دکتر منصور رستگار فسائی

حماسه های ايرانی اسلامی ( ۲ )

 دلبستگي‌ فردوسي‌ به‌ دين‌ اسلام‌ و حضرت‌ علي‌(ع‌) و خاندانش‌ نيز بازگوكننده‌ي‌ حق‌طلبي‌ ديني‌ و مذهبي‌ و واكنش‌ او و معاصرانش‌، در برابر سلطه‌ي‌ خلفاي‌ بغداد و نفوذ ايشان‌ در دربار سلاطين‌ غزنوي‌ و به‌ تعبيري‌، ستيزي‌ ديني‌ و سياسي‌ به‌ حساب‌ مي‌آيد كه‌ ريشه‌ در علايق‌ كهن‌ مذهبي‌ و ملي‌ مردم‌ روزگار فردوسي‌ دارد. به‌ همين‌ جهت‌، از همان‌ روزي‌ كه‌ ملّت‌ ايران‌ شاهنامه‌ را مي‌شناسد و جادوي‌ سخن‌ فردوسي‌ او را افسون‌ مي‌كند، شاهنامه‌ و فردوسي‌ را با دو ويژگي‌، كه‌ چون‌ شير و شكر به‌ هم‌ درآميخته‌اند، مي‌شناسد:

                 نخست‌ اين‌كه‌ شاهنامه‌، حماسه‌اي‌ پرشور است‌ كه‌ بر مبناي‌ حق‌طلبي‌ و ازجان‌گذشتگي‌ دلاوران‌ و سلحشوران‌ ايراني‌ پرداخته‌ شده‌ و فرهنگ‌ و تاريخ‌ و باورهاي‌ ارزشمند ملّت‌ ايران‌ را باز مي‌نمايد و سند ملي‌ مردم‌ ماست‌.

                 دوديگر اين‌كه‌ فردوسي‌ شاعري‌ مسلمان‌ و شيعي‌ است‌ كه‌ بيش‌ از سي‌ سال‌ عمر خود را صرف‌ نظم‌ شاهنامه‌ كرده‌ است‌ كه‌ آيينه‌ي‌ زندگي‌ مادي‌ و معنوي‌ ملّت‌ ايران‌ در طول‌ روزگاران‌ است‌. فردوسي‌ در اعتقاد مذهبي‌ خود نيز همچون‌ دلبستگي‌ به‌ قوم‌ و ملّت‌ خويش‌ سخت‌ استوار است‌ و محمود غزنوي‌، صرفاً به‌ دليل‌ اختلاف‌ مذهبي‌ و سياسي‌، حق‌ او را نشناخته‌ و آن‌چنان‌ حماسه‌سرايي‌ بزرگ‌ را پاداش‌ شايسته‌ نبخشيده‌ است‌ و در مشكلاتي‌ كه‌ براي‌ فردوسي‌ پيش‌ مي‌آيد، هر يك‌ از اين‌ دو عامل‌ به‌ نحوي‌ تأثير دارند:

 مرا غمز كردند كان‌ پرسخن‌ به‌ مهر نبي‌ و علي‌ شد كهن‌

 من‌ از مهر اين‌ هر دو شه‌ نگذرم‌ اگر تيغ‌ شه‌ بگذرد بر سرم‌

 مرا سهم‌ دادي‌ كه‌ در پاي‌ پيل‌ تنت‌ را بسايم‌ چو درياي‌ نيل‌

 نترسم‌ كه‌ دارم‌ ز روشن‌دلي‌ به‌ دل‌ مهر جان‌ نبي‌ و علي‌

    «فردوسي‌... روي‌ به‌ حضرت‌ نهاد و  ] شاهنامه‌ [  عرضه‌ كرد و قبول‌ افتاد... محمود با آن‌ جماعت‌ تدبير كرد... گفتند... او مردي‌ رافضي‌ست‌ و معتزلي‌ مذهب‌ و اين‌ بيت‌ بر اعتزال‌ او دليل‌ كند:

 به‌ بينندگان‌ آفريننده‌ را نبيني‌، مرنجان‌ دو بيننده‌ را

    و سلطان‌ محمود، مردي‌ متعصّب‌ بود، در او اين‌ تخليط‌ بگرفت‌ و مسموع‌ افتاد... و فردوسي‌ محمود را هجا كرد...  ».

    امّا آن‌چه‌ در تاريخ‌ سيستان‌ آمده‌ است‌، تنها ناظر بر اختلاف‌ مذهبي‌ نيست‌، كه‌ منوط‌ به‌ نگرش‌ نژادي‌ و محتواي‌ پهلوانانه‌ي‌ ايراني‌ شاهنامه‌ هم‌ هست‌: «و حديث‌ رستم‌ بر آن‌ جمله‌ است‌ كه‌ ابوالقاسم‌ فردوسي‌ در شاهنامه‌ به‌ شعر كرد و بر نام‌ سلطان‌محمود كرد و چندين‌ روز همي‌ برخواند، محمود گفت‌ همه‌ي‌ شاهنامه‌ خود هيچ‌ نيست‌، مگر حديث‌ رستم‌ و اندر سپاه‌ من‌ هزار مرد چون‌ رستم‌ هست‌. ابوالقاسم‌ گفت‌ زندگاني‌ خداوند دراز باد، ندانم‌ اندر سپاه‌ او چند مرد چون‌ رستم‌ باشد، امّا اين‌ دانم‌ كه‌ خداي‌ تعالي‌ خويشتن‌ را هيچ‌ بنده‌ چون‌ رستم‌ ديگر نيافريد... محمود وزير را گفت‌ اين‌ مرد مرا به‌ تعريض‌ دروغ‌زن‌ خواند وزيرش‌ گفت‌ ببايد كشت‌...  ».

                 كه‌ اين‌ حكايت‌ يادآور بيتي‌ است‌ از فردوسي‌ درباره‌ي‌ محمود كه‌:

 چو اندر تبارش‌ بزرگي‌ نبود نيارست‌ نام‌ بزرگان‌ شنود

                 در اين‌جا مناسب‌ است‌ كه‌ وجوه‌ متنوع‌ تأثيرپذيري‌هاي‌ مذهبي‌ فردوسي‌، بويژه‌ ارادت‌ او به‌ علي‌(ع‌) و خاندانش‌ را در 9 نكته‌ي‌ زير به‌ اختصار بازگو كنيم‌:

 1. دلبستگي‌ شديد فردوسي‌ به‌ حضرت‌ علي‌ و خاندان‌ او به‌ حدي‌ است‌ كه‌ هر خطري‌ را مي‌پذيرد و به‌ قول‌ سپهبد شهريار باور دارد كه‌ «تو مرد شيعئي‌ و هر كه‌ تولّي‌ به‌ خاندان‌ پيامبر كند، او را دنياوي‌ به‌ هيچ‌ كاري‌ نرود، كه‌ ايشان‌ را خود نرفته‌ است‌  ». او از  همان‌ آغاز شاهنامه‌، به‌ بيان‌ صريح‌ اعتقادات‌ خود به‌ اهل‌ بيت‌ مي‌پردازد و علي‌ را «وصي‌» پيامبر مي‌نامد و همين‌ امر آتش‌ خشم‌ محمود را برمي‌افروزد و زبان‌ طعن‌ مشاوران‌ وي‌ را مي‌گشايد تا او را رافضي‌ و معتزلي‌ بخوانند. اين‌ بخش‌ شاهنامه‌ نه‌ تنها براي‌ محمود حساسيت‌برانگيز بود كه‌ پس‌ از وي‌ نيز براي‌ بسياري‌ از خوانندگان‌ و نسخه‌برداران‌ شاهنامه‌، كه‌ شيعي‌ يا سنّي‌ بودند، فرصتي‌ فراهم‌ آورد تا بيت‌هايي‌ را بر اين‌ بخش‌ از اشعار فردوسي‌ بيفزايند يا از آن‌ بكاهند تا به‌ نوعي‌ با شديد ساختن‌ يا كم‌رنگ‌ كردن‌ عقايد مذهبي‌ فردوسي‌ بر خوانندگان‌ تأثيرگذارند و به‌ همين‌ جهت‌ است‌ كه‌ مي‌بينيم‌ حذف‌ها و الحاقاتي‌ كه‌ در اين‌ بخش‌ از شاهنامه‌ وجود دارد، از هر جاي‌ ديگر اين‌ اثر بيش‌تر است‌ و انگيزه‌ي‌ اين‌ امر نيز جز احساس‌ مذهبي‌ در دفاع‌ از عقايد شيعي‌ يا حمله‌ بدان‌ نيست‌   و حتّي‌ گاهي‌، كار اين‌ تغييرات‌ به‌ دست‌كاري‌هايي‌ در متن‌ شاهنامه‌ مي‌انجامد، مثلاً به‌ ابيات‌ زير بنگريد:

 كه‌ من‌ شهر علمم‌، علي‌ام‌ در است‌ درست‌ اين‌ سخن‌ قول‌ پيغمبر است‌...

 اگر مهرشان‌ من‌ حكايت‌ كنم‌ چو محمود را صد حمايت‌ كند...

                 در بعضي‌ نسخه‌هاي‌ شاهنامه‌، بيت‌ دوم‌ را به‌ اين‌ صورت‌ تغيير داده‌اند كه‌:

 چون‌ من‌ از محمّد حكايت‌ كنم‌ چو محمود را صد حمايت‌ كنم‌

 امّا بلافاصله‌ پس‌ از آن‌ مي‌خوانيم‌:

 منم‌ بنده‌ي‌ هر دو تا رستخيز اگر شه‌ كند پيكرم‌ ريزريز

                 و كاتب‌ فراموش‌ كرده‌ است‌ كه‌ اگر علي‌ به‌ محمّد تغيير يابد نفر دومي‌ وجود ندارد كه‌ فردوسي‌ بگويد «منم‌ بنده‌ي‌ هر دو...» در اين‌ بخش‌ از مقدمه‌ي‌ شاهنامه‌، فردوسي‌ پس‌ از تمهيد مقدمه‌، زبان‌ به‌ ستايش‌ پيامبر مي‌گشايد و دين‌ و دانش‌ را درِ رستگاري‌ و رهايي‌ مي‌نامد و توصيه‌ مي‌كند كه‌ اگر مي‌خواهي‌ دلي‌ نژند و تني‌ مستمند نداشته‌ باشي‌ و از هر بدي‌ رها شوي‌ و سرت‌ به‌ دام‌ بلا نيفتد، با توجّه‌ و عمل‌ به‌ گفتار پيامبر، راه‌ راست‌ را برگزين‌؛ و راز راه‌ راست‌، اين‌ كلام‌ رسول‌ خداست‌:

 كه‌ من‌ شارستانم‌ (شهر علمم‌) علي‌ام‌ در است‌ درست‌ اين‌ سخن‌ قول‌ پيغمبر است‌

 گواهي‌ دهم‌ كاين‌ سخن‌ راز اوست‌ تو گويي‌ دو گوشم‌ پرآواز اوست‌

                 و بدين‌ ترتيب‌، فردوسي‌، با آوردن‌ نام‌ علي‌، رازي‌ را باز مي‌گويد كه‌ گويي‌ حضرت‌ رسول‌ در گوش‌ هوش‌ او خوانده‌ است‌ و آن‌ دلبستگي‌ به‌ اهل‌ بيت‌ و درست‌ بودن‌ راه‌ و روش‌ آن‌ها، بنا بر عقايد شيعي‌ دوازده‌امامي‌ فردوسي‌ است‌ كه‌ در قالب‌ تمثيلي‌ دلپذير بدين‌سان‌ بيان‌ مي‌شود و شاعر نتيجه‌ مي‌گيرد كه‌ سفينه‌ي‌ نجات‌ و فرقه‌ي‌ ناجيه‌ جز علي‌ و اهل‌ بيت‌ و پيروان‌ او نيستند:

 منم‌ بنده‌ي‌ اهل‌ بيت‌ نبي‌ ستاينده‌ي‌ خاك‌ پاي‌ «وصي‌»

 حكيم‌ اين‌ جهان‌ را چو دريا نهاد برانگيخته‌ موج‌ از او تندباد

 چو هفتاد كشتي‌ بر او ساخته‌ همه‌ بادبان‌ها برافراخته‌

 يكي‌ پهن‌ كشتي‌ بسان‌ عروس‌ بياراسته‌ همچو چشم‌ خروس‌

 محمّد بدو اندرون‌، با علي‌ همان‌ اهل‌ بيت‌ نبي‌ و «وصي‌»

 خردمند كز دور دريا بديد كرانه‌ نه‌ پيدا و بُن‌ ناپديد

 بدانست‌ كو موج‌ خواهد زدن‌ كس‌ از غرق‌ بيرون‌ نخواهد شدن‌

 به‌ دل‌ گفت‌ اگر با نبي‌ و «وصي‌» شوم‌ غرقه‌، دارم‌ دو يار وفي‌

 همانا كه‌ باشد مرا دستگير خداوند تاج‌ و لوا و سرير

 خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌ همان‌ چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌

 اگر چشم‌ داري‌ به‌ ديگر سراي‌ به‌ نزد نبي‌ و «وصي‌» گير جاي‌

 گرت‌ زين‌ بد آيد، گناه‌ من‌ است‌ چنين‌ است‌ و اين‌ دين‌ و راه‌ من‌ است‌

 بر اين‌ زادم‌ و هم‌ بر اين‌ بگذرم‌ چنان‌ دان‌ كه‌ خاك‌ پي‌ حيدرم‌

 نباشد جز از پي‌ پدر دشمنش‌ كه‌ يزدان‌ به‌ آتش‌ بسوزد تنش‌

 هر آن‌ كس‌ كه‌ در دلش‌ بغض‌ علي‌ست‌ از او زارتر در جهان‌ زار، كيست‌

 نگر تا نداري‌ به‌ بازي‌ جهان‌ نه‌ برگردي‌ از نيك‌ پي‌ همرهان‌

 همه‌ نيكيت‌ بايد آغاز كرد چو با نيكنامان‌ بوي‌ هم‌نورد...

                 ملاحظه‌ مي‌شود كه‌ فردوسيِ خردمند در ابيات‌ فوق‌ سفينه‌ي‌ نجات‌ را در دريايي‌ طوفاني‌ وصف‌ مي‌كند كه‌ رسول‌ خدا و علي‌ و خاندان‌ وي‌ در آنند و خردمندانه‌ يقين‌ دارد كه‌ اگر خود نيز بدان‌ كشتي‌ پناه‌ جويد، آن‌ دو يار وفادار، او را از غرق‌ شدن‌ خواهند رهانيد و در حالي‌ كه‌ با دلي‌ سرشار از اعتماد و با بيان‌ حماسي‌، خود را خاك‌ پاي‌ حيدر مي‌شناسد، او را «دروازه‌ي‌ شهر علم‌» و «همراهي‌ نيك‌پي‌» و «نيك‌نام‌» و «وصي‌ رسول‌ خدا» و «خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌» و «چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌» مي‌شناسد كه‌ پيروي‌ از او نجات‌ دو جهاني‌ را نصيب‌ مي‌سازد.

                 فردوسي‌ علي‌ را «حيدر»، «جفت‌ بتول‌» و «ستوده‌ي‌ رسول‌ خدا»، «سر انجمن‌»، «وصي‌» و «شفيع‌ روز محشر» مي‌شناسد:

 چهارم‌ علي‌ بود جفت‌ بتول‌ كه‌ او را به‌ خوبي‌ ستايد رسول‌

 از او بر روان‌ محمّد درود به‌ يارانش‌ بر هر يكي‌ برفزود

 سرِ انجمن‌ بُد، ز ياران‌ علي‌ كه‌ خواندش‌ پيمبر علي‌ ولي‌

 همه‌ پاك‌ بودند و پرهيزگار سخن‌هاي‌ او برگذشت‌ از شمار

 هزاران‌ درود و هزاران‌ ثنا ز ما آفرين‌ باد بر مصطفي‌

 و بر اهل‌بيتش‌ هميدون‌، چنين‌ همي‌ آفرين‌ خوانم‌ از بهر دين‌

                 امّا شايد در ميان‌ اوصاف‌ شاهنامه‌، از حضرت‌ علي‌(ع‌)، پرمعني‌ترين‌ كلمه‌اي‌ كه‌ فردوسي‌ به‌ كار برده‌ و خشم‌ محمود را برانگيخته‌ و اسباب‌ منازعات‌ بسيار فلسفي‌ و كلامي‌ را فراهم‌ آورده‌ است‌، استعمال‌ كلمه‌ي‌ «وصي‌» براي‌ وصف‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) باشد. استاد دكتر احمد مهدوي‌ دامغاني‌ در مقاله‌اي‌ ممتَّع‌ و بسيار فاضلانه‌، به‌ بيان‌ پاسخ‌ اين‌ سؤال‌ مي‌پردازند: «چرا فردوسي‌ لفظ‌ مبارك‌ وصي‌ را بدون‌ هيچ‌ قيد و قرينه‌اي‌ كه‌ آن‌ را از همان‌ مراد و مقصود معهود شيعه‌ي‌ اثني‌عشري‌ خارج‌ سازد، اين‌قدر تكرار مي‌فرمايد و در شعر خود مي‌گنجاند و نام‌ مبارك‌ علي‌(ع‌) را ذكر نمي‌فرمايد و چرا با آن‌كه‌ از لحاظ‌ وزن‌ و قافيه‌ فرقي‌ ميان‌ «علي‌» و «وصي‌» نيست‌، خود را موظّف‌ و مقيّد به‌ همين‌ لفظ‌ «وصي‌» و تكرار آن‌ مي‌ سازد؟» اگر در سرتاسر شاهنامه‌، هيچ‌ دليل‌ ديگري‌ بر تشيع‌ دوازده‌ امامي‌ فردوسي‌، جز همين‌ يك‌ كلمه‌ نباشد، ادلّه‌ي‌ ديگر را همين‌ يك‌ كلمه‌ كفايت‌ مي‌كند، چرا كه‌ آن‌چه‌ خوبان‌ همه‌ دارند، اين‌ لفظ‌ به‌ تنهايي‌ دارد و به‌ اصطلاح‌، واحدٌ كالف‌ است‌ و فقط‌ همين‌ كلمه‌ است‌ كه‌ فردوسي‌ را از نظر محمود انداخت‌ و همان‌ لفظ‌ «وصي‌» براي‌ محكوم‌ شمردن‌ فردوسي‌ كافي‌ بود؛ زيرا بنا بر كتب‌ صحاح‌ و مسانيد و ديگر كتب‌ معتبر اهل‌ سنّت‌، همان‌قدر كه‌ حديث‌ در فضايل‌ و مناقب‌ ابوبكر و عمر و عثمان‌ وارد شده‌، 189 حديث‌ نيز در فضايل‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) آمده‌ است‌. بنابراين‌، اظهار محبّت‌ و ارادت‌ فردوسي‌ به‌ اهل‌ بيت‌، چيزي‌ نبوده‌ است‌ كه‌ سلطان‌ محمود را خشمگين‌ سازد. بنابراين‌، نه‌ «هفتاد كشتي‌» و نه‌ «خوب‌ كشتي‌» و نه‌ «خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌» خشم‌ سلطان‌ محمود را برنينگيخته‌ است‌ و فقط‌ همان‌ كلمه‌ي‌ «وصي‌» و تكرار مرتب‌ آن‌ است‌ كه‌ خشم‌ محمود و اطرافيان‌ او را بر ضد فردوسي‌ برانگيخته‌ است‌؛ زيرا در همين‌ كلمه‌ي‌ جامع‌ است‌ كه‌ اصول‌ عقايد شيعه‌ي‌ اثني‌عشري‌ (و نه‌ شيعه‌ي‌ زيدي‌ و كيساني‌) يعني‌: 1. عصمت‌، 2. نص‌،
 3. فضيلت‌، 4. انحصار امامت‌، جمع‌ است‌ و تجلي‌ مي‌كند. فردوسي‌ با اين‌ كلمه‌ نه‌ تنها صريحاً تشيع‌ خود را اعلام‌ مي‌كند و عدم‌ اعتقاد خود را به‌ مذهب‌ سلطان‌ محمود ابراز مي‌دارد، بلكه‌ او را به‌ بدمذهبي‌ نيز منسوب‌ مي‌كند. به‌ علاوه‌، آن‌چه‌ درباره‌ي‌ كشتي‌ و جوي‌ مي‌ و انگبين‌ و چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌ و بغض‌ علي‌ فرموده‌، دليل‌ قاطع‌ ديگري‌ بر تشيع‌ اثني‌عشري‌ اوست‌ و همه‌ عيناً ترجمه‌ي‌ احاديثي‌ست‌ كه‌ در كتب‌ سني‌ و شيعه‌ هر دو آمده‌ است‌...   .

                 استاد مهدوي‌ در ردّ معتزلي‌ بودن‌ فردوسي‌ نيز اظهار نظر فرموده‌اند كه‌ معمولاً دليل‌ اعتزال‌ فردوسي‌ را اين‌ بيت‌ گفته‌اند:

 به‌ بينندگان‌ آفريننده‌ را نبيني‌، مرنجان‌ دو بيننده‌ را

                 اولاً، «مشاوران‌ محمود گويا فراموش‌ كرده‌ بودند كه‌ قرآن‌ مجيد هم‌ به‌ صراحت‌ فرموده‌ است‌: لا تدركه‌الابصار».

                 ثانياً، معتزله‌ به‌ «وعد و وعيد» و «خلود در جهنم‌» و «عدم‌ موضوعيت‌ شفاعت‌» اعتقاد جازم‌ دارند و بديهي‌ست‌ كه‌ اگر فردوسي‌ معتزلي‌ بود، نمي‌گفت‌:

 اگر چشم‌ داري‌ به‌ ديگرسراي‌ به‌ نزد نبي‌ و وصي‌ گير جاي‌...

 همانا كه‌ باشد مرا دستگير خداوند تاج‌ و لوا و سرير

                 درباره‌ي‌ بيت‌:

 خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌ همان‌ چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌

 نيز بايد گفت‌ كه‌ بنا بر روايت‌هاي‌ شيعه‌ي‌ اماميه‌، اين‌ امر از عنايات‌ خاصه‌ي‌ حق‌تعالي‌ بر اميرالمؤمنين‌ علي‌ در بهشت‌ است‌ و از لحاظ‌ قدمت‌ نسخه‌ و آمدن‌ آن‌ در ترجمه‌ي‌ بنداري‌ نيز حجّيت‌ كامل‌ دارد  .

                 امّا آن‌چه‌ درباره‌ي‌ رافضي‌ بودن‌ فردوسي‌ آمده‌ است‌، به‌ قول‌ استاد مهدوي‌:

 «از اوايل‌ قرن‌ دوم‌، كلمه‌ي‌ «رافضي‌» به‌ شيعيان‌ اثني‌عشري‌ بيش‌تر اطلاق‌ مي‌شده‌ است‌ تا به‌ ديگر فِرَق‌ شيعه‌  ».

 3. از دلبستگي‌ فردوسي‌ به‌ علي‌ و اهل‌ بيت‌ و نفوذ باورهاي‌ اين‌ شاعر در مردم‌ ما، داستان‌هايي‌ در گوشه‌ و كنار كشور باقي‌ مانده‌ است‌. مثلاً اين‌كه‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) چشم‌ فردوسي‌ را بينا كرد و به‌ او زبان‌ گويا و گوش‌ شنوا بخشيد تا «شاهنامه‌ را بنويسد  ». يا اين‌كه‌ چون‌ فردوسي‌ پذيرفت‌ كه‌ شاهنامه‌ را به‌ نظم‌ در آورد، نگران‌ بود كه‌ مبادا نتواند شاهنامه‌ را تمام‌ كند؛ روزي‌ به‌ كنار چشمه‌اي‌ رفت‌ و وضو ساخت‌ و با گريه‌ و زاري‌ رو به‌ درگاه‌ خدا آورد و به‌ خواب‌ رفت‌ و حضرت‌ علي‌(ع‌) را در خواب‌ ديد و از او ياري‌ خواست‌. حضرت‌ او را فرمود: «من‌ تو را علم‌ و حكمت‌ الهي‌ دادم‌ و ياري‌ مي‌دهم‌ تا ايران‌ را زنده‌ كني‌، ايران‌ از من‌ است‌ و من‌ از ايران‌...» و فردوسي‌ بعد از سي‌ سال‌ توانست‌ شاهنامه‌ را تمام‌ كند...   .

 

 4. در ذهن‌ بسياري‌ از مردم‌ ما، علي‌ همانند پهلوانان‌ و قهرمانان‌ حماسه‌هاي‌ ملي‌ و بر اساس‌ همان‌ الگوها نگريسته‌ مي‌شود كه‌ اگرچه‌ برخي‌ از داستان‌ها به‌ كلي‌ دور از حقيقت‌ تاريخي‌ است‌ و افسانه‌ي‌ محض‌ است‌، امّا بر اثر اخلاص‌ شديد مردم‌ ما به‌ حضرت‌ علي‌ در ميان‌ مردم‌ رواج‌ يافته‌ است‌. در اين‌ موارد، حضرت‌ علي‌(ع‌) با همان‌ روحيه‌ي‌ قهرمانان‌ ملي‌ و حماسي‌ با ديوان‌ و اژدهايان‌ و دشمنان‌ روبه‌رو مي‌شود و مي‌ستيزد، گاهي‌ پيكرگرداني‌ مي‌كند و در سيماي‌ شيران‌ و اژدهايان‌ جلوه‌ مي‌كند، آن‌چنان‌ كه‌ انسان‌ تصور مي‌كند كه‌ علي‌(ع‌) از قهرمانان‌ شاهنامه‌ي‌ فردوسي‌ يا گرشاسپ‌نامه‌ي‌ اسدي‌ است‌. گويي‌ پردازندگان‌ اين‌ قبيل‌ داستان‌ها خواسته‌اند كه‌ قهرمانان‌ ديني‌ آنان‌، علاوه‌ بر ارزش‌هاي‌ باطني‌ و معنويت‌ و تقواي‌ خاص‌ خود، داراي‌ ارزش‌هاي‌ سلحشورانه‌ و دلاورانه‌ي‌ پهلوانان‌ ملي‌ ايران‌ نيز باشند تا كمالي‌ مضاعف‌ بيابند. براي‌ نيل‌ به‌ اين‌ مقصود، گاهي‌ قهرمانان‌ ملي‌ را تا مرز تعارض‌ با قهرمانان‌ ديني‌ به‌ پيش‌ برده‌اند، امّا بالاخره‌ به‌ نوعي‌ آشتي‌ و سازش‌ در ميان‌ آن‌ها رضايت‌ داده‌اند از آن‌ جمله‌ است‌، بيش‌ از ده‌ روايت‌ مختلف‌ كه‌ در داستان‌هاي‌ مردمي‌ درباره‌ي‌ علي‌(ع‌) و رستم‌ در كتاب‌ مردم‌ و شاهنامه‌ از شادروان‌ انجوي‌ شيرازي‌ آمده‌ است‌ كه‌ اساس‌ آن‌ها بر اين‌ است‌ كه‌ قهرمانان‌ حماسه‌هاي‌ ملي‌ در خدمت‌ حضرت‌ رسول‌، علي‌(ع‌) و اهل‌ بيت‌ هستند: مي‌گويند رستم‌ و رخش‌ او در همان‌ چاهي‌ كه‌ رستم‌ كشته‌ شد در خوابند و هر وقت‌ حضرت‌ حجت‌(ع‌) ظهور كند، اولين‌ سواري‌ كه‌ در ركاب‌ آن‌ حضرت‌ شمشير خواهد زد، رستم‌ دستان‌ خواهد بود كه‌ سوار بر رخش‌ خود با سلاح‌ تمام‌، بيرون‌ خواهد آمد و در خدمت‌ قائم‌ آل‌محمّد(ص‌) كمربسته‌ي‌ آن‌ حضرت‌ خواهد بود...   .

    «... كليني‌ عليه‌الرحمه‌، از سعد اسكاف‌، روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ به‌ خدمت‌ حضرت‌ امام‌ محمّدباقر(ع‌) رفتم‌، رخصت‌ طلبيدم‌، فرمود: باش‌، آن‌قدر ماندم‌ كه‌ آفتاب‌ گرم‌ شد، پس‌ جماعتي‌ بيرون‌ آمدند، باروهاي‌ زرد و عبادت‌، ايشان‌ را نحيف‌ كرده‌ بود و كلاه‌هاي‌ خز در سر داشتند، چون‌ داخل‌ شدم‌، فرمود، ايشان‌ برادران‌ شمايند از جن‌، پرسيدم‌ كه‌ به‌ خدمت‌ شما مي‌آيند؟ فرمود: بلي‌، مي‌آيند و از مسايل‌ دين‌ و حلال‌ و حرام‌ خود سؤال‌ مي‌نمايند. همو از حضرت‌ باقر(ع‌) روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ روزي‌ حضرت‌ اميرالمؤمنين‌ بر منبر مسجد كوفه‌ نشسته‌ بودند، ناگاه‌ اژدهايي‌ از مسجد داخل‌ شد، مردم‌ برخاستند تا آن‌ را بكشند، حضرت‌ فرمود، متعرّض‌ آن‌ مشويد، آمد تا نزديك‌ منبر و بلند شد و بر حضرت‌ سلام‌ كرد، حضرت‌ اشاره‌ فرمودند، باش‌، تا از خطبه‌ فارغ‌ شدند، پرسيدند تو كيستي‌؟ گفت‌: منم‌ عمروبن‌ عثمان‌ كه‌ پدرم‌ را بر جن‌ خليفه‌ كرده‌ بودي‌، پدرم‌ مرد و مرا وصيت‌ كرد، به‌ خدمت‌ تو آيم‌ و آن‌چه‌ رأي‌ تو اقتضا نمايد به‌ آن‌ عمل‌ كنم‌ و آن‌چه‌ فرمايي‌، اطاعت‌ كنم‌، حضرت‌ فرمود: تو را وصيت‌ مي‌كنم‌ به‌ تقوا و پرهيزكاري‌ و امر مي‌كنم‌ برگردي‌ و جانشين‌ پدر خود باشي‌ كه‌ من‌ تو را از جانب‌ خود بر ايشان‌ خليفه‌ كردم‌، رواي‌ به‌ حضرت‌ باقر(ع‌) عرض‌ نمود كه‌ اكنون‌ عمرو به‌ خدمت‌ تو مي‌آيد، اطاعت‌ تو بر او واجب‌ هست‌؟ فرمود بلي‌  ».

                 استاد باستاني‌ پاريزي‌، در كتاب‌ اژدهاي‌ هفت‌سر، داستاني‌ كوتاه‌ از اژدهايي‌ هفت‌سر نقل‌ مي‌كند كه‌ به‌ اعتقاد مردم‌ هنگو (روستايي‌ در نزديك‌ پاريز كرمان‌) در اين‌ روستا مي‌زيسته‌ است‌ و به‌ دست‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) سنگ‌ شده‌ است‌:

    «قرن‌ها و سال‌ها پيش‌، مردم‌ اين‌ قريه‌، آن‌ها كه‌ شب‌ها از كوه‌ هيزم‌ مي‌آوردند، ديده‌ بودند حيواني‌ سهمناك‌ را، كه‌ در دل‌ شب‌، آهسته‌، بر كنار كوه‌ مي‌غلطد و براي‌ آب‌ خوردن‌ بر سر چشمه‌ مي‌آيد، البتّه‌ صبحگاهان‌ كه‌ مردم‌ بر سر چشمه‌ مي‌رفتند، اثري‌ از آن‌ حيوان‌ نبود، پيرمردان‌ قوم‌ آهسته‌ با خود، نجوا مي‌كردند و حدس‌ مي‌زدند كه‌ حيواني‌ مخوف‌، همسايه‌ي‌ آن‌ها شده‌ است‌ و پنهاني‌ گه‌گاه‌ به‌ زبان‌ مي‌آوردند كه‌ بر اين‌ بوم‌ ما بر، يكي‌ اژدهاست‌، آن‌ها شنيده‌ بودند كه‌ اژدها حيواني‌ سهمناك‌ است‌ و آتش‌ از دهانش‌ بيرون‌ مي‌زند و به‌ نيروي‌ نفس‌ و جاذبه‌ي‌ دهان‌ خود، ممكن‌ است‌ آدميزاد را به‌ خود بكشد و ببلعد، نشاني‌هايي‌ كه‌ هيزم‌كش‌ها مي‌دادند، حكايت‌ از وجود اژدهايي‌ سهمگين‌ بر دامنه‌ي‌ كوهستان‌ داشت‌... دختران‌ با زبان‌ ساده‌ي‌ دهاتي‌ مي‌گفتند: «شبي‌ مادري‌ پير كه‌ بيمار بود از فرزندان‌ خود آب‌ خواست‌، دو دختر او متوجه‌ شدند كه‌ در كوزه‌ آب‌ نيست‌ زيرا آن‌ روز فراموش‌ كرده‌ بودند كه‌ از چشمه‌ آب‌ بياورند، دختر بزرگ‌ و كوچك‌ با وجود مخالفت‌ مادر بيمار، هراسان‌ و لرزان‌ عازم‌ چشمه‌ شدند، همان‌طور كه‌ حدس‌ مي‌زدند، اژدها در كنار چشمه‌ خفته‌ بود، از دهان‌ و چشم‌ او آتش‌ مي‌باريد، بي‌امان‌ دهان‌ گشود و هر دو را به‌ خود كشيد، دختران‌ معصوم‌، بي‌اختيار فرياد زدند: ياعلي‌، نيروي‌ غيبي‌ مدد كرد، مولا با ذوالفقار سر رسيد و بي‌امان‌، شمشير را حواله‌ي‌ اژدها كرد، فريادي‌ سهمگين‌ برخاست‌، اژدها، بي‌درنگ‌ به‌ سنگ‌ تبديل‌ شد، همان‌ لحظه‌، حلقه‌اي‌ از سنگ‌ بر دامنه‌ي‌ كوه‌، جاي‌ گرفت‌، مردمان‌ ده‌ سراسيمه‌ بيرون‌ پريدند و دختران‌ را كه‌ در دهان‌ اژدهاي‌ سنگ‌ شده‌ محبوس‌ مانده‌ بودند، از سوراخ‌ بيني‌ او بيرون‌ كشيدند». از آن‌ روزگار باز مردم‌ اين‌ دهكده‌ در سوراخ‌هاي‌ سنگي‌ كه‌ حدس‌ مي‌زنند، سوراخ‌ بيني‌ اژدهاست‌، شمع‌ روشن‌ مي‌كنند  ».

                 در خاورنامه‌ي‌ منثور نيز داستان‌ ذوالفقار علي‌ و اژدها را چنين‌ مي‌خوانيم‌:

    «... امّا چند كلمه‌ از جناب‌ مولا بشنو كه‌ از سر «پنج‌ راه‌» با قنبر، از طلوع‌ صبح‌ روان‌ شدند، تا رسيدند به‌ پاي‌ قلعه‌... صدا از اژدها بلند شد كه‌ آدميزاد به‌ كجا مي‌آيي‌، قنبر ترسيد، مولا ذوالفقار را انداخته‌، چرخي‌ زد، آن‌ هم‌ به‌ صورت‌ اژدهايي‌ شد و برابر او ايستاد و آتش‌ باريدن‌ گرفت‌، هرچند آتش‌ باريد، ذوالفقار به‌ كام‌ كشيد، يك‌دفعه‌ صداي‌ رعد و برق‌ بلند شد، از ميان‌ رعد و برق‌، صدايي‌ بلند شد كه‌ سوختم‌، بعد، ديدند كه‌ يك‌ پير ساحري‌ آن‌جا سوخته‌ است‌ و علامت‌ قلعه‌ هم‌ برطرف‌ شد».

                 و از اين‌ داستان‌هاست‌ داستانِ حضرت‌ علي‌(ع‌) و رستم‌ جهان‌پهلوان‌ كه‌ مبيّن‌ همكاري‌ آن‌دو با يكديگر است‌:

    «مي‌گويند روزي‌ رستم‌ با اژدهايي‌ روبه‌رو شد و هرچه‌ جنگيد ديد كه‌ حريف‌ اژدها نمي‌شود... به‌ درگاه‌ خداوند ناليد كه‌ خدايا مرا در پيش‌ دلاوران‌ ايران‌ شرمنده‌ مكن‌، او را خواب‌ در ربود و در خواب‌ ندايي‌ به‌ گوشش‌ رسيد كه‌ اي‌ رستم‌! مرگ‌ اين‌ اژدها در دست‌ كسي‌ست‌ كه‌ نام‌ اسبش‌ دلدل‌ و نام‌ شمشيرش‌ ذوالفقار است‌ و در زمان‌ پيغمبر آخرالزمان‌ خواهد رسيد، رستم‌ ناليد كه‌ خداوندا اين‌ چگونه‌ مردي‌ست‌؟ ندا آمد اي‌ رستم‌، او علي‌ شير خداست‌ و اين‌ اژدها را در شش‌ ماهگي‌ خود پاره‌ خواهد كرد، رستم‌ ناليد و آرزو كرد كه‌ خدايا كاش‌ من‌ آن‌ حضرت‌ را درمي‌يافتم‌، اين‌ درخواست‌ رستم‌ قبول‌ شد و حضرت‌ را زيارت‌ كرد و باز هم‌ زنده‌ خواهد ماند تا در ركاب‌ اولاد علي‌ شمشير زند...  ».

                 داستاني‌ ديگر نيز در اين‌ مقوله‌ ذكر شده‌ است‌ كه‌ چنين‌ است‌:

    «... هر وقت‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) جنگ‌ مي‌كرد و پيروز مي‌شد، حضرت‌ محمّد(ص‌) به‌ او مي‌گفت‌ يا علي‌ امروز جنگي‌ رستمانه‌ كردي‌ تا اين‌كه‌ روزي‌ علي‌(ع‌) از آن‌ حضرت‌ خواست‌ تا رستم‌ را به‌ او نشان‌ دهد، حضرت‌ رسول‌ نشاني‌هاي‌ رستم‌ را به‌ حضرت‌ علي‌ دادند و از آن‌ روز به‌ بعد حضرت‌ در جست‌وجوي‌ رستم‌ بودند تا آن‌كه‌ در نزديك‌ ري‌ شخصي‌ را ديدند كه‌ همان‌ رستم‌ بود، او را به‌ نبرد دعوت‌ فرمودند و به‌ زورآزمايي‌ پرداختند، حضرت‌ علي‌(ع‌) به‌ قدرت‌ خداوند از رستم‌ زورمندتر بود، ولي‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) دلاوري‌ و پهلواني‌ رستم‌ را پسنديد امّا چون‌ به‌ خدمت‌ پيغمبر بازگشت‌ گفت‌ رستم‌ هم‌ دلاور بود ولي‌ من‌ به‌ قدرت‌ بر او پيروز شدم‌...  ».

                 ضمناً از اعتقادات‌ مردم‌ است‌ كه‌ مي‌گويند، رستم‌ و كيخسرو نمرده‌اند، بلكه‌ در خدمت‌ حضرت‌ صاحب‌الزمانند و وقت‌ ظهور در ركاب‌ آن‌ حضرت‌، شمشير خواهند زد  ».

 

 5. در شاهنامه‌، داستان‌ مشابهي‌ با داستان‌ حضرت‌ عباس‌، علم‌دار واقعه‌ي‌ كربلا، وجود دارد و آن‌ به‌ دندان‌ گرفتن‌ درفش‌ به‌ وسيله‌ي‌ بيژن‌ است‌ اين‌ داستان‌ در يادگار زريران‌ نيز مانندي‌ دارد كه‌ در آن‌جا چون‌ دست‌ «گرامي‌» در نبرد قطع‌ مي‌شود او درفش‌ را با دندان‌ مي‌گيرد  .

                 در روز عاشورا حضرت‌ عباس‌ براي‌ آوردن‌ آب‌ مي‌رود كه‌ دست‌ راستش‌ را قطع‌ مي‌كنند، او مي‌جنگد و دست‌ چپش‌ را نيز از دست‌ مي‌دهد، امّا به‌ هر حال‌، مشك‌ آب‌ را چرخاند و خودش‌ را روي‌ آب‌ انداخت‌...   .

 

 6. درباره‌ي‌ علاقه‌ و انتساب‌ افراد خانواده‌ي‌ عصمت‌ و طهارت‌ به‌ ايران‌ و ايرانيان‌ نيز روايات‌ متعددي‌ وجود دارد. از حضرت‌ رسول‌ روايت‌ مي‌كنند:

    «چون‌ باذان‌، فرمان‌رواي‌ ايراني‌ يمن‌، ايمان‌ آورد، لشكر فارس‌ كه‌ با وي‌ بودند، همه‌ ايمان‌ آوردند و مسلمان‌ شدند، سيّد (حضرت‌ رسول‌) خرّم‌ شد و سخت‌ شادمان‌ شد و گفت‌ انتُم‌ مِنّا و اِلينا اهل‌البيت‌. گفت‌ شما كه‌ اهل‌ فارس‌ايد از ماييد و حرمت‌ شما پيش‌ من‌ همچون‌ حرمت‌ اهل‌البيت‌ است‌ و اين‌ سبب‌ آن‌ بود كه‌ رسولان‌ باذان‌ گفتند يا رسول‌الله الي‌ مَن‌ نحن‌؟ گفتند ما را به‌ كي‌ بازخوانند آن‌گاه‌ سيّد عليه‌الصّلوة‌ والسّلام‌ ايشان‌ را گفت‌: انتم‌ مِنّا و الينا اهل‌البيت‌. گفت‌: شما را به‌ من‌ بازخوانند هم‌چنان‌ كه‌ اهل‌البيت‌ را به‌ من‌ بازخوانند و از اين‌ جهت‌ بود كه‌ بعد از آن‌ چون‌ سلمان‌ به‌ خدمت‌ سيد عليه‌الصّلوة‌والسّلام‌ رسيد، در حق‌ وي‌ گفت‌: سلمان‌ منّا اهل‌البيت‌: حرمت‌ سلمان‌ حرمت‌ اهل‌البيت‌ من‌ است‌  ».

 

 7. انتساب‌ افراد ايراني‌ به‌ خاندان‌ علي‌(ع‌) و بالعكس‌ نيز از مسايل‌ مشترك‌ ايرانيان‌ و اهل‌البيت‌ است‌. در فارس‌نامه‌ي‌ ابن‌بلخي‌ از متون‌ نثر قرن‌ ششم‌ هجري‌ آمده‌ است‌:

    «پيغمبر گفته‌ است‌: انّلله خيرتين‌ من‌ خلقه‌، مِن‌العرب‌ قريش‌ و من‌العجم‌ فارس‌، يعني‌ يك‌ خداي‌ را دو گروه‌ گزين‌اند از جمله‌ خلق‌ او، از عرب‌ قريش‌ و از عجم‌ فارس‌، و پارسيان‌ را قريش‌العجم‌ گويند و علي‌بن‌الحسين‌(ع‌) را كه‌ معروف‌ است‌ به‌ زين‌العابدين‌، ابن‌الخيرتين‌ گويند، يعني‌ پسر دو برگزيده‌، به‌ حكم‌ آن‌كه‌ پدرش‌ حسن‌بن‌ علي‌(ع‌) بود و مادرش‌ شهربانويه‌، بنت‌ يزدجردالفارسي‌ و فخر حسينيان‌ بر حسنيان‌ از اين‌ است‌ كه‌ جدّه‌ي‌ ايشان‌ شهربانويه‌ بوده‌ است‌ و كريم‌الطرفين‌اند. پيغمبر را پرسيدند كي‌ چرا عاد و ثمود و مانند ايشان‌ زود هلاك‌ شدند و ملك‌ پارسيان‌ دراز كشيد با آن‌كه‌ آتش‌پرست‌ بودند؟ پيغمبر(ص‌) گفت‌: از بهر آنك‌ آباداني‌ و داد در جهان‌ گستردند ميان‌ بندگان‌  ».

 

 8. در متون‌ مختلف‌، به‌ فارسي‌داني‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌)، حضرت‌ علي‌(ع‌) و بعضي‌ از امامان‌ اشاره‌ رفته‌ است‌. در فارس‌نامه‌ ابن‌بلخي‌ مي‌خوانيم‌:

    «... در قرآن‌ يك‌ لفظ‌ پارسي‌ست‌ و اين‌ از غرايب‌ است‌ و آن‌ «سجيل‌» است‌.. و پيغمبر ما بسيار لفظ‌ پارسي‌ دانستي‌ و چند لفظ‌ گفته‌ است‌ كه‌ معروف‌ است‌ و در ستايش‌ پارسيان‌ خبر مأثور است‌ از پيغمبر(ص‌) كه‌ لوكان‌ هذاالعلم‌ معلّقاً بالثّريا، لناله‌ رجال‌ من‌ فارس‌، يعني‌ اگر اين‌ علم‌ از ثريا آويخته‌ بودي‌ مرداني‌ از پارس‌ بيافتندي‌  ».

 9. در روايت‌هاي‌ نقّالان‌ و داستان‌هايي‌ كه‌ در زورخانه‌ها نقل‌ مي‌شده‌ است‌، در عين‌ توجّه‌ به‌ داستان‌هاي‌ ملي‌، علاقه‌ي‌ مردم‌ به‌ علي‌ و خاندان‌ وي‌ كاملاً مشهود است‌. علي‌ شاه‌ مردان‌ و سلحشوران‌ است‌ و «رستم‌ را مي‌بينيم‌ كه‌ نماز شام‌ مي‌گزارد و يا سهراب‌ در يكي‌ از عرصه‌ها ناگهان‌ به‌ آيه‌اي‌ از قرآن‌ استناد مي‌كند  ».

                 در پايان‌ بايد افزود كه‌ در بسياري‌ از حماسه‌هاي‌ ديني‌ ايراني‌، علاقه‌ي‌ شديد ايرانيان‌ به‌ اهل‌ بيت‌ به‌ سبك‌ و سياق‌ شاهنامه‌ منعكس‌ شده‌ است‌ كه‌ در آن‌ها زندگي‌ و جنگ‌هاي‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌)، حضرت‌ علي‌(ع‌) و برخي‌ از ائمه‌ي‌ عظام‌ به‌ شيوه‌ي‌ داستان‌هاي‌ حماسي‌ بر طبق‌ همان‌ الگوها و خوارق‌ عادات‌ به‌ نظم‌ آمده‌ است‌ كه‌ از آن‌ جمله‌اند:

 1. خاوران‌نامه‌ از ابن‌حسام‌، در شرح‌ احوال‌ و داستان‌هاي‌ جنگ‌ها و فتوحات‌ علي‌ابن‌ ابيطالب‌ و نبردهاي‌ آن‌ حضرت‌ با ديوان‌ و اژدهايان‌. اين‌ كتاب‌ در 830 هجري‌ به‌ پايان‌ رسيده‌ است‌.

 2. صاحب‌قران‌نامه‌ در داستان‌ سيدالشهداء حمزه‌ كه‌ به‌ سال‌ 1073 به‌ نظم‌ درآمده‌ است‌ و ناظم‌ آن‌ معلوم‌ نيست‌.

 3. حمله‌ي‌ حيدري‌ در زندگي‌ حضرت‌ رسول‌ و علي‌ابن‌ ابيطالب‌ و ائمه‌ي‌ اثني‌عشر و حضرت‌ صاحب‌الزمان‌ از ميرزا محمّدرفيع‌خان‌ باذل‌:

 پس‌ از مصطفي‌ مدح‌ شير خدا بود نزد ارباب‌ عرفان‌ روا

 به‌ مدح‌ علي‌ خامه‌ سر مي‌كنم‌ زمين‌ تا فلك‌ پرگهر مي‌كنم‌...

 ز جولانگه‌ غيب‌ بيرون‌ خرام‌ برون‌ آر تيغ‌ علي‌ از نيام‌

 سر دشمنان‌ از بدن‌ دور كن‌ براي‌ دل‌ دوستان‌ سور كن‌

 4. حمله‌ راجي‌ از ملابمانعلي‌ كرماني‌ كه‌ به‌ حمله‌ي‌ حيدري‌ راجي‌ نيز معروف‌ است‌ و در 1270 به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.

 5. خداوندنامه‌ از صباي‌ كاشاني‌ كه‌ مفصل‌ترين‌ حماسه‌ي‌ ديني‌ شيعي‌ست‌ و در شرح‌ احوال‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌) و جنگ‌هاي‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) است‌.

 6. اردي‌بهشت‌نامه‌ از سروش‌ اصفهاني‌ در وصف‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌).

 7. جنگ‌نامه‌ از آتشي‌، در شرح‌ جنگ‌هاي‌ علي‌(ع‌)  .

 8. داستان‌ علي‌اكبر و قاسم‌بن‌ حسن‌ از شاعري‌ به‌ نام‌ محمّد طاهربن‌ ابوطالب‌

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:۱٦ ‎ب.ظ ; شنبه ٢۸ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

حماسه‌هاي‌ ايراني‌ اسلامي ۱

 

حماسه‌هاي‌ ايراني‌  اسلامي ( ۱  )

 

  ادب‌ حماسي‌، يكي‌ از مهم‌ترين‌ انواع‌ ادبي‌ست‌ كه‌ در كنار نوع‌ غنايي‌، نوع‌ نمايشي‌ و نوع‌ تعليمي‌، در همه‌ي‌ جوامع‌ و فرهنگ‌ها داراي‌ اعتبار و اهميتي‌ خاص‌ است‌ و مبتني‌ است‌ بر توصيف‌ اعمال‌ پهلواني‌ و شجاعت‌ها و دلاوري‌ها و افتخارات‌ قومي‌ و فردي‌ و بدين‌ ترتيب‌ تمام‌ جنبه‌هاي‌ زندگي‌ انساني‌ را دربر مي‌گيرد. بنابراين‌ وقتي‌ داستاني‌ حماسي‌ به‌ نظم‌ كشيده‌ مي‌شود، بسيار جامع‌ است‌ و نظم‌ از همه‌ جاي‌ آن‌ آشكار است‌. از نقطه‌اي‌ يا نقاطي‌ آغاز مي‌شود و به‌ تدريج‌ داستان‌ به‌ نقطه‌ي‌ اوج‌ خود نزديك‌ مي‌شود و به‌ پايان‌ مي‌رسد و خواننده‌ مي‌تواند با خواندن‌ آن‌ داستان‌ از مقدماتي‌ شروع‌ كند و به‌ نتايجي‌ دست‌ يابد. شعر حماسي‌ اعم‌ از اين‌كه‌ سروده‌ي‌ شاعري‌ گم‌نام‌ يا مؤلفي‌ نام‌دار باشد، همين‌ كه‌ پذيرش‌ عمومي‌ مي‌يابد، سينه‌ به‌ سينه‌ از نسلي‌ به‌ نسل‌هاي‌ ديگر مي‌رسد و گاهي‌ به‌ زايش‌ يك‌ فرهنگ‌ و يك‌ ملّت‌ ارتباط‌ مي‌يابد و بدين‌ دليل‌ قهرمانان‌ حماسه‌ها در نيمه‌ي‌ راه‌ ابديت‌ و فنا منزل‌ مي‌گيرند و اگرچه‌ ممكن‌ است‌ فناناپذير نباشند، امّا فوق‌ بشري‌ جلوه‌ مي‌كنند، و در عين‌ حال‌ كه‌ مدعي‌ مطلق‌ بودن‌ نيستند، گاهي‌ خطاپذير و مستعد ترديد، شكست‌، عشق‌ و نفرت‌ و رنج‌ هستند ولي‌ از صفات‌ استثنايي‌ چون‌ عزم‌ و هوشمندي‌ و قدرت‌ رودررويي‌ با سرنوشت‌، چيرگي‌ بر بخت‌ ناسازگار، دگرگون‌ كردن‌ نظام‌ امور سرزمين‌ خود و ديگر ديارها برخوردارند، تا آن‌جا كه‌ آن‌ها را كاشفان‌ جهان‌هاي‌ تازه‌ و بنيان‌گذاران‌ شهرها و سرزمين‌هاي‌ نو دانسته‌اند. به‌ دليل‌ همين‌ صفات‌، حماسه‌ها مي‌توانند همواره‌ مبيّن‌ تجربه‌ي‌ مشترك‌ جوامع‌ سنتي‌ و الگوهاي‌ روان‌شناختي‌، اخلاقي‌، زيبايي‌شناختي‌، ديني‌ و مذهبي‌ انسان‌ها باشند  . و به‌ ارائه‌ي‌ سرمشق‌هايي‌ بپردازند كه‌ انسان‌ها با تعمق‌ در آن‌ها سرچشمه‌هاي‌ الهام‌ و تخيل‌ جامعه‌ي‌ خود را بشناسند و افق‌هاي‌ گسترده‌تر و آزادتر زندگي‌ را كه‌ از قيد و بندهاي‌ زندگي‌ معمول‌ رهاست‌، كشف‌ كنند و بر نااميدي‌ها و مصائب‌ حيات‌ متعارف‌ چيره‌ شوند.

                 بدين‌ ترتيب‌، حماسه‌ها از اغلب‌ انقلابات‌ تاريخي‌ در امان‌ مي‌مانند و سينه‌ به‌ سينه‌ به‌ نسل‌هاي‌ ديگر منتقل‌ مي‌شوند و روزگاراني‌ بسيار دراز به‌ زندگي‌ خود ادامه‌ مي‌دهند به‌ عنوان‌ عاملي‌ مهم‌ در همبستگي‌ جوامع‌ درمي‌آيند. حماسه‌ها در طول‌ روزگار با ديگر انواع‌ ادبي‌ پيوند مي‌خورند و وجوه‌ مشترك‌ فراواني‌ با حماسه‌هاي‌ ديگر ملّت‌ها پيدا مي‌كنند تا جان‌مايه‌ و زلال‌ زندگي‌ انسان‌ كلي‌ را به‌ نمايش‌ بگذارند، شخصيت‌هاي‌ حماسي‌ از زمان‌ و مكان‌ فراتر مي‌روند و رؤياهاي‌ ديرين‌ انساني‌ در حماسه‌ها، خويشاوندي‌ كلي‌ خود را آشكار مي‌كنند و دشمني‌ها و كين‌توزي‌هاي‌ محلي‌ را تحت‌الشعاع‌ قرار مي‌دهند و در همين‌جاست‌ كه‌ انواع‌ حماسه‌هاي‌ طبيعي‌ و مصنوعي‌، اساطيري‌ و تاريخي‌ و حماسه‌هاي‌ ديني‌ به‌ هم‌ نزديك‌ مي‌شوند و پيوندي‌ گسترده‌ در ريشه‌ها، عملكردها و هدف‌ها و نتايج‌ مشترك‌ پيدا مي‌كنند تا آن‌جا كه‌ در حماسه‌هاي‌ اساطيري‌ و ملي‌ همچون‌ رامايانا و مهابهارات‌ ايلياد و اديسه‌ و بخش‌هايي‌ از كتاب‌ مقدس‌ بني‌اسرائيل‌، منظومه‌ي‌ اياتكار زرايران‌ و بخش‌هاي‌ بزرگي‌ از شاهنامه‌، كه‌ به‌ ايّام‌ پيش‌ از تاريخ‌ يا مواضع‌ مهم‌ و فلسفي‌ و مذهبي‌ كهن‌ ارتباط‌ دارند، شباهت‌هاي‌ فراواني‌ با منظومه‌هاي‌ ديني‌ متأخر، چون‌ خاوران‌ نامه‌ي‌ ابن‌حسام‌، حمله‌ي‌ حيدري‌ از باذل‌ و اردي‌بهشت‌ نامه‌ صبا و... ديده‌ مي‌شود. حماسه‌هاي‌ ديني‌ زندگي‌ يك‌ يا چند تن‌ از قهرمانان‌ ديني‌ و مذهبي‌ را نشان‌ مي‌دهند و بر اساس‌ حقايق‌ تاريخي‌ و يا آميزش‌ وقايع‌ تاريخي‌ با مطالب‌ داستاني‌ به‌ وجود آمده‌اند و سپس‌ بر اثر استادي‌ و اعتقاد شديد ديني‌ شاعران‌ به‌ نظم‌ كشيده‌ شده‌اند. اين‌ قبيل‌ داستان‌هاي‌ حماسي‌، گاهي‌ بسيار دل‌انگيز و زيبا و پرمعنا هستند و همه‌ي‌ جوانب‌ و لوازم‌ منظومه‌هاي‌ حماسي‌ ملي‌، اساطيري‌ و پهلواني‌ را در خود گرد آورده‌اند و ما در زبان‌ فارسي‌ دري‌ و زبان‌هاي‌ پيش‌ از اسلام‌ ايران‌ نمونه‌هايي‌ فراواني‌ را از آن‌ها داريم‌ كه‌ مرحوم‌ صفا براي‌ نخستين‌ بار آن‌ها را «منظومه‌هاي‌ حماسي‌ ديني‌» خوانده‌ است‌  .

                 منشأ شكل‌گيري‌ بسياري‌ از حماسه‌هاي‌ ملي‌ ايراني‌ هم‌ مي‌تواند در روايات‌ و اساطير ديني‌ كهن‌ و ايراني‌ يافت‌ شود، زيرا هنگامي‌ كه‌ اقوام‌ آريايي‌ به‌ ايران‌ مهاجرت‌ كردند، مانند آرياييان‌ هند، آييني‌ كهن‌ داشتند كه‌ به‌ تدريج‌ با تغييراتي‌ به‌ وسيله‌ي‌ زردشت‌ و پيروانش‌ در اوستا و متون‌ ديني‌ ديگر زردشتي‌ بازسازي‌ و ارائه‌ شد و به‌ تدريج‌ كه‌ دين‌ زردشت‌ در شمار يكي‌ از اديان‌ معتبر جهان‌ در آمد، خاطرات‌ كهن‌ آريايي‌ در اوستا و متون‌ ديگر مذهبي‌ زردشتي‌ ثبت‌ و ضبط‌ شد و همين‌ خاطرات‌ بود كه‌ اساس‌ اساطير مذهبي‌ و ملي‌ ايران‌ قديم‌ را پديد آورد و اندك‌اندك‌ صورت‌هايي‌ تازه‌ يافت‌ و در بسياري‌ موارد با روايات‌ ملي‌ و داستان‌هاي‌ تاريخي‌ درآميخت‌ و مخصوصاً در دوره‌ي‌ ساساني‌ كه‌ شاهان‌ آن‌ به‌ سياست‌ مذهبي‌ و متعلقات‌ مذهب‌ زردشت‌ از يك‌ سو و تحريك‌ حسّ وطن‌پرستي‌ ايرانيان‌ در برابر اقوام‌ خاوري‌ و دشمنان‌ ايران‌ علاقمند بودند، اين‌ روايات‌ كهن‌، به‌ صورت‌ حقايق‌ مذهبي‌ و ملي‌ و تاريخي‌ در اذهان‌ مردم‌ و كتاب‌هاي‌ اين‌ روزگار ثبت‌ و ضبط‌ شد و زمينه‌ را براي‌ تهيه‌ي‌ داستان‌هاي‌ گوناگوني‌ در روايات‌ ملي‌ فراهم‌ ساخت‌ و از آن‌جا كه‌ روايات‌ مذهبي‌ و ملي‌ قديم‌ ميان‌ علماي‌ دين‌ رو به‌ سمت‌ تكامل‌ پيش‌ مي‌رفت‌ و با روايات‌ ملي‌ و حماسي‌ راه‌ كمال‌ را مي‌پيمود نقالان‌ و شاعران‌ و موسيقي‌دانان‌ و موبدان‌ و دانايان‌، روايات‌ ملي‌ را و راويان‌، روايت‌هاي‌ ديني‌ را به‌ مردم‌ منتقل‌ مي‌كردند و زنده‌ نگاه‌ مي‌داشتند. (حماسه‌سرايي‌ در ايران‌، ص‌ 28 )  و اين‌ گروه‌ از حماسه‌هاي‌ ملي‌ و ديني‌، توسعه‌ و تكامل‌ مي‌يافتند و گاهي‌ نيز در تحت‌ تأثير حوادث‌ اجتماعي‌، ملي‌ و ديني‌ و ارتباط‌ با مردم‌ سرزمين‌هاي‌ غيرايراني‌، روايات‌ كتبي‌ و شفاهي‌ متداول‌ دستخوش‌ تحول‌ و تغيير مي‌شدند و وسعت‌ و دامنه‌ و شاخ‌ و برگ‌ بيش‌تري‌ پيدا مي‌كردند. آن‌چنان‌ كه‌ امروزه‌ در مقايسه‌ي‌ «اوستاي‌ ايرانيان‌» با «وداي‌ هندوان‌» روشن‌ مي‌شود كه‌ اقوام‌ ايراني‌ و هندي‌ پيش‌ از جدايي‌ و در هنگام‌ توطن‌ در سرزمين‌ مشترك‌ ايراني‌ - هندي‌ پهلوانان‌ مشتركي‌ چون‌ جم‌ و آبتين‌ (در ودا «يم‌» و «آپتيه‌») و آدابي‌ مشترك‌ داشته‌اند كه‌ ناشي‌ از دين‌ و باورهاي‌ مشترك‌ آنان‌ بوده‌ است‌. مثلاً داستان‌هاي‌ «هوم‌يشت‌» در اوستا، از نظر مقايسه‌ي‌ عقايد و روايات‌ ايرانيان‌ عهد اوستا و هندوان‌ عهد ودا اهميت‌ بسيار دارد و برخي‌ از اساطير مشترك‌ و پهلوانان‌ هند و ايراني‌ در آن‌جا مورد توجّه‌ قرار گرفته‌ است‌ و طبعاً مي‌توان‌ اتحاد و يگانگي‌ دو قوم‌ هندي‌ و ايراني‌ را از خلال‌ اين‌ روايات‌ بازشناخت‌. نثار كردن‌ عصاره‌ي‌ گياه‌ مقدس‌ «هوم‌  Haoma » كه‌ اساس‌ ستايش‌ و نيايش‌ در اوستاست‌ و در ودا به‌ صورت‌ نثار كردن‌ «سوم‌  Soma » آمده‌ است‌. نمونه‌ي‌ اين‌ شباهت‌هاست‌ و در همه‌ي‌ اين‌ ادوار، متون‌ ديني‌ بسياري‌ از داستان‌هاي‌ حماسي‌ را در خود دارند و متون‌ حماسي‌ و اساطيري‌ بسياري‌ از داستان‌ها و روايات‌ مذهبي‌ را به‌ همين‌ جهت‌ در يسناها كه‌ اساطير مذهبي‌ در آن‌ داراي‌ اهميت‌ بسيار است‌ داستان‌هاي‌ ملي‌ و در يشت‌ها ريشه‌ي‌ بسياري‌ از روايات‌ ملي‌ و اساطير مذهبي‌ ايراني‌ به‌ نمايش‌ گذاشته‌ مي‌شود.  (حماسه‌سرايي‌ در ايران‌، ص‌ 35)  و بدين‌ ترتيب‌، روايات‌ ملي‌، در دوره‌ي‌ ساساني‌ دوش‌ به‌ دوش‌ داستان‌ها و روايات‌ مذهبي‌ و ديني‌ به‌ شهرت‌ بي‌منتهايي‌ مي‌رسند و به‌ طور طبيعي‌ با وجود اين‌ روايات‌ در اوستا و اهميت‌ مذهبي‌ آن‌ها علاقه‌ي‌ ايرانيان‌ به‌ دين‌ مزديسنا و داستان‌هاي‌ ملي‌ ايران‌ بيش‌تر مي‌شود و توأماً بر قوّت‌ روايات‌ ملي‌ و ديني‌ اضافه‌ مي‌شود، تا به‌ جايي‌ كه‌ اغلب‌ كتب‌ مذهبي‌ عصر ساساني‌ سرشار از روايات‌ ملي‌ و حماسي‌ ايراني‌ست‌ و روايات‌ مذهبي‌ نيز در داستان‌هاي‌ حماسي‌ ملي‌ جايگاهي‌ خاص‌ دارند. في‌المثل‌ در كتاب‌ دينكرت‌ كه‌ مهم‌ترين‌ كتاب‌ ديني‌ پيش‌ از اسلام‌ ايران‌ است‌، از خلقت‌ كيومرث‌، داستان‌ سيامك‌، هوشنگ‌، تهمورث‌، جمشيد، فريدون‌، ايرج‌، منوچهر، زو، گرشاسب‌، سياوش‌ و كيخسرو به‌ تفصيل‌ ياد مي‌شود. و در ارداويرافنامه‌ و مينوي‌ خرد كه‌ از كتاب‌هاي‌ مهم‌ ديني‌ و اخلاقي‌ دوره‌ي‌ ساساني‌ هستند هم‌ همين‌ شيوه‌ي‌ استفاده‌ از داستان‌هاي‌ ملي‌ ديده‌ مي‌شود و از داستان‌هايي‌ چون‌ اسكندر و اعمال‌ پادشاهان‌ بزرگ‌ ايران‌ چون‌ گشتاسب‌ و برانداختن‌ ديوان‌ مازندران‌ به‌ وسيله‌ي‌ هوشنگ‌ و تهمورث‌ و جمشيد سخن‌ مي‌رود و در داستان‌هايي‌ چون‌ رستم‌ و اسفنديار، رگه‌هاي‌ ديني‌ فراواني‌ ديده‌ مي‌شود. در دوره‌ي‌ اسلامي‌ ايران‌، با ترجمه‌ي‌ خداي‌نامه‌ در قرن‌ اوليه‌ي‌ اسلامي‌ به‌ وسيله‌ي‌ ابن‌مقفع‌ گذشته‌ حماسي‌ - مذهبي‌ ايرانيان‌ مورد توجّه‌ مسلمانان‌ قرار مي‌گيرد و روايات‌ و داستان‌هاي‌ ملي‌ ايرانيان‌ در ميان‌ مسلمانان‌ معروف‌ و مشهور مي‌شود تا آن‌جا كه‌ حمزه‌ اصفهاني‌ مي‌نويسد:

    «... موسي‌بن‌ عيسي‌الكسروي‌ گفت‌ كه‌ من‌ در كتاب‌ موسوم‌ به‌ خداي‌نامه‌ نظر كردم‌ و اين‌ كتاب‌ همان‌ كتابي‌ست‌ كه‌ پس‌ از نقل‌ به‌ زبان‌ عربي‌ به‌ تاريخ‌ ملوك‌الفرس‌ معروف‌ شد و تحقيقي‌ دقيق‌ در آن‌ به‌ جاي‌ آوردم‌ و نسخ‌ آن‌ را چنان‌ مختلف‌ يافتم‌ كه‌ حتّي‌ دو نسخه‌ از آن‌ با يكديگر موافق‌ نبود و دليل‌ اين‌ امر اشتباه‌ ناقلان‌ از زباني‌ به‌ زباني‌ ديگر بود».  (حمزه‌، ص‌ 16 تا 17)

                 شهرت‌ سيرالملوك‌ در زبان‌ عربي‌ چندان‌ زياد بود كه‌ بسياري‌ از نويسندگان‌ و مورخان‌ بزرگ‌ دوره‌ي‌ اسلامي‌ از آن‌ استفاده‌ مي‌كردند و مطالب‌ آن‌ را در كتب‌ خود مي‌گنجانيدند. مسلماً بسياري‌ از روايات‌ خداي‌نامه‌ و داستان‌هاي‌ ملي‌ و مذهبي‌ پيش‌ از آن‌ مستقيم‌ يا غيرمستقيم‌ از طريق‌ منابع‌ كتبي‌ و شفاهي‌ در شاهنامه‌ي‌ فردوسي‌ منعكس‌ شده‌ است‌ و دلبستگي‌هاي‌ ملي‌ اسلامي‌ - شيعي‌ فردوسي‌ سبب‌ شده‌ است‌ تا رفتار و منش‌هاي‌ فرهنگ‌ ملي‌ و ديني‌ فردوسي‌ در همه‌ جاي‌ شاهنامه‌ و در رفتار قهرمانان‌ و شخصيت‌هاي‌ خرد و بزرگ‌ و فضاي‌ معنوي‌ و داستاني‌ شاهنامه‌ مشاهده‌ شود و بسياري‌ از رفتارها يا داستان‌هاي‌ كهن‌ در همين‌ چهارچوب‌ تلطيف‌ و تعديل‌ گردد.

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٤۱ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٢٥ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

بسحق اطعمه و حافظ ( ۲‌)

بسحق اطعمه و حافظ ( ۲‌)

با توجه بدان‌چه درباره‌ي جواب‌هاي بسحق از شاعراني چون حافظ و عبيد گفته شد بايد دانست كه كار بسحق در اين زمينه نقيضه‌سازي است كه در اصطلاح ادبي به معني «باژگونه جواب گفتن شعر كسي است» يا «جواب شكننده و مخالف به شعر كسي ديگر دادن» و معمولاً سخني است كه جدي نيست و در حوزه‌ي هزل و هجا و طنز قرار مي‌گيرد و به قول بسحق شوخي مباحي است كه بين جد و هزل قرار دارد و فرنگيانرا پارودي (Parody) مي‌گويند كه عبارت است از «منظومه‌اي كه با روحيه‌ي مخالف منظومه‌اي ديگر ساخته شده باشد، سفري كه مضمونش مخالف با مضمون شعر ديگري باشد به منظور مخالفت يا ضديت و مقابله بين دو شاعر، چنان كه يك يا چند بيت را شاعر ديگر جواب ضد، نقيض يا مخالفي از لحاظ قول و نقل، لفظ و معني بدهد.» (اخوان ثالث، مهدي، نقيضه و نقيضه‌سازان، به كوشش ولي‌الله دروديان، انتشارات زمستان، 1374، ص 16)

دكتر زرين‌كوب پارودي را عبارت مي‌داند از اين‌كه «اثري جدي را به صورت هزل‌آميز درآوردند مثل اشعاري كه بسحق اطعمه در جواب بعضي غزل‌هاي حافظ و سعدي ... سروده» (فن شعر، ترجمه دكتر زرين‌كوب، ص 21) شادروان اخوان ثالث در اين باره مي‌نويسد: «... بسحق نقيضه مي‌گويد و البته كه شايد كار بسحق اطعمه هم در يك شكل و شمايل ديگر نظير كار اجتماعي حافظ است در عالم جد و به هر حال لااقل جاب تلخ و تعريض تند او را با هنجاري مزاح‌آميز به ياد خواننده مي‌آورد و در ذهن مردم آن زمان كه آشنا به كلام نعمت‌الله ولي، حافظ و بسحق هستند، گمان نمي‌كنم كار ساده‌اي باشد، فقط با تصور و تصوير كامل عيار همين آزمون است كه مي‌توانيم ارزيابي بالنسبه درستي از اين سه متاع داشته باشيم و در اين صورت كار بسحق اطعم نيز شايد از حد هزل محض و تفنن پوچ شكميات، بالاتر بيايد، پس هر متاعي را بايستي در عالم خود و با ترازوي خودش بشناسيم و قيمت بگذاريم.» (نفيضه و نقيضه‌سرايان، ص 135)

اخوان آنگاه ادامه مي‌دهد كه: «... شاه نعمت‌الله ولي را غزلي است شطح‌آميز و حماسي سخت مشهور كه اين ابيات از آن غزل است:

مـا خـاك راه را بـه نـظـر كيـميـا كنيـم                  صد درد را به گوشه‌ي چشمي دوا كنيم

در جلس صورتيم و چنين شاد و خرميم                  بنگـر كه در سراچـه معنـي، چه‌ها كنيم

مـوج محيـط و گـوهـر دريـاي عزتيـم                  ما ميل دل به آب و گل خود چـرا كنيم

 

كمال خجندي كه ظاهراً به سيد بي‌اعتقاد نبوده، آن را گرفته و چنين ساخته است:

دارم اميد آن كه نظر بر من افكننـد                     آنان كه خـاك را بـه نظـر كيميا كنند

ماييـم خـاك راه بزرگـان پاكـدين                    آيا بود كه گوشه‌ي چشمي به ما كنند

 

اما، حافظ كه گويا اعتقادي به شاه نعمت‌الله نداشته، غزل او را به تعريض‌هاي تندي و كناياتي سخت گوشه‌دار جواب گفته است:

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند                      آيا بود كه گوشه‌ي چشمي به ما كنند

در دم نـهفـتـه بـه ز طبيبان مدعي                    باشـد كه از خزانـه‌ي غيبـم دوا كنند

حالي درون پرده بسي فتنه مي‌رود                    تا آن زمان كه پرده برافتد چه‌ها كنند

 

اين بود نمونه كاري از اصل شعر شاه نعمت‌الله و استقبال معتقدانه‌ي منسوب به كمال و جواب جد پرطعن و تعريض حافظ، اما نقيضه بسحق اگرچه بيشتر نقيضه غزل حافظ مي‌نمايد اما با يك واسطه يا بي‌واسطه،نقيضه‌غزل‌شطحي شاه‌نعمت‌الله ولي هم هست و شعربسحق چنين است:

كيپـاپـزان، سحـر كـه در كلـه وا كننـد                               آيا بود كه گوشه‌ي چشمي به ما كنند

حيـران در آن زر بـن دنـدان كـلـه‌انـد                               آنان كه خاك را به نظـر كيـميـا كنند

چون دنبه را ز صحبت سختو گريز نيست                          آن بـه كـه كـار دنبـه به سختو رها كنند

(همان، ص 136)

اگر چه بسحق در نقيضه‌هاي خود، آثار جدي فردوسي، خيام، ظهير فاريابي، عراقي، مولوي، سعدي، سلمان، خواجوي‌كرماني و عمادفقيه را جواب مي‌گويد اما در اين ميان علاقه او به سعدي و حافظ از همه بيشتر است كه ما درباره‌ي سعدي و بسحق قبلاً در مقاله‌اي گفتگو كرده‌ايم. (سعدي‌شناسي، دفتر پنجم، اردي‌بهشت 1381 و بسحق اطعمه شيرازي و سعدي، ص 60-19) و اينك در پايان اين مقاله، به جواب‌ها و نقيضه‌سازي‌هاي بسحق از اشعار حافظ مي‌پردازيم:

 

بسحق و حافظ (727 تا 792 هـ .ق)

بسحق كه قطعاً در اواخر عمر حافظ زندگي مي‌كرده است، در ديباچه‌ي رساله‌ي كنزالاشتهاي خود، طلاقت الفاظ و متانت معاني حافظ را خمري بي‌خمار و شرابي خوشگوار مي‌داد و به همين جهت جابه‌جا از اشعار حافظ استقبال مي‌كند، بسحق به مصلي و تربت حافظ و فيض مي‌جويد و مي‌سرايد:

از شوق آب ركني و ذوق برنج زرد   همچون قلندران به مصلي نشسته‌ام

 

و 26 غزل حافظ را جواب مي‌گويد و حتي براي بعضي غزل‌ها، دو بار نقيضه مي‌سازد كه از اين حيث يعني جوابگويي به غزل، حافظ بيش از هر شاعر ديگري مورد توجه بسحق است، بسحق به حق سه نوع برداشت خاص از شعر حافظ دارد كه اين روش را در مورد ديگر شاعران اعمال نمي‌كند:

1- تعداد زيادي از شعرهاي حافظ را با ذكر نام او، استقبال، جواب و نظيره‌گويي مي‌كند.

2- شعرهايي را بدون ذكر نام، از حافظ مورد استفاده قرار مي‌دهد.

3- شعرهايي را از ديگران، به نام حافظ مي‌آورد و نقيضه‌گويي مي‌كند.

در رساله‌ي ماجراي بغرا و برنج و رساله‌ي خواب‌ننامه نيز اشعار حافظ را به عنوان تضمين يا اقتباس و جواب‌گويي مورد استفاده قرار مي‌دهد. ورحي دستغيب در رساله‌ي «حيات حافظ و تفأل‌هاي آن»، روايتي درباره‌ي حافظ و زن بسحق اطعمه مي‌آورد و مي‌نويسد.

زن بسحق اطعمه به حافظ مي‌گويد اين شعر را شما گفته‌ايد كه:

دوش ديدم كه ملائك در ميخانه زدند               گل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند

 

حافظ مي‌گويد آري، زن بسحق مي‌پرسد: گِلش كاه هم داشت؟ حافظ مي‌فرمايد: «اگر كاه داشت تَرك برنمي‌داشت. (روحي دستغيب، حيات حافظ و تفأل‌هاي آن، ص 79، به نقل از ج 1، ص 349، حافظ شيرين‌سخن)

مطلع غزل‌ها و ابيات حافظ كه بسحق آن‌ها را جواب گفته است به شرح زير است:

1. اگر آن ترك شيـرازي به دست آرد دل ما را

                                                                                به خـال هندويـش بخشم، سمرقند و بخارا را

2. اگر چه عـرض هنر پيش يار بي‌ادبـي است

                                                                                زبان خموش، وليكن دهـان پـر از عربي است

3. بلبلي برگ گلي خوش‌رنگ در منقار داشت

                                                                                و اندر آن برگ و نوا خوش ناله‌هاي زار داشت

4. عيب رنـدان مكـن از زاهـد پاكيـزه‌سرشت

                                                                                كـه گـنـاه دگـران بـر تـو نـخـواهنــد نوشت

5. عكـس روي تـو چـو در آينـه‌ي جام افتاد

                                                                                عـارف از خنـده‌ي مــي در طـمـع خـام افتاد

6. آن كه رخسار تو را رنـگ گـل نسريـن داد

                                                                                صبـر و آرام تـو تـوانـد بـه مـن مسـكيـن داد

7. دل مـا بـه دور رويـت ز چمـن فـراغ دارد

                                                                                كه چو سرو پاي‌بند اسـت و چو لاله داغ دارد

8 . روشـنــي طـلــعــت تــو مــاه نــدارد

                                                                                پــيــش تــو گـــل، رونــق گـيـــاه نـدارد

9. كي شعر تر انگيزد، خاطر كه حزيـن باشـد

                                                                                يـك نكتـه در ايـن معنـي گفتيم و همين باشد

10. سـال‌هـا دفـتـر مـا در گـرو صهـبـا بـود

                                                                                رونــق ميـكـده، از درس و كـتــاب مـا بـود

11. تا ز ميخانه و مي نام و نشان خواهد بـود

                                                                                سر ما خاك ره پير مغان خواهـد بـود (دو بار)

12. ترك عاشق‌كش من، مست برون رفت امروز

                                                                                تا دگر خون كه از ديـده روان خـواهـد بـود؟!

13. حلقه‌ي پير مغانم ز ازل در گـوش اسـت

                                                                                بر همانيـم كـه بـوديـم و هـمـان خواهد بـود

 

14. ديدم به‌خواب خوش‌كه به دستم پياله بود

                                                                                تعبـيـر رفـت و كـار بـه دولـت حـوالـه بـود

15. ترسم كه اشك در غـم ما پـرده‌در شـود

                                                                                وين راز سـر بـه مُهـر، بـه عالـم سـمـر شـود

16. رسيـد مـژده كـه ايام غـم نخواهد مانـد

                                                                                چنـان نمانـد و چنيـن نيـز هـم نخواهـد ماند

17. آنان كه خـاك را بـه نظـر كيـميـا كننـد

                                                                                آيـا بـود كـه گوشـه‌ي چشمـي بـه مـا كننـد!!

18. واعظان‌كاين جلوه درمحراب و منبرمي‌كنند

                                                                                چون به خلوت مي‌روند آن كار ديگر مي‌كننـد

19. دارم‌از زلف سياهت‌گله چندان‌كه مپرس

                                                                                كه چنان زو شده‌ام بي‌سر و سامان كـه مپـرس

20. مقام امن و مي بي‌غـش و رفيـق شفيـق

                                                                                گــرت مـدام ميـســر شـود، زهــي توفـيـق

21. مزرع سبـز فلـك ديـدم و داس مـه نـو

                                                                                يادم از كشته‌ي خويش آمد و هنگام درو (دو بار)

22. وصــال او ز عـمـــر جـــاودان بــِـه

                                                                                خـــداونــــدا مــــرا آن ده كــــه آن بـــِه

 

23. وقـت را غنيمـت دان آنقدر كه بتوانـي

                                                                                حاصل از حيات اي جان، اين دم است تا داني

24. هواخواه توام جانا و مي‌دانم كه مي‌داني

                                                                                كه هم ناديده مي‌داني و هم ننوشتـه مي‌خواني

 

به علاوه بسحق در رساله‌ي ماجراي برنج و بغرا بدون ذكر نام حافظ، اين بيت‌هاي او را جواب مي‌دهد:

25. صوفيان جمله نظرباز و حريفنـد ولـي

                                                                                زان مـيـان حـافـظ دل‌سـوخـتـه بـدنـام افتـاد

 

و در چند سطر بعد نيز اين بيت را مي‌آورد كه:

به چنين صفت كه هستي تو به كار خويش حيران

                                                                                مگـر آن‌كـه جوش‌بـره بـه رهـت چـراغ دارد

 

كه جواب اين بيت حافظ است:

26. شب تيره چون سر آرم، ره پيچ پيچ زلفش

                                                                                مگـر آن‌كه عكس رويش به رهـم چـراغ دارد

 

و باز مي‌نويسد: «... عاشق با، در جواب اين مصراع گفت: هيچ عاشق سخن سخت به معشوق نگفت.» كه مصراع اخير از اين بيت حافظ مأخوذ است:

گل بخنديد كه از راست نرنجيم ولي هيچ عاشق سخن سخت به معشوق نگفت

 

و ادامه مي‌دهد: كه عاشق با گفت باشد كه در اسطرلاب نان ... طالع ما بيند ... .

كوكب بخت مرا هيچ منجم نشناخت يا رب از مادر گيتـي، بـه چـه طالـع زادم

 

كه اين بيت هم از حافظ است و ادامه مي‌دهد كه ... في‌الجمله هر پنج، يك‌جهت، شدند «آري به اتفاق جهان مي‌توان گرفت.» كه مصراع دوم اين بيت حافظ است:

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت                آري بـه اتفاق جهـان مـي‌تـوان گـرفـت

و گاهي يك مصراع حافظ را در همين رساله مورد استفاده قرار مي‌دهد:

به غير قليه‌برنج اين طعام‌ها هيچ است                «هزار بار من اين نكتـه كـرده‌ام تحقيـق»

 

و در مقدمه‌ي رساله‌ي خواب‌نامه، كلام خود را با اين مصراع حافظ آغاز مي‌كند كه: زهي مراتب خوابي كه بِه ز بيداري است، كه از اين بيت حافظ گرفته شده است:

سحر كرشمه‌ي زلفت به خواب مي‌ديدم                   زهي مراتب خوابي كه بِه ز بيداري است

 

بسحق، گاهي هم بيتي از حافظ را نقيضه‌سازي مي‌كند بدون آن‌كه منبع خود را بيان دارد:

گنده‌خوري گر به مذهب تو گناه است                      بيـشتـر از مـن، كـس ايـن گـنـاه نـدارد

 

كه جواب اين بيت حافظ است:

حافظ اگر سجده‌ي تو كرد، مكن عيب                      كـافــر عـشـق اي صـنـم گـنـاه نـدارد

يا اين بيت بسحق:

مخلفي سنبوسه‌ي پُرقيمه بر منقار داشت                   در ميان جوش روغن، ناله‌هاي زار داشت

 

كه در جواب اين بيت حافظ ساخته شده است:

بلبلي برگ گلي خوش‌رنگ در منقار داشت             و اندر آن برگ و نوا خوش ناله‌هاي زار داشت

 

و باز همين بيت را جواب مي‌گويد كه:

چون نمكزي چرب و شيرين باد آن حلوافروش

                                                                                كاين خيال حلقـه‌چـي در گردش پرگار داشت

 

كه جواب بيتي ديگر از همان غزل حافظ است:

خيز تا بـر كلـك آن نقـاش، جـان‌افشـان كنيـم

كاين همه نقش عجب، درگردش پرگار داشت

 

يا اين بيت بسحق كه:

اين شعله‌ها كه بـر دل بسحق بـرفروخت                            از رهگذر نور برنج شماله بود

كه جواب اين بيت حافظ است:

هر كو نكاشت مهر و ز خوبي گلي نچيد                             در رهگذر باد نگهبان لاله بود

 

يا اين بيت بسحق:

بـر سايبـان نـان تُنُـك اعتمـاد نيـسـت                              سختو مگر به باطن پاك شما رود!!

 

كه جواب اين بيت حافظ است:

از ديـده خون دل همـه بر روي ما رود                              بر روي ما ز ديده نبيني‌چه‌ها رود؟!

 

ناگفته نگذريم كه بسحق، بعضي از اشعار شاعران ديگر را به نام «حافظ» ثبت مي‌كند و از آن‌ها نظيره يا جواب مي‌سازد، مثلاً شعر زير را:

منم غريب ديار تو اي غريب‌نواز                      دمي به حال غريب ديار خود پرداز

از حافظ مي‌داند، حال آن‌كه اين شعر، از اوحدي مراغه‌اي است و نظام‌قاري نيز آن را از همين شاعر مي‌داند. (ديوان البسه، ص 84) بسحق شعر زير را هم از حافظ مي‌داند:

اي پيكر خجسته چه نامي فديك لك هرگـز سياه‌چرده نديدم بدين نمك

در حالي كه اين بيت نيز از اوحدي مراغه‌اي است.

شادروان فرزاد درباره‌ي روابط بسحق با حافظ مي‌نويسد:

«بسحق كه قريب 21 سال بعد از مرگ حافظ در 814 درگذشته است 25 غزل حافظ را استقبال كرده است كه اغلب اين غزل‌ها از غزل‌هاي مسلم حافظ است و ذكر آن‌ها در ديوان بسحق دال بر آن است كه اين غزل‌ها در آن هنگام، در ميان مردم از شهرت و محبوبيت برخوردار بوده است و در ميان اين غزل‌ها دو غزل مشكوك هم وجود دارد (كه از اوحدي است) و يك بيت هم براي من تازگي دارد (كه از خواجوست) و حافظ و بسحق هر دو اين غزل سعدي را استقبال كرده‌اند كه بسيار سال‌ها بر سر خاك ما رود ... .» (مسعود فرزاد، مقالات تحقيقي درباره‌ي حافظ، به اهتمام دكتر منصور رستگارفسايي، نويد، 1367، ص 110)

 

تصوير بسحق اطعمه و حافظ

شادروان استاد دكتر محمد معين، در كتاب حافظ شيرين‌سخن، مي‌نويسد:

«يك پرده تصوير، از حافظ رواج يافته كه وي را سربرهنه، در زير درختي پرشاخه و منحني‌الساقه، نشسته، نشان مي‌دهد به وجهي كه پشت را به متكايي، تكيه و سر را به دست راست قرار داده است، در دست چپش كتابي (و ظاهراً ديوان او) است، خواجه دو پا را به فراغت گشاده روي سخنش با شخصي است معمم كه عبايي كوتاه‌آستين، بر دوش دارد و به دو زانوي ادب نشسته، كمال اطاعت و خضوع را نمايش مي‌دهد، در زير تصوير حافظ نوشته شده: «خواجه حافظ عليه‌الرحمه» و در زير تصوير شخص دوم نگاشته‌اند: «مولانا ابواسحاق شيرازي»، استاد فقيد براون و آقاي اقبال آشتياني  و آقاي عبدالله رازي در تاريخ ايران و سالنامه 1306 روزنامه ايران، با نقل تصوير مزبور، منظور از «ابواسحاق» را همان شاه‌شيخ ابواسحاق ممدوح حافظ دانسته‌اند و حتي لسان‌الغيب تأليف آقاي سيف‌پور فاطمي، به استناد همين تصوير (ناچار) نسبت حافظ را به شاه‌شيخ، نسبت مرادي و مريدي گرفته و روحي دستغيب شيرازي نيز به همين عقيده رفته است. اطلاق «ابواسحاق» در تصوير مزبور به شاه‌شيخ به دلايل زير بعيد است:

 

1- اگر چه خاجه در پيشگاه شاه‌شيخ ابواسحاق، محترم و حتي با هم مأنوس بودند، مع‌هذا رفتار عارفي چون حافظ در برابر شاه عصر (هر چند عرفان‌مسلك باشد) نبايد چنين باشد ... و بعيد است كه خود در سايه‌ي درخت آسوده‌خاطر و با كمال فراغت لميده و شاه، آن‌چنان مؤدب نشسته باشد.

 

2- اگر اين تصوير را فرضاً هم مربوط به سال آخر سلطنت شاه‌شيخ ابواسحاق بدانيم، يعني سال 754، در آن سال، حافظ بيست و هشت ساله بوده، نه پيري كامل چنان‌كه در تصوير نشان داده مي‌شود.

 

3- كلمه‌ي «مولانا» كه در زير تصوير ثبت است، به عكس «شيخ» به شاهان اطلاق نشده است و دور است كه شاه‌شيخ ابواسحق را مولانا بخوانند.

 

4- شاه ابواسحاق، اغلب به نام «شاه‌شيخ» و «اميرشيخ» و «ابواسحاق اينجو» معروف شده است نه «ابواسحاق شيرازي».

 

نظر به مراتب فوق، بايد گفت كه اين تصوير مربوط به «بسحق اطعمه» است. (اين حدس از مرحوم استخر شيرازي است) زيرا:

 

1- بسحق چون عارف و مردي آگاه بوده است، اطلاق «مولانا» به او تناسب دارد.

 

2- اغلب كتب تذكره او را به نام «ابواسحاق شيرازي» يا «بسحق شيرازي» ذكر كرده‌اند. بسحق به سال 830 يعني سي و نه سال پس از مرگ حافظ وفات يافته است و با اين حال به هيچ وجه معاصر و معاشر بودن او با خواجه حافظ، بعيد نيست، زيرا شاه نعمت‌الله با آن‌كه معاصر حافظ بود و خواجه غزلي از او را جواب گفته، در سنه‌ي 835 يعني پس از 43 سال بعد از وفات خواجه و حتي 4 سال پس از وفات بسحق اطعمه كه او خود (به قولي) مريد شاه نعمت‌الله بود، فوت كرده است.» (حافظ شيرين‌سخن، ج 1، ص 345)

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٥۱ ‎ب.ظ ; شنبه ٢۱ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

شيخ ابو اسحق اطعمه ی شيرازي و حافظ

شيخ ابواسحق اطعمه شيرازي و حافظ     ( ۱ )

شيخ‌جمال‌الدين ابواسحق حلاج اطعمه شيرازي از شاعران و نويسندگان طنزپرداز و نقيضه‌ساز شيراز در قرن نهم هجري است كه او را «شيح اطعمه»، «شيخ ابواسحق حلاج»، «بسحق اطعمه» و «مولانا بسحق شيرازي» هم ناميده‌اند. (هرمان اته، تاريخ ادبيات فارسي، ترجمه رضازاده شفق، تهران، 1337، ص 188)

كلمه بسحق: «بسحاق» مخفف «ابواسحق» است و چنان‌كه در املاء قديم فارسي، شايع بوده است، آن را «بسحق» بدون واو و الف مي‌نوشته‌اند اگر چه نامش را جهان‌الدين نوشته‌اند، خود در يك رباعي، خويشتن را «جلال» مي‌خواند:

اي حلقه به گوش سفره‌ات طوق هلال  پـرداخـتـه‌اي هـريـسـه در عيـن كمال

هر كفچـه كـه مي‌زنـي به طاس روغن گويي تو، كه زنده مي‌شود روح «جلال»

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، تصحيح منصور رستگار، ميراث مكتوب، تهان، 1382، ص هفده)

1- «بسحق» كنيه‌ي اين شاعر شيرازي است ولي او معمولاً اين كلمه را به عنوان نام يا تخلص خود به كار مي‌برد:

چنين گويد اضعف عبدالله الرزاق، المعروف به حلاج:

منصور، اناالحق گفت، بسحق انا الحلوا اين معني حلوايي و آن دعويي حلاجي

* * *

شميـم قليـه دمـد تـا قيامت اي بسحق زه گُـلـي كـه دمـد از گِـل معـطـر مـا

2- گاهي او خود را معروف به «حلاج» مي‌خواند و مي‌گويد ... ابواسحاق، المعروف به حلاج و زماني خود را بسحق حلاج مي‌خواند:

عصرها بايد كه تا بحسق حلاجي دگر  ما دح حلوا شود يا مدح‌خوان بكسمات

* * *

حلـواي پشمـك خوشتر توان خـورد   در دسـتـگـــاه بـســحــاق حـــلاج

* * *

چــه كـم گــردد از خــوان نـوالـت   ببـنـدد زلــه‌اي بـســحــاق حـــلاج

(همان، ص هجده)

3- «اطعمه» لقب ديگر اوست كه اين عنوان را به اين دليل به وي داده‌اند كه در شعر خود به وصف انواع طعام‌ها همن گماشته است. (صفا، دكتر ذبيح‌الله، تاريخ ادبيات در ايران، جلد چهارم، تهران، انتشارات فردوس، 1363، ص 245)

در اين مورد توجه داشت كه بسحق اطعمه را نبايد با «نظام‌الدين احمد اطعمه» كه اندكي پيش از بسحق، در شيراز مي‌زيست، اشتباه كرد زيرا احمد نيز در شعر خويش به انواع طعام‌ها اشاره مي‌نمود و در اوصاف آن‌ها، داد سخن مي‌داد و به همين دليل بحسق اطعمه در اشعار خود از ادخال شعر خود با شعر شاعراني چون ا حمد اطعمه نگران بوده است.

به املا من زين لطائف بسي است                                                                     ولي خوف ادخال با هر كسي است

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، تصحيح منصور رستگار، ص بيست و يك)

4- لقب ديگر وي «شاعر طعام» است:

گفت با شاعر طعام به رمز             كله‌پز، آن زمان كه كيپا دوخت

(همان)

5- «شاعر اطعمه» نيز، عنوان ديگر بسحق است كه طبعاً در اين موارد، شعر وي نيز «شعر اطعمه» خواهد بود:

خوان چونهي، بنه عيان، «شاعر اطعمه» بخوان          لوت خوران به هم نشان دو سه چهار و پنج و شش

(همان، ص بيست و دو)

و گر اشراف و اكابر برسانند ز جود            «شاعر اطعمه» را جايزه‌هاي كجري

(همان)

شعر اطعمه

در نطابي گفته‌اي بسحاق «شعر اطعمه»    كز سر اين سفره، معمورند خلق بحر و بر

(همان)

بس كه شيرين گفته‌اي بسحاق «شعر اطعمه»     خرده‌ي قند و نباتت در دهان خواهم فشاند

(همان)

6- بسحق در مواردي خود را «مرشد گرسنگان»، «مرشد گسنگان» و «مرشد گشنگان» مي‌خواند:

تـا بـه تـخلـص، مرشـد گشنـگـان شـدم                                                                           پخته شده به مطبخم، ديگ سخن بدين نمط

(همان)

چو بسحق اين شعرهـا در جهـان                                                                     بـراي دل گـشـنـگـان گفته‌ايـم

(همان)

7- بسحق خود را «واصف» طعام‌ها هم مي‌داند:

من آن‌چه وصف طعام است با تو مي‌گويم                                                          تو خواه از سخنم پند گير وخواه ملال

(همان)

بسحق به زادگاه خود اشاره‌اي صريح و قاطع ندارد اما از اقامت در شيراز و فارس بسيار سخن مي‌گويد و معمولاً او را «شيرازي» خوانده‌اند.

قند بسحق گر از فارس به دريا افتد           موج شربت بكند بيخ سراي كجري

(همان، ص بيست و سه)

هـمچـو بـسحـق ز شيـراز بـراي بـغـرا                                                                             تا به حدي است مرا ميل خراسان كـه مپـرس

(همان، ص بيست و سه)

او از «آب ركني» و «مصلي» و «سعديه» شيراز سخن مي‌گويد و دل بسته‌ي لوليان شيرازي است:

از شوق آب ركني و ذوق برنج زرد           همچون قلندران به مصلي نشسته‌ام

(همان، ص بيست و سه)

گر آب ركني بايدت از كوزه‌ي نو، دم به دم    از بوي صحن چرب خود تقصير با سقا مكن

(همان، ص بيست و سه)

يا رفته‌ام به «سعدي» و در آستان شيخ             با نان گرم وارده و جز، نشسته‌ام

(همان، ص بيست و سه)

اگر چه خلق جهان پاي‌بند تركانند                                                                     حلاوتي است در اين لوليان شيرازي

(همان، ص بيست و سه)

8- گاهي نيز، بسحق خود را «گشنه‌اي» كه غله‌اش را تاراج كرده‌اند مي‌خواند:

كنون خود گشنه مي‌مانم در اين شهر              كه تركان كرده‌اند آن غله، تاراج

(همان)

نـدارم بـهــر بـغـرا يـك سپـر آرد          همي پيچم به خود، چون تير تتماج

و طبعاً شعر وي، براي دل گشنگان سروده مي‌شود:

چو بسحق، اين شعرهـا در جـهـان                        براي دل گشنگان گفته‌ايم

(همان)

از روزگار ولادت بسحق، اطلاعي دقيق نداريم ولي مي‌دانيم كه در عهد حكومت سلطان اسكندر عمر شيخ بر فارس، از ندماي او بوده است و عمر شيخ در 796 هـ .ق كشته شده است و اسكندر پس از وي با آن‌كه خردسال بوده، به فرمان جدش با برادران ديگر خود، فارس را در تيول خود داشت تا آن‌ك در ميان برادرانش نزاع درگرفت و ميرزا اسكندر در سال 811 هـ .ق به خراسان  گريخت و مورد عنايت عم خود شاهرخ واقع شد و اندكي پس از كشته شدن برادرش پير محمد، فارسو اصفهان را مسخر كرد و به سال 812 هـ .ق جانشين  برادر شد و خود در سال 817 هـ .ق اسي و كور و مقتول گرديد، بنابراين قاعدتاً بايد اشاره دولتشاه سمرقندي بدين كه «... به روزگار پادشاه زاده، اسكندربن‌عمر شيخ ... ابواسحاق، نديم مجلس او بوده است ... .» (دولتشاه سمرقندي، تذكره‌الشعرا، ص 280) مربوط به همين چند سال باشد. دولتشاه در دنبال همين مطلب مي‌نويسد: «... بسحق چند روزي به مجلس پادشاه، حاضر نشد، روزي كه به مجلس آمد شاهزاده پرسيد كه مولانا اين چند روز، كجا بودي؟ بسحق، زين خدمت بوسيد و گفت: اي سلطان عالم، يك روز حلاجي مي‌كنم و سه روز پنبه از ريش بر مي‌چينم ... و گويند مولانا بسحق ريش دراز داشته، از قاعده بيرون ... .» (همان، ص 276)

از خانواده او نيز هيچ نشانه‌اي در اشعار وي وجود ندارد ... به هر حال در فاصله‌ي سال‌هاي 812 تا 817 هـ .ق، شاعري مشهور بود كه در دستگاه سلاطين روزگار خود راه يافته بود و حسب‌المعمول بايد در سنين چهل پنجاه سالگي بوده باشد زيرا در بعضي از اشعار خود، به پيري خويش اشاراتي دارد:

چنان بر دنبه‌ي فربه زند بسحق در پيري       كه خود دارد گمان آن‌كه در سن شبابستي

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص بيست و پنج)

بنابراين ولادتش بايد دست كم ميان اواسط قرن هشتم و يا سال‌هاي دهه‌ي دوم از نيمه دوم آن قرن، اتفاق افتاده باشد.

تحصيلات

«... نمي‌دانيم مولانا ابواسحق چه فرا گرفته و كجا و نزد چه كساني درس خوانده و يا آن‌كه اشتغالش به شاعري كه گويا منافي پنبه‌زني و ندافي او نبود، به سائقه مطالعات و ذوق شخصي صورت گرفته بود، به هر حال استقبال‌هاي بسحق نشان مي‌دهد كه او به رسم شعراي زمان در ديوان‌هاي مشهور شاعران پارسي‌گوي مرور كرده و به شيوه‌ي آنان، به شاعراني از قبيل سعدي، سلمان، خسرو، حافظ و كمال خجندي و ... جواب گفتن آثارشان توجه خاصي داشته است و اين رسم يعني استفاده از غزل‌ها و قصايد و قطعات مشهور فارسي براي طنز و شوخي پيش از اين هم معمول بوده است ... .» (تاريخ ادبيات در ايران، جلد 4، ص 247) اما در ديوان بسحق اشارتي به تحصيل او در مدرسه سنقري شيراز وجود دارد:

ز چـاه مـدرسه‌ي سنقري شنيدم دوش كـه كـرد مشـوره بـا دلـو و گفـت بـا فراش

كه بهر رشته‌ي مهتر، كمال چشمه‌ي ما روان چو آب حيات است عذب و گوهرپاش

بسحق بنابر ديوان اشعارش با بسياري از دانش‌هاي زمان چون اطلاعات نجومي، صرف و نحو، فنون ادبي ولغت و امثال و آيات و احاديث آشنا مي‌نمايد و بر دانش‌هاي مدرسه‌اي مسلط است:

«... باشد كه در اسطرلاب مان گرده، كوكب طالع ما بيند كه در برج حمل يا بره‌ي شير هست مقارنه دارد يا در منزل با گوشت گاو پير، احتراق خواهيم يافت:

كوكب بخت مرا هيچ پنجم نشناخت      يا رب از مادر گيتي به چه طالع زادم

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص بيست و شش)

چون با منجم روغن بگفتند جواب داد كه در رنج گرد خوان، به رصد مرصود نان پهن، مي‌نمايد كه فردا به طالع سعد چون دو درجه و يك دقيقه از اول چاشت، بگذرد، تربيع قرص آفتاب و ماه نان و پنير در برج جوزا و گردكان پر مغز خواهد بود. و مقارنه با ستاره‌ي دنباله‌دار كلوئده، خوابگاه دارد و محاق و كسوفش در برج ثرياي خواسته‌ي انگور شابه‌ني خواهد بود تا محترق گردند، باشد كه اين قران‌ها آخر گردد ... .» (همان، بغرانامه، ص 247 و 248)

بسحق در فواتح حكايات و در داستان‌هايي چون سفره‌ي دكتر الاشتها و داستان مزعفر و بغرا نيز به ارائه كمالات لفظي و معنوي وادبي خويش مي‌پردازد:

حبـيـب خـدا سيـدالمرسلـيـن                                                                        كه محبوب او گشته بود انگبيـن

بشيـر و نـديـر و سـراج منـيـر                                                                         كه بود اختيارش به معراج شيـر

جهان در جهان ترك لذات كرد                                                                        كه از نان جو، سير هرگز نخورد

ز حق باد رضوان به ياران اوي                                                                         كه همكاسه بودند بر خوان اوي

(همان، ص بيست و شش)

معيشت بسحق

اگر چه بسحق در معنا اهل فقر است ولي مسلماً زندگي او نيز توأم با فقر و تهي‌دستي بوده است. بنا بر قول شادروان دكتر صفا «بسحق به جاي هزل وط عن اجتماعي، جواب‌ها و استقبال‌هاي خود را منحصر به توصيف اطعمه و اغذيه كرده اما يقين است ك در ذكر اين اوصاف، سخن او خالي از بيان آرزوهاي پنهاني طبقات محروم جامعه‌ي آن زمان و شايد خود شاعر نباشد ... .» (تاريخ ادبيات در ايران جلد چهارم، ص 247)

بسحق احتمالاً از قبل  شاعري خود درآمدي داشته و ارتزاق مي‌كرده است، بعضي نيز او را حلاج و پنبه‌زن دانسته‌اند:

بيش از اين گر روزيم از گفته بسحاق بود          اين زمان مهمان خوان نعمت اللهم دگر

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص بيست و نه)

اما همه جا از خود به عنوان فقيري تنگ‌روزي و نگران و نوميد سخن مي‌راند:

طشت حلوا چه بري از پي نعشم فردا     كاين دم از گرسنگي، طشت من از بام افتاد

(همان، ص سي)

پا در هواست مرغ و برنجم چو وجه آن                                                             بر بال غاز و كبك و كبوتر نوشته‌اند

(همان، ص سي)

حلواي پشمك خوش‌تر توان خورد                در دستـگـاه، بـسحـق حـلاج

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص هجده)

رزق بسحق گر از كيسه‌ي ياران باشد  طاس لوزينه به دست دگران خواهد بود

(همان، ص سي و يك)

به خوان نان، كه تا در بسته شد من بي‌خور و خوابم

به زلف آشفته، كزاين چرخ چون، ماهيچه در تابم

(همان)

به همين جهت است كه ميل او به شعرا اغذيه بي‌چيزي نيست:

ميل بسحق به اين اطعمه بي‌چيزي نيست      غالب الظن من آن است كه اسراري هست

(همان، ص بيست و هشت)

در خوردن لوت و صفت اطعمـه كـردن      تـا لـبــه‌ي لـقــد آثــرك الله، عـلـيـنــا

(همان، ص بيست و نه)

او مي‌داند كه شعر اطعمه او در دل همگان تأثير مي‌گذارد و آنان را شاد مي‌سازد:

آن مردم از اشعار بسحق                                                                                 چو نار و پسته، خندان آفريدند

(همان، ص بيست و هشت)

گفت بسحق چنين شعر ز انواع طعام   تا شود گرسنه آن سير كه خواند يك بار

(همان، ص بيست و هشت)

گر اشتها به شعر منت شد، عجب مدار    كاين گشنگان حديث غذا خوش ادا كنند

(همان، ص بيست و هشت)

مرگ بسحق

وفات بسحق را به سال 827 برابر با 1423 ميلادي يا 830 برابر با 1427 ميلادي يا سال‌هاي 828 و 838 يا 840 نوشته‌اند. (ريحانه‌الادب، جلد دوم، ص 170 و تاريخ ادبيات در ايران، جلد چهارم، ص 250، و تاريخ ادبيات در ايران، هرمان اته، ص 188 و تاريخ نظم و نثر در ايران، ص 296 و 297 و 320) و قبر او در زاويه جنوب غربي تكيه چهل‌تنان شيراز است.

1- از معاصران او شاه سيف‌الدين ابونصر است كه قصيده آنان و انفس را در مدح وي سروده است به مطلع:

مطلعي شيرين شنو مانند حلوا سر به سر    مصرعي قند و نبات و مصرعي شهد و شكر

2- سلطان اسكندربن‌عمر شيخ تيمور والي فارس (817-812) كه گفته‌اند ابواسحق با او روابط نزديك داشت.

3- شاه نعمت‌الله ولي (734-730) كه اگر مرگ بسحق را در فاصله 840-827 بدانيم طبعاً سال‌هاي آخر عمر اين دو تن با هم مقارن بوده است و نوشته‌اند كه شيخ ابواسحق مريد و معتقد شاه نعمت‌الله بوده است و در سفري كه شاه نعمت‌الله در دوران اسكندر بن عمر به دعوت او به شيراز آمد، ابواسحق او را ملاقات كرد.

«شنيدم كه نوبتي ماهان در كرمان به صحبت حضرت مقدسه رسيده بود، بعد از آن‌كه در مقابل آن ابيات حضرت مقدسه (شاه نعمت‌الله ولي) كه فرموده‌اند:

گوهر بحر بي‌كران ماييم                                                                                  گاه موجيم و گاه درياييم

ما بـدان آمديـم در عالم                                                                                  تا خدا را به خلق بنماييم

او گفته بود:

رشته‌ي لاك معرفت ماييم                                                                               گه خميريم و گاه بغراييم

ما از آن آمديـم در مطبـخ                                                                               كه به ماهيچه قليه بنماييم

حضرت مقدسه ... متوجه او شده فرمودند: «رشته لاك معرفت شماييد؟» و بسحق در جواب گفت «كه ما نمي‌توانيم از «الله» گفت از «نعمت‌الله» مي‌گوييم.» (تاريخ ادبيات در ايران، صفا، ص 428 و 490)

4- نظام‌الدين احمد اطعمه كه در سال 828 وفات يافته و شاه داعي شيرازي با وي معاشرت داشته و مرثيه‌اش گفته است.

5- كاتبي نيشابوري ترشيزي كه تا سال 838 زنده بوده است و بسحق را در اين دو بيت ستوده است:

شيـخ بسحـاق دام نعمتـه                                                                               گرم پخـت او خيـال اطعمه را

سفره‌اي او فكند در عالم                                                                                 هست بر خوان او صلا همه را

(همان)

6- قبولي از شاعران قرن نهم هجري كه در سال 880 ديوان خود را تدوين كرده است و در آن‌جا در قطعه‌اي بسحق را ستوده است كه اين شعر حاكي از آن است كه پيش از آن سال، شعر بسحق به حدي معروف بوده است كه نكته‌داني آن را براي ديگران حكايت مي‌كرده است:

خداونـدگـارا بـه پـاي شكوفه                                                                          نشستيـم بـا جمـع يـاران زماني

مفرح به مقدار نوشيده هر يك                                                                          بجز اين جهان كرده پيدا جهاني

ز گفتـار بسحـق آن‌جـا كتابي                                                                          همي خوانـد از جمع، نكته‌داني

(همان، ص 250)

آثار بسحق

دولتشاه سمرقندي مي‌نويسد: «بسحق مردي لطيف‌طبع و مستعد و خوشگوي بود و از اجناس سخنوري، اشعار اطعمه را اختيار نموده و در اين باب چون او كسي سخن نگفته است.» (تذكره‌الشعرا، ص 276)

كليات ديوان بسحق تركيبي است از شعر و نثر و اشعار او شامل بر قصايد، غزليات و قطعات و رباعيات و فرديات است و علاوه بر مقدمات منثور، مي‌توان از ديپاچه رساله كنزالاشتها رساله، براي برنج و بغرا، رساله خوابنامه، فرهنگ ديوان اطعمه ياد كرد.

شعر ابواسحق اطعمه

ابواسحق شاعري است كه شعر خود را وقف اطعمه كرده است و خود بدين صفت مي‌بالد:

راستي در صفت اطعمه كردن، بسحق        كس نديديم كه مثل تو، مثالي دارد

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص چهل و هفت)

و به قول ادوارد براون «اشعار بسحق مملو است از اصطلاحات كهنه و متروك فن طباخي قرون وسطاي ايران و غالباً لطف آن در اين است كه همه در استقبال اشعار جدي ديگران كه در زمان شاعر، در السنه و افواه متداول بوده است به نظم درآمده است.» (تاريخ ادبي ايران، از سعدي تا جامي، ص 462)

ذهن بسحق به حدي در به خاطر آوردن اشعار مناسب و معروف، امثال و حكم فارسي و عربي چالاك است كه مي‌توان در هر جمله و عبارت منظوم يا منثور او، آيه، حديث، ضرب‌المثل، شعر يا جمله‌اي از بزرگان ادب را پيدا كرد، عظمت ذهن مبتكر و خلاق او شاعر را در تلفيق و تهذيب و نتيجه‌گيري و نقيضه‌سازي توانمند مي‌سازد و نشان مي‌دهد  كه شاعر با شايستگي تمام در ديوان‌هاي شاعران معروف پارسي‌گوي مروري دقيق و عميق داشته و در جواب‌گونه به اشعار شاعران بزرگ مهارتي بسزا كسب كرده است و شعر او اگر چه به دليل به كارگيري الفاظ و تركيبات و تشبيهات و مضامين مربوط به اغذيه و اشربه داراي محدوديت‌هاي لفظي است اما در شعر او تنوع معنوي و سادگي و رواني و تأثيرگذاري دلنشيني هست كه در اشعار معاصران وي نيست و به همين دليل هم بسحق شعر خود را مي‌ستايد:

ماهيان گر بشنوند اين شعر چون آب روان        بـر سـر نظمـم برافشاننـد از دريـا گهـر

در مصر سخن تا بنشستم به فصاحت      بشكسـت ز قنـد سخنـم قيمت حلوا

نزد شعـرا خـوان عبارت چو كشيدم       گفتند در اين سفره، تو داري يد بيضا

(كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص شصت)

چه سفره‌اي است كه بسحق در جهان گسترد كه مي‌برند از آن بهره عوام و خواص

(همان، ص شصت)

سخن در اطعمه بسحق پاك كرد چو آب                                                           بود كه جايزه بستاند از شراب طهور

(همان)

حقيقت آن است كه مهم‌ترين محور مضاني اشعار و آثار منثور بسحق وصف غذاهاست و به قول استاد صفا: «ابواسحق با استقبال وجود بگويي و تضمين اشعار پيشينيان و معاصران براي سخن گفتن، نخواسته است شكم‌بارگي خود را ثابت كند بلكه تمام ابيات او نشان از آرزوي ارضا نشده و غرايز انساني، درگير و دار محروميت‌ها و ناداشتي‌هاي طبقات معيني، دون طبقات مرفه است، مثلاً با خواندن اين مطلع حافظ كه نشان از انديشه ژرف شاعر در مقام تنبه از گذشت عمر و فوات فرصت مي‌دهد:

مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو                                                                    يادم از كشته‌ي خويش آمد و هنگام درو

بسحق به ياد گرسنگي خود و طبقه پيشه‌وران همطراز خود مي‌افتد و چنين وانمود مي‌كند كه با شكم تهي بدين‌گونه سخنان، نبايد از راه رفت و بنابر مثل عاميانه عهد ما، فكر نان، بايد كرد كه خربزه آب است، در چنين حالي است كه بسحق شعر حافظ را بدين‌گونه جواب مي‌دهد:

طبـق پـهـن فلـك ديـدم و داس مـه نـو       گفتـم اي عقـل به ظرف تهي، از راه مرو

چرخ گو اين عظمت چيست چو نتوان كران        قرص خورشيد تو، يك روز، به ناني به گرو

اگـرم گـنـدم بـغـرا نـبـود، بـفـروشــم       خرمن مه به‌جوي،خوشه‌ي‌پروين‌به دوجو

دست بـر دنبـه بريـان زن و يخني بگذار       سخـن پختـه هميـن اسـت، نصيت بشنو

از همه آنچه نقل كرديم و از غالب اشعار بسحق مخصوصاً در جواب‌ها و تضمين‌هاي او، نوعي زهر خند پيداست و او از اين حيث و هم‌چنين در شيوه‌ي استقبال و تضمين اشعار پيشينيان، براي مقاصد حاصل خود، شبيه و حتي پيرو عبيد زاكاني است منتهي موضوع اصلي سخن را تغيير داده و به جاي شرح مستقيم مفاسد جامعه، بيان آرزوهاي گرسنگان را در بوي سفره متنعمان برگزيده است و با مجموعه‌اي كه در وصف اطعم ترتيب داده و با شوخ‌طبعي وهزل و گاهي طنزي كه در آن اوصاف در پيش گرفته هم موضوع تازه‌اي بر موضوعات ادبي فارسي افزوده و هم سبكي خاص در اين راه پديد آورده كه بعد از او مورد تقليد قرار گرفته است.» (كليات بسحق اطعمه شيرازي، ص شصت و چهار و تاريخ ادبيات در ايران، جلد چهارم، ص 198-195)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:۱٦ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۱٧ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

بيمارستان سعدی و مسلولين شيراز چگونه ساخته شد

             بيمارستان سعدي و مسلولين شيراز چگونه ساخته شد

شادروان علي اصغر شيرازي از معدود دانشمندان فارس است كه در دهه‌هاي نخستين سده چهاردهم هجري فرهنگ ايران زمين را متحول ساختند.او دبستانها و دبيرستان‌هاي بسيار در گوشه و كنار ايران ايجاد كرد و گاهي براي افتتاح يك دبستان- درحال و هواي اجتماعي 70 سال پيش كه مي‌توانست بزرگترين تاثيرات را در شكل‌گيري كمال فرهنگي اجتماعي داشته باشد – به روستاهاي دور ايران سفر مي‌كرد او مسلماني بود كه قرآن را در حفظ داشت و يك‌سوم آن را در دوره‌ي دانش آ‌موزي هاي خود در شيراز يك سوم آن را در بيروت و يك سوم ديگر آن را در پاريس به حافظه سپرده بود. او در خانواده‌اي متمكن و خوشنام و اهل فضل كه نسب خود را به 37 واسطه به حضرت امام زين‌‌العابدين مي‌رسانيدند رشد كرده بود و پدر بزرگ او ميرزا حسن فسايي است  كه كتاب فارسنامه ناصري را با رنج بسيار و با سير و سفر به گوشه و كنار فارس

واژه«دانشگاه» را در برابر universityخود وضع كرد و اينك شايد معدودي بدانند كه واژه دانشگاه و دانشكده و واژه‌هايي چون پيشاهنگي و فرهنگستان و دبستان و دبيرستان دانشسرا و ... از واژه‌هايي است كه او ساخته و پرداخته و يا در دوران او وضع و رايج شده‌است. يكي ديگر از وجوه ناشناخته خدمات مرحوم حكمت به مردم  شيراز تاسيس بيمارستان سعدي است كه خود داستان ساختن آن را در يادداشتهاي روز 1/1/1327 خود در ضمن كتاب «رهاورد حكمت» كه بخشي از يادداشتهاي روزانه او است چنين گزارش كرده‌است كه «اين بيمارستان كه به يكصد تختخوابي معروف است در سال 1317 كه در شيراز مهجور و منزوي بودم(پس از آنكه رضا‌شاه  بر حكمت خشم گرفت و او را از وزارت فرهنگ و معارف و صنايع مستظرفه بر كنار ساخت و حكمت از بيم به شيراز گريخت) نظر كردم و خداوند توفيق داد در سال بعد 1318 آن را شروع كردم و اكنون بيمارستان آبرومندي است كه دكتر قربان رئيس بهداري آن را اداره مي نمايد و چندين نفر از دكترهاي جوان درآنجا مشغول به كارهستند و آموزشگاه بهداري كه شعبه‌اي از دانشكده طب تهران مي‌باشد و براي طبابت محل جوانان را تربيت مي نمايد نيز داير است. [1] در امانت و دقت حكمت همين بس در سال بعد كه به شيراز مي‌آيد، از توسعه بيمارستان شاد مي‌شود و دريادداشتهاي روز 23 آذر 1328 خود مي‌افزايد كه امروز صبح «ساعت ده به مريض خانه سعدي رفتم، بناي رفيع و محكم به همت آقاي دكتر قربان رئيس بهداري ساخته‌شده‌است كه در آنجا دانشكده پزشكي داير نمايند، بسيار مسرور شدم»(ص 97 ج 2 رهاورد حكمت ) حكمت در يادداشتهاي همان روز مي‌نويسد:« من پنج هزار تومان براي كمك به سيل زدگان بندر لنگه قبول كردم كه پرداخت شود و همچنين مقرر شد كه براي آسايشگاه مسلولين بنايي ساخته گردد... بعد به اتفاق دكتر قربان رئيس بهداري در خدمت جناب آقاي استاندار به مسجد بردي رفتيم و در زير قريه«پشته‌مله» تپه سنگي مرتفعي را براي ساختن آسايشگاه مسلولين در نظر‌گرفته‌بودند كه بسيار خوش هوا و خوش منظر و دور از جاده و از هر جهت مناسب بود و چون صاحبي نداشت البته ارزان تمام مي‌شد بسيار پسنديده و خوب بود و موافقت كردم كه از محل پنجاه هزار تومان اعانه شير و خورشيد مركزي خريداري گردد (رهاورد حكمت 98- 2) حكمت در يادداشتهاي روز 14 ارديبهشت 1331 خود از افتتاح اين بيمارستان خبر ميدهد و مي نويسد:«... صبح باران مي باريد و هوا لطافت و طراوت غريبی ملکه  امروز  از آسايشگاه مسلولين موقت و بناي جديد ان ديدن مي كرد ساعت نه به انجا رفتم.



[1] رهاورد حكمت ج 2 ص 13

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٢۳ ‎ب.ظ ; جمعه ۱۳ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

ارگ کريم خانی

ارگ کریم خانی

ارگ کریم خانی ، یکی از بهترین یادگارهای تاریخی ،هنری وشکوهمند  زندیه در شیراز است که هر بیننده یی را به شگفتی و ستایش بر می اتگیزد،این ارگ ، با عظمت و وسعت خو د ،از یک سو،تاریخ دوران  کریم خان زند ( 1109 تا1193 ه ق )  راکه به " وکیل الرعایا " معروف بود، تداعی می کند - که با آبادی و آسودگی و رعیت پروری همراه بود -  و از سویی تداوم هنرومعماری  و فرهنگ چند هزار ساله ی ایرانی را در وجب به وجب  خود ، به تماشا می گذارد .

ارگ ،بیش از سه قرن است که استوار و سرفراز، بر پای ایستاده است و نگران شیرازو مردم آن و ساخته های "وکیل الرعایا " است، چه فراز و فرود ها و جه دگر گونیهایی را که دیده است و همچنان خاموش ما را می پاید ....اما  ارگ که روزگاری زندان شهربانی شده بود ، اینک با همت نیکان ،از بند رها شده است ورنگ و رونقی تازه یافته است و با توسعه مجموعه ی زندیه ،شکوه و عظمت آن باز هم افزون خواهد شد  و کسانی را که از دور و نزدیک به دیدار آن خواهند آمد ، با کلیت هنر دوران زندیه ، آشناتر خواهد کرد.من هرگاه به ارگ می نگرم ، هزار نکته تاریخی و هنری وزیبایی در آن می خوانم و به قول خاقانی:  ان را " آیینه ی عبرت" می دانم وبه همین دلیل

در سال ۱۳۷۴ که برای  اولین بار در ارگ ،مراسمی از سوی سازمان میراث فرهنگی برگزار شده بود، این شعر را خواندم  که چندی پیش از آن در باره ی ارگ کریم خانی سروده بودم:

 

ارگ کریم خانی

ارگ کریم خانی      از قصه ها که دانی       از رنج و شادمانی       گو با من ار توانی      ارگ کریم خانی

دیوارهات سرکش    برجت چو کوه آتش       گویی ستاده آرش         بر اوج دیده بانی      ارگ کریم خانی

در ازد حام صد یاد    از داد و خشم و بیداد    هیچت کسی خبر داد    ازشام زندگانی ؟        ارگ کریم خانی

شور وشر تو افسرد   غوغای شادیت مرد      سیل بلا فرو برد         فرتو رایگانی          ارگ کریم خانی

شدخانه ی تو دلگیر   پای دلت به زنجیر        شد چارسوی تقد یر      بن بست قهرمانی      ارگ کریمخانی

کو بزم خنده و جام ؟   گلبوسه های ایام؟        وان روزگار بانام؟       لبریز کامرانی   ؟    ارگ کریمخانی

کو آن وکیل بیدار ؟    آن پیر مرد هشیار ؟    کز چهرهاش پدروار     می تافت مهربانی؟    ارگ کریم خانی

فکری دگربسر داشت  از دردها خبر داشت   از فارس غصه بر داشت  درعهد حکمرانی    ارگ کریم خانی

آن مرد داد بنیاد         با عزم همچو پولاد     می داد فتنه بر باد       چون صرصر خزانی   ارگ کریم خانی

کو آن جوان سردار   کاندر مصاف قاجار    بود از رخش پدیدار     آیات هفت خانی         ارگ کریم خانی

مردی که زور و فر داشت    نیروی شیر نر داشت      شمشییر صد هنر داشت    باقلب پرنیانی               ارگ کریم خانی

از بخت شوم و بیداد    وز خصم خدعه بنیاد   بر خاک و خون بیفتاد   در موسم جوانی       ارگ کریم خانی

آن لولیانش سرمست  در حجره های در بست   دیگر نماند در دست    ازقهر آسمانی         ارگ کریم خانی

از شام شوم قاجار       دیگر نگشت بیدار        آن لطف بی خریدار    مفهوم سخت جانی   ارگ کریم خانی

وانگه به حکم تقدیر     دور از صفای تدبیر     شد قسمت توشمشیر     با آتش نهانی          ارگ کریم خانی

ای سربلند چون کوه    ای شهربند انبوه          گشتی به شهر اندوه     زندان شهربانی        ارگ کریم خانی

اینک ترانه ات خوش  خورشید خانه ات خوش    دور زمانه ات خوش    در فصل همزبانی ارگ کریم خانی

خنیاگران خبر کن      ساز و ترانه سرکن       شیراز را دگر کن         ای ارگ جاودانی    ارگ کریم خانی

                                                                     منصور رستگار - شیراز   - فرورد ین   1374

         

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۳:٠٥ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٩ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

بنای آرامگاه و مجسمه ی سعدی (۲)

(۲) مجسمه ی سعدی 

 

حكمت به اندازه­اي به سعدي علاقه­مند بود كه در سال 1329 شمسي كه به ژنو رفته ­بود تا با مقامات صليب سرخ جهاني ملاقات كند  ؛... تابلويي كه از طرف جمعيت شير و خورشيد همراه داشتم، تقديم نمودم، اين تابلو مينياتور، كار كريمي استاد مينياتورساز، در تهران است كه در آن منظره­ي يكي از اشعار بعدي عليه­الرحمه را نشان مي­دهد كه چگونه چند طفل يتيم را نوازش مي­كند و از دور چند نفر از دولتمندان و توانگران، فرزندان نازپرورده­ را در آغوش دارند و مي­بوسند» و شيخ به آن­ها نصيحت مي­كند و اشعار اين تابلو بسيار ظريف را كه با قاب خاتم اعلا تهيه شده و در ايران به همين نيت فراهم آمده­بود، خانم پري شهيدي به طرز فصيحي به فرانسه ترجمه كرده­بود. حكمت علاوه بر برگزاري كنگره­ي هفتصدمين سال تصنيف بوستان و گلستان و بناي آرامگاه سعدي در ساخت و نصب مجسمه­ي سعدي نيز كوشيد. او. در خاطرات روز هشتم ارديبهشت 1330 در شيراز مي­نويسد:

پدر مرده را سايه بر سر فكن
چو بيني يتيمي سرافكنده پيش

غبارش بيفشان و خارش بكن
    مزن بوسه بر روي فرزند خويش
»

«... مجسمه­ي سعدي، متاسفانه پس­از ورود به شيراز به واسطه­ي فقدان آلت جرّاثقال، بر روي پايه­ي خود نصب نشده­است، براي آن پايه­ي زيبايي مطابق نقشه­ي مهندس صادق از طرف بلديه­ي شيراز ساخته­اند كه سه متر و نيم ارتفاع دارد و چون مجسمه­ نيز سه متر و ده سانتي­متر است بايد اسباب جرّاثقال، آن مجسمه­ي پنچ تني را به ارتفاع هفت متر بلند كرده و روي پايه­ قرار دهد، ابوالحسن صديقي، استاد مجسمه­ساز نيز مأيوس شده، عازم مراجعت به تهران است كه از وزارت جنگ جرّثقيلي گرفته به شيراز بياورد، اگر نشود، ناچار بايد به وسايل محلّي و اسباب بدوي و قوّه­ي انساني، آن را بلند كرده، نصب نمود. عبارات كتيبه كه در پايه­­ي مجسمه بايد نقر شود، اين بنده نوشته­ام و اين شعر كه در ديوان طيّيباتاست نقل كرده، بسيار متناسب افتاده است:

من آن­مرغ سخن­گويم كه درخاكم رود صورت

هنوز آواز مي­آيد كه سعدي در گلستانم

مخالفتي كه آقايان متشرّعين و مقدّسين شيراز با نصب و ساختمان مجسمه­ي سعدي كرده­اند و بيانيّه­هايي منتشر كرده و آن را منافي با احكام دين دانسته­اند، اسباب زحمت شد، خوشبختانه در نتيجه­ي عقل و متانت علماي شيراز، كار به جنجال و غوغا نينجاميده خاموش شد، نامه­اي كه اينجانب به آقاي حاجي ميرزا نورالدّين  حسيني نوشتم، تأثير كرده­بود و ايشان عوام را اسكات نموده­اند...»[1]

حكمت در خاطرات خود از روز 11/2/1331، به مراسم پرده­برداري از مجسمه­ي سعدي اشاره مي­كند و مي­نويسد«... امروز به نام سعدي و ياد سعدي هستيم از اين­رو آن را « روز سعدي» مي­ناميم. مي­خواستم امشب را هم «شب سعدي» داشته­باشم و مجلسي به ياد آن استاد بزرگ فراهم كنم كه در آن فضلا و گويندگان، اشعار آبدار و مقالات غرّا بخوانند ولي متأسفانه بر اثر جهالت دكتر حسابي وزير فرهنگ آن مجلس[2] منغّص شد و آن انجمن چنان كه دل مي­خواست فراهم نگرديد».

به يك ناخراشيده در مجلسي

 

برنجد دل هوشمندان بسي

صبح ساعت ده، مراسم پرده­گشايي از مجسمه­ي سعدي به عمل آمد. در ميداني بيرون دروازه اصفهان كه به نام سعدي ناميده ­شده­است مجسمه­ي مجلّلي از سنگ مرمر اثر ابوالحسن صديقي، از طرف انجمن آثار ملي اهدا گرديده­است كه يك سال است در پرده­ي استتار مخفي بود، بحمدالله امروز آن پرده گشوده­شد، نخست­ اين حقير مقالتي در اين باب، ايراد كردم و آقاي علاء وزير در بار در جواب، ابراز محبت و قدرشناسي بسيار كردند، آن­گاه پرده را گشودند و شهردار شيراز اين هديه­ي گران­بها را پذيرفته و سپاسگذاري نمود و مجلس بسيار با خوبي و شادي و خشنودي خاتمه پذيرفت.[3]

متن خطابه­ي حكمت در پرده­برداري از مجسمه­ي سعدي در شيراز چنين بود:

« در اين فرخنده­روز كه جهان خلعت ارديبهشتي پوشيده و صحرا و بوستان نزهت بهشتي يافته، شايسته­ترين نامي كه مي­توان نهاد اين است كه آن را «روز سعدي» بناميم، زيرا امروز علاقه­مندان به علم و ادب و معرفت، در شهر تاريخي شيراز، گرد آمده­اند و آرامگاه بزرگ­ترين و فصيح­ترين  سخن­آوران سرزمين باستاني ايران، افصح­المتكلمين، سعدي شيرازي... افتتاح مي­يابد. در طليعه­ي اين روز خجسته، نخست از مجسمه­­ي آن سخن­سراي نامدار پرده برداشته مي­شود، مجسمه­ي شاعر بزرگ ايران كه از طرف انجمن آثار ملي به شهر هنرپرور و ادب­دوست شيراز اهدا شده در اين مكان كه اينك دوستداران و شاگردان مكتب آن استاد بزرگ حاضر شده­اند به روزگاران باقي و پايدار خواهد ماند.

 

اين تنديس زيبا را كه از روي تصوير اخير سعدي به قلم هنرور نامي ابوالحسن صديقي طرح و ترسيم شده و انجمن آثار ملّي آن را مانند صورت سعدي قبول كرده­است، همان استاد از سنگ مرمر تراشيده و سه متر و يك­دهم، ارتفاع آن است، مدّت يك سال و نيم در تهيه­ي آن صرف وقت كرده و. سال گذشته به شيراز حمل گرديده و اينك يك سال است كه به انتظار چنين روزي در پرده­ي استتار مخفي بوده كه بحمدالله تعالي، امروز پرده از رخسار اين شاهكار صنعت و هنر برداشته مي­شود و چشم منتظران به ديدار آن تمثال بي­همال، روشن مي­گردد، در انتخاب اين نقطه ( دروازه اصفهان كه مجسمه‌ي سعدي نخست در آن‌جا بود و سپس به مكان فعلي انتقال يافت)براي نصب مجسمه­ي آن گوينده­ي عاليقدر، لطيفه­اي است و آن اين­كه اينجا اولين جايگاهي است كه مسافران داخله­ي ايران از طرف شمال به اين شهر وارد مي­شوند و در اينجا گرد سفر را افشانده، قدم به شهر تاريخي شيراز ميگذارند، چه بهتر كه نخستين منظره­اي كه بر آن ديده مي­افكنند، نموداري ازآن سخن­سراي بزرگوار باشد كه مفخر فارسي­زبانان است و صيت شهرتش به باختر و خاور گيتي رفته و ديوانش مانند تاجي بر تارك ادبيات جهان قرار گرفته و با توجه به قيافه­ي اين استاد عاليقدر، اين بيت را ياد كنند كه فرموده:

چشم مسافر كه بر جمال تو افتد
كاشكي پرده برافتادي از آن منظر حسن

عزم رحيلش بدل شود به اقامت...
    تا همه خلق ببينند نگارستان را
»[4]

حكمت در يكي از سفرهاي خود به سوئيس، به دنبال ملاقات با مجسمه­سازي بود كه براي ساختن مجسمه­هاي برنزي سعدي و ابن­سينا آمادگي داشته­باشد.[5]

 

 

 



[1] -ره‌آورد حكمت،‌ص 269/2.

[2] - حكمت در جايي ديگر مي­نويسد: دكتر حسابي وزير فرهنگ ميل دارد در جلسه­ي افتتاح سعدي نطقي بكند و خطابه بخواند... متوسل به استاندار شده­بود كه به او اجازه  صحبت بدهند او نيز از اينجانب خواهش مي­كرد، البته مانعي نداشت هرچند از قديم گفته­اند:« مرد آن است كه لب ببندد و بازو بگشايد.»

 

[3] -ره‌آورد حكمت، ص354/2.    

  23-ره‌آورد حكمت، ص 365/2.    

[5] -همان‌جا، ص330/2.

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱۱:٤٠ ‎ق.ظ ; شنبه ٧ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

بناي آرامگاه و مجسمه‌ي سعدي (۱)

بناي آرامگاه و مجسمه‌ي سعدي     ( ۱ )

دكتر منصور رستگار فسايي

                                                                                                             استاد دانشگاه

در هنگام وزارت فرهنگ حكمت، بسياري از ساختمان‌هاي فرهنگي و بعضي از آرامگاه­هاي مشاهير بنا شد و تعميرات بسياري از آثار باستاني انجام يافت اما حكمت بناي آرامگاه سعدي را در هنگامي به انجام رسانيد كه بيش از ده سال بود از وزارت بركنار شده و در سمت رياست انجمن آثار ملي و دبير كل يونسكو در ايران انجام وظيفه مي­كرد.

تا سال 1327 آرامگاه سعدي، عبارت بود از يك ساختمان ساده و دو طبقه آجري، مركب از چند اطاق، در طبقه­ي زيرين كه يك متر از سطح فضا بلندتر بود، در همين مكاني كه اكنون سنگ مزار سعدي قرار دارد، اتاقي بود و دور سنگ قبر، محفظه­ي آهني نصب شده­بود، طبعاَ بناي نامبرده، به هيچ وجه شايستگي مقام شامخ سعدي اين استاد عاليقدر سخن را نداشت، بنابراين به پيشنهاد انجمن ملي آثار ملي فارس كه مرحوم علي سامي 36 سال متوالي افتخار عضويت و دبيري آن را داشت و مساعي انجمن آثار ملي ايران، مخصوصاَ كوشش­ها و علاقه­مندي خالصانه و مخلصانه­ي شادروان علي­اصغر حكمت شيرازي، ساختمان جديد آرامگاه سعدي به دست مهندسين ايراني و كارگران شيرازي ساخته‌شد و در ارديبهشت­ماه سال 1331 پايان پذيرفت، مساحت تمام محوطه­ي آرامگاه سعدي بيش­از هشت­هزار متر است و قسمت­هاي زيربنا 261 متر مربع و بقيه را باغ آرامگاه تشگيل مي­دهد...[1]

 

حكمت پس­از بناي آرامگاه حافظ، پيوسته درپي آن بود كه براي آرامگاه شيخ سعدي نيز اقدام كند. او در يادداشت­هاي روز 15/1/1324 خود مي­نويسد:«... عمارت بقعه­ي سعديه بنايي است كه كريمخان زند برپا كرده و اخيراَ يعني در سال 1304 آقاي ابراهيم قوام­الملك بر آن تجديد ديواري نموده و اشجار كاجي جديد، كاشته و فضايي حاصل كرده­است و خيلي خراب و كثيف است، اگر خداوند توفيق دهد و بر آن بنايي يادگاري ساخته گردد، كمال توفيق است هواي تنگ سعدي خيلي گرم است و به واسطه­ي كثافت و گرما، مگس بسيار دارد...»[2]

بالاخره در سال 1327 حكمت برنامه­ي خود را براي ايجاد آرامگاهي نوبنياد براي سعدي عملي مي­سازد و در روز 3/1/1327 اشرف پهلوي را به تماشاي آرامگاه حافظ و سعدي مي­برد و در خاطرات خود مي­نويسد:«... براي ساختمان سعدي تلگرافي به حاجي محمد نمازي كردند به واشنگتن كه كمكي به بناي سعدي بنمايد»[3] و در جايي ديگر مي­نويسد: «... از حافظيه به مقبره­ي سعدي رفتيم كه بسيار جاي كثيف و خرابه و نابهنجاري است، به قول ايشان (اشرف پهلوي) خدا پدر كريم­خان زند را ييامرزد كه اين بنا را ساخته است... چون بناست كه شروع به ساختمان شود، قرار شد كه شروع ساختمان... از طرف ايشان [باشد[4]]. حكمت در روز سوم فروردين در شيراز جلسه­ي آثار ملي ايران را تشكيل مي­دهد... . مذاكره در اطراف جلسه عصر روز شنبه بود كه براي شروع ساختمان آرامگاه سعدي، بنا شد، جلسه­ي تشريفاتي فراهم شود و خانم اشرف پهلوي، افتخاراَ كلنگ شروع بنا را بزنند، برنامه­ي مجلس تهيه شد و رقعه­ي دعوت نيز تهيه گرديد و تلگرافي نيز به جناب آقاي مستشارالدوله صادق رييس انجمن، مخابره و تفصيل اطلاع داده­شد.

صبح روز شنبه 7/1/1327 بنا بر خاطرات حكمت:«... آقاي حسين فصيحي متخلص به شيفته، خلف­الصدق مرحوم شوريده­ي فصيح­الملك به ديدن من آمد، عضو انجمن آثار ملي فارس است و اينك كه مي­خواهند عمارت سعديه را تجديد كنند، بسيار نگران است كه مقبره­ي والد او كه در جوار سعئي مدفون است از ميان برود، به او اطمينان دادم كه چنين امري واقع نخواهد شد، برحسب پيشنهاد اينجانب، در برنامه­ي تشريفات امروز براي او قرائت قطعه­ي منظومي به مناسبت اقدام به ساختن آرامگاه براي شيخ سعدي منظور شده­بود و فصيحي قطعه‌يي ساخته بود... و به شوخي مي­گفت [ به مناسبت ورود اشرف [پهلوي] به شيراز و زدن كلنگ آرامگاه سعدي به وسيله­ي [او] مي­خواستم اين بيت سعدي را تضمين كنم:

عروس ملك نكوروي دختري است وليك

وفا نمي­كند اين سست مهر با داماد

 

ظاهراَ موافقت در اين تضمين را بايد آقاي علي قوام شوهر سابق ايشان بنمايد...»[5]

جالب اين است كه حكمت تا آن روز براي تهيه­ي نقشه­ي آرامگاه سعدي هم اقدام كردهبود:«... مسيو گدار، رييس كل باستان­شناسي كه براي نقشه­ي ساختمان سعديه آمده­است، ديشب وارد شده و امروز ناهار را با من صرف نمود، ورود او بسيار به موقع و محلّ حاجت است، عصر دو و نيم «بعداز ظهر» به بقعه­ي سعديه رفتيم، اعضاي انجمن آثار ملي فارس نيز بودند، ساعت چهار، اشرف و برادر تازه­وارد ايشان (غلامرضا) به آنجا آمدند، مجلس پذيذايي فراهم بود، جماعت كثيري ار نخبهي وجوه و محترمين و تجّار و روساي ادارات و فرهنگيان، به دعوت آمده­بودند، ابتدا من چند كلمه در خيرمقدم و تشكر سخن گفتم و خطاب به والاحضرت گفتم امروز روز تاريخي است براي دودمان پهلوي كه با اين خدمت خود به آستانه­ي شيخ، نام خود را مخلّد مي­سازند و اختتام كردم به اين دو بيت:

هم از بخت فرخنده فرجام توست
كه تا بر فلك ماه و خورشيد هست

كه تاريخ سعدي در ايام توست
   در اين دفترت نام جاويد است

مردم فارس حقيقتاَ از اين اقدام خشنود هستند و پس­از زدن كلنگ، مجلس خاتمه پذيرفت و انجمن آثار ملي شعبه­ي فارس با حضور اينجانب و مسيو گدار مقارن ساعت 6 در استانداري تشكيل و تا ساعت 5/8 مشغول مذاكره بوديم... اميد است اكنون كه شروع به عمل مي­شود، به طور آراسته و پسنديده و با اطمينان­خاطر اقدام گردد...»[6]

بخشي از قطعه­ي فصيحي (شيفته) در مراسم كلنگ آرامگاه سعدي به شرح زير است:

از اين كه بقعه­ي سعدي ز نو شود آباد
كهن شد آري اساسي كه بود باني آن
بناي سخته و پردخته­اي كنون بايد
زمانه كار چنين را به دست انجمني
اميد سعديه هم همچو حافظيه شود
به خاصه آنكه چو گردد ممد عطيه­ي شاه
هر آنكه خيري از او بر وجود خلق رسد
مناسب است همين­جا ز گفت سعدي خواند
جهان نماند و  خرم روان آدميئي
نداشت چشم بصيرت كه گرد كرد و نخورد
بناي ختم سخن هم به گفت سعدي به
.

 

 

همين نه من كه جهاني استزاين بشارت شاد
   كريم­خان كه خدايش همي بيامرزاد[7]
   به پاي كردن بر گور آن بزرگ استاد
   كه بر حفاظت آثار ملزمند، نهاد
   ز يمن همّت حكمت، علي­اصغر راد
   ز كار بسته تواند هزار عقده گشاد
   خداي در دو جهانش جزاي خير دهاد
   دو بيت را كه در آن داده داد دانش و داد
   كه باز ماند از او در جهان به نيكي ياد
   ببرد گوي سعادت كه صرف كرد و بداد
   كه آفرين خدا، بر روان سعدي باد

حكمت پس­از زدن كلنگ بناي آرامگاه سعدي در روز شنبه 19/9/1328 دوبار به شيراز آمد و به قول خودش: «... امروز عازم مسافرت شيراز هستم، همراهان عبارتند از آقاي مستشارالدوله صادق رييس انجمن آثار ملي، اللهيار صالح عضو هيأت مديره­ي انجمن آثار ملي، مهندس علي صادق، مهندس ساختمان آرامگاه سعدي و دكتر امير اسفندياري، به شيراز مي­رويم تا ساختمان آرامگاه سعدي را كه به خرج انجمن ساخته مي­شود معاينه نماييم. (حكمت در اين هنگام رييس هيأت مديره­ي انجمن آثار ملي بود)... ساختمان سعديه را ( در روز 21/9/1328) معاينه كرديم... ساختمان پيشرفت بسيار كرده و فقط سقف گنبد بزرگ باقي مانده و الّا سفت­كاري به كلّي پايان يافته و بسيار مجلّل و زيبا شده­است... حكمت در روز 23/9/1328 در استانداري فارس در باب ساختمان سعدي صحبتهايي مي­كند.[8] و در اريبهشت سال 1330، بار ديگر براي مشاهده­ي ساختمان آرامگاه سعدي به شيراز مي­آيد و رضايت و شادي خود را از ديدن حاصل زحماتش در بناي آرامگاه سعدي چنين بنيان مي­دارد:«... عصر به تماشاي آرامگاه رفتم بحمدالله كه ساختمان آن به پايان رسيده و تزيينات آن، خاتمه يافته و زحمت دوساله­ به آخر رسيده­است، خدا را بر اين نعمت شكر كردم، ساعتي در فضا نشسته و تماشاي منظره­ي عمارت را مي­نمودم و بر اين توفيق كه خداوند عنايت فرمود زبان دل و جان، متشكر و سپاسگزار بودند.[9]

 


 بالاخره روز افتتاح آرامگاه نزديك مي­شود و حكمت لحظه به لحظه خاطرات خود را با هيجانات، شادي­ها و نگراني­هايش، ثبت مي­كند و نشان مي­دهد كه مردي باسابقه و تجربه و شأن و حكمت، چگونه روز و شب خويش را وقف آرامگاه سعدي مي­كند: حكمت بار ديگر در 1/2/1331 به شيراز مي­رسد و شادروان دكتر لطفعلي صورتگر با او است.

صبح روز 2/2/1331 به آرامگاه سعدي رفتم ، معادل 250 جلد كتاب­هاي مختلف براي هديه به كتابخانه­ي آرامگاه سعدي همراه داشتم. آن روز به آرامگاه بردم و آقاي [دكتر علي محمد مژده] به اتفاق يك نفر از اعضاي معارف، مشغول ثبت ونگهداري شدند، تا قبل­از ظهر در آرامگاه بوديم، متأسفانه در نگاهداري و درخت­كاري و گل­كاري دقت نشده­است.[10]

صبح روز سوم ارديبهشت كميسيوني داشتيم، برنامه­هاي پذيرايي روز و شب سعدي را كه به افتخار افتتاح آرامگاه او، روز پنجشنبه­ي آينده تشكيل خواهد شد مطرح كرديم...[11] روز 4/2/1331 اعضاي انجمن آمدند و سخن از برنامه­هاي روز افتتاح مي­رفت در مراجعت سري به سعديه زدم، پاسبان و مستحفظ نيامده­بود و انتظامي نداشت، با تلفن به رييس شهرباني و رييس قشون تأكيد كردم... ساعت چهار [بعداز ظهر روز 5/2/1331] به اتفاق سپهبد آق­اولي و جهانباني به سعديه رفتيم و ترتيب امر و پذيرايي را آقاي مهدوي داده­بود، مبلغ يك­هزار تومان وجه به او داده­بودم[12]. روز 6/5/1331 عصر به آرامگاه سعدي رفتم، معلوم شد وزير بي­نظير معارف: ( دكتر حسابي) از تهران آمده و رييسمعارف و اجزاي فرهنگ به حكم وظيفه به استقبال او رفته­اند و در نتيجه كارها معطل مانده، اين­گونه وزراء عسل كه نمي­دهند نيش هم مي­زنند[13]...صبح 7/2/1331،به آرامگاه سعديه رفتم و به فرش و ساير تزيينات و ساير امور رسيدگي كردم، دكتر حسابي وزير فرهنگ ديشب آمده­است و متوسل به استاندار شده­بود كه به او اجازه­ي صحبت بدهند او نيز از اينجانب خواهش مي­كرد، البته مانعي نداشت، هرچند از قديم گقته­اند « مرد آن است كه لب ببندد و بازو بگشايد...»[14]

 



روز 8/2/1331،... بعداز ظهر به سعديه رفتم. رفقاي آثار ملي نيز آمده­بودند مهندسين نيز آمده، كارها هم رو به انتظام است ولي رييس فرهنگ از بي­پولي مي­نالد و آمدن وزير فرهنگ هم باري به دوش او شده­است.[15] شاه به شيراز مي­آيد و حكمت را مورد تقدير قرار مي­دهد:«... ما نيز همراه انجمن آثار ملي شرفياب شديم... اعليحضرت بسيار مرحمت نمودند، مخصوصاَ نسبت به اين حقير بسيار ابراز قدرداني و مرحمت كردند، صحبت در اين است كه تجليل گذشتگان براي تشويق آيندگان است».

روز پنجشبه 11/2/1331 شمسي براي حكمت بسيار جالب است: «... امروز به نام سعدي و ياد سعدي هستيم از اين­رو آن را « روز سعدي» مي­ناميم و مي­خواستيم امشب را هم « شب سعدي» داشته­باشيم... ولي متأسفانه بر اثر جهالت دكتر حسابي وزير فرهنگ آن مجلس منغّص شد... سه بعداز ظهر، براي انجام مراسم افتتاح آرامگاه سعدي به آنجا رفتم، مدعوين به تدريج مي­آمدند و جمع كثيري از وجوه و معاريف شيراز و واردين محترم تهران دعوت شده­بودند، هوا مساعد و آفتاب درخشان بود... اعليحضرت پياده شده، از ميان صفوف مدعوين گذشته، در جلو پلكان آرامگاه، ايستادند، اين حقير به عنوان رييس هيأت مديره­ي انجمن آثار ملي، گزارش مفصّلي ايراد كرده و توضيحات مفصل در باب ساختمان و غيره داد و اعليحضرت نطقي ايراد كردند و با مقراض طلا، نوار ابريشمي سه­رنگ را بريده و آرامگاه افتاح گرديد، بعداز آن به درون آرامگاه رفته، آنجا تاج گلي نثار مقبره­ي شيخ نمودند، بعداز آن، از اين حقير توضيحات مختلف خواستند، در باب عبارت تاريخچه كه بر روي سنگ،كتيبه شده گفتند اين عبارت را شما نوشته­ايد؟ به سبك سعدي است بعد دكتر صورتگر و صادق سرمد قصايدي كه انشا كرده­بودند قرائت كردند، قصيده­ي صورتگر بسيار موقع قبول يافت و مورد تحسين قرار گرفت».[16] بخشي از شعر صورتگر چنين است:

صبح كاين چادر نيلي ز فلك برگيرند
هنري مردم دانا چو به بستان آيند
نغمه­ي باربد از پنچه­ي مطرب خواهند
خسرو ملك سخن آن­كه زبانش را خلق
بهر ثبت سخنش نادره­گويان جهان
سعديا راستي ار كاخ نوت بايد ساخت
اين بنا گشت گر از كوشش
«حكمت» برپاي
حق استاد كه بر گردن شاگردان است

 

سيهي را اثر از صفحه­ي خاور گيرند...
   مجلس انس به­آيين­تر و بهتر گيرند...
   غزل سعدي از ناي نواگر گيرند
   تالي تيغ شرارافكن حيدر گيرند
   همه چون مكتبيان خامه و دفتر گيرند...
   شايد ار گنبدش از چرخ، فراتر گيرند
   مردم پارس از آن حكمت ديگر گيرند
   چون گزارند، ز حق اجر موفّر گيرند
 

حكمت پس­از افتتاح آرامگاه در روز 17/2/1331 با استاندار و شهردار شيراز در حفظ و حراست و آبياري آرامگاه توصيه­هايي مي­كند و روز 19/2/1331 باز به سعديه مي­رود«... انعامي به مستحفظين و مستخدمين آن بقعه اهدا شد» و حكمت پس­از آن به طهران بازگشت.[17]

در داخل آرامگاه سعدي هفت كتيبه از بهترين قطعات گلستان و بوستان و طيبات و بدايع و قصايد شيخ، انتخاب و به خطّ زيبايي توسط استاد بوذري نوشته شده­است. يكي از اين كتيبه­ها كه تا سال 1341 وجود داشت و روبروي در ورودي آرامگاه قرار گرفته­بود، كتيبه­اي بود كه شادروان علياصغر حكمت آن را نوشته و چگونگي ساختمان و بناي آرامگاه را گزارش كرده­بود:

 

«چنين گويد خاك راه درويشان و بنده­ي درگاه ايشان، علي­اصغر حكمت شيرازي كه چون مزار كثيرالانوار ابو عبدالله مشرف­الدين مصلح سعدي شبرازي، قدّس­ سرّه­العزيز كه سلطان عادل كريمخان زند تعمير فرموده­بود، از حوادث روزگار و طوارق ليل ونهار، خرابي بسيار يافت و عمارت آن رو به ويراني نهاد، در اين ايام جمعي از هواخواهان ادب و دوستداران فرهنگ كه اين بنده­ كمترين ايشان است، انجمني به نام آثار ملي برپا ساخته و بر آن شدند كه بنايي رفيع، نه درخور شأن منيع اشعر شعراي ايران و سرحلقه­ي گويندگان پارسي زبان، بلكه فراخور وسع خود در سر مرقد او بسازند تا زيارتگاه اهل ذوق و عرفان و قبله­ي صاحبان دل و جان باشد، از اين رو بر اين كار بزرگ كه به نسبت مقام بلند استاد ارجمند، خدمتي بس خرد و ناچيز است، عزيمت نمودند و از روح پرفتوح شيخ اجل همّت خواستند و با بذل اموال و انفس ، بحمدالله، بر اين نيّت خير، توفيق يافتند و در اين هنگام كه روزگاز سلطنت به نام نامي اعليحضرت همايون شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوي مزيّن است، اين آرامگاه جليل برافراشته گشت... و درسال 1330 شمسي برابر با 1370 قمري، اين بنا پايان پذيرفت...»[18]

اين كتيبه را نيز پپش­از انقلاب اسلامي ايران به خاطر اين كه نام حكمت در اين كتيبه پيش­از نام شاه آمده­بود، توهين­آميز دانستند كه به حذف نام حكمت انجاميد و برداشته­شد و متني كه بسيار سست و تملق­آميز بود، جايگزين متن فصيح و بليغ قبلي گشت كه مقايسه‌ي آن دو با هم، ارزش حكمت و خردمندي عالمانه‌ي او را نشان مي‌دهد. آن متن چنين بود: « به خجسته روزگار شهرياري اعليحضرت محمدرضاشاه پهلوي، شاهنشاه سخن­شناس و آبادگر ايران، تجديد بناي اين بقعه كه فرمان همايونش بر آغاز آن شرف صدور يافته بود، انجام گرفت و در يازدهم ارديبهشت­ماه سال يكهزار و سيصد و سي و يك كه برابر با يازدهمين سال تاجداري آن شهريار است آرامگاه استاد سخن سعدي بزرگوار هم به دست عنايت آن شاهنشاه گشوده گشت...»[19]

اين كتيبه نيز پس­از انقلاب اسلامي ايران برداشته­شد. و اينك در هيچ جاي آرامگاه سعدي، نشاني مكتوب از زحمات حكمت، وجود ندارد.

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٢:٠٥ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ٥ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

مصاحبه يی با روزنامه ی اينترنتی فارس نگار

مصاحبه يی با روزنامه ی اينترنتی فارس نگار

سفير ادبيات فارسي

 

فرزانه عابدیان /منصور رستگار فسايي ششم بهمن 1317 در فسا متولد شد، تحصيلات ابتدايي خود را در دبستان روزبهان اوحدي و دوران متوسطه را در دبيرستان ذوالقدر فسا به پايان برد. سال 1337 بدون کنکور و با اخذ بورس تحصيلي در رشته زبان و ادبيات فارسي، وارد دانشکده ادبيات دانشگاه شيراز شد و به خاطر احراز رتبه دوم در رشته زبان و ادبيات فارسي به مدال نقره حکمت (اهدايي شادروان علي اصغر حکمت) دست يافت. در سال 1345 در کنکور اولين دوره فوق ليسانس زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران پذيرفته شد و پس از اتمام آن به دوره دکتري زبان و ادبيات همان دانشکده راه يافت. از آنجا که علاقه اصلي اش تحقيق در مورد شاهنامه فردوسي و اساطير ايراني است علاوه بر پايان نامه تحصيلي دوره دکترا به نام "تصوير آفريني در شاهنامه" کتابهاي فرهنگ نام هاي شاهنامه، اژدها در اساطير ايران، شرح و گزارش حماسه رستم و سهراب و رستم و اسفنديار، داستان فرود سياوش، پيکر گرداني در اساطير، فردوسي و هويت شناسي ايراني، فردوسي و شاعران ديگر  و برگزيده سام نامه خواجو را در اين زمينه منتشر کرده است. او علاوه بر کتابهاي فوق کتابهايي را در رابطه با تاريخ و فرهنگ فارس به رشته تحرير درآورده که از جمله آنها مي‌توان به تحشيه و تصحيح فارسنامه ناصري و فارسنامه ابن بلخي، آثار عجم فرصت الدوله و مجموعه مقالاتي درباره حافظ، سعدي و قاآني اشاره کرد.
 از ديگر خدمات دکتر رستگار فسايي تدريس زبان و ادبيات فارسي در دانشگاه برازيليا در کشور برزيل و آمريکاي جنوبي و باز آموزي زبان و ادبيات فارسي در دهلي نو بوده است.
وي در آينده اي نزديک به روسيه مي رود تا در دانشکده مسکو، ايران شناسي و زبان فارسي تدريس کند.
        
                                ***
  استاد، سال گذشته مدتي را در روسيه گذرانديد و درآينده اي نزديک نيز عازم اين کشور هستيد. جايگاه زبان و ادبيات فارسي را در اين کشور چگونه ديديد؟


روسيه همسايه اي قدرتمند و بزرگ است که در رواج زبان فارسي در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالي بسيار موفق بوده است. بسياري از خاورشناسان و محققان زبان و ادبيات فارسي از روسيه برخواستند و اين بهترين دليل و مهمترين عامل گسترش زبان و ادبيات فارسي در اين کشور  است، زمينه هاي توسعه زبان و ادبيات فارسي در ميان نسل جوان آنها فراوان است، گاهي دانشجويان 20 ساله روسي به راحتي فارسي صحبت مي کنند و مي نويسند و بعضي از آنها نيز حتي خط فارسي شکسته و نستعليق کار مي کنند و اين نشان دهنده علاقه آنها به زبان و ادبيات فارسي است. از ديگر دلايل موفقيت زبان فارسي در اين کشور تلاش و پيگيري فعال مديريت فرهنگ کشورمان در روسيه است. انشاء اله با برنامه ريزي خوب خواهيم توانست زبان و ادبيات فارسي را به تمام روسيه و آسياي ميانه معرفي کنيم.




  از فيلمهاي ايراني و علاقه مندان زبان فارسي گفتيد، با توجه به اينکه کشور ما داراي اسطوره هاي ادبي بسياري مي باشد متاسفانه هيچ کدام از اين اسطوره ها به تصوير کشيده نشده اند. در صورتي که کشورهاي ديگر چون چين، هندوستان و روسيه از اسطوره هاي ايران الهام گرفته و به ارايه فيلم و نمايشنامه پرداخته اند، دليل اين امر را چه مي دانيد؟


متاسفانه سينماي ما يک سينماي جوان است و به همين دليل منابع مالي زيادي ندارد و با توجه به پرهزينه بودن چنين فيلمهايي ما کمتر امکان ساختن آنها را مي يابيم، در ضمن هر چند بعد از انقلاب سينماي ما بسيار رشد کرد ولي به اعتقاد من، به عنوان يک ناظر، ذهنيت بيشتر سازندگان فيلم توجه به موضوعات درون گرا و رئاليستي است. فيلمهاي جهاني ما هم بدون متحمل شدن هزينه هاي سنگين به نوعي درون گرايي واقع بينانه گرايش پيدا کرده اند و اسطوره ها در فيلم هاي ايراني کمرنگ شده اند و به اساطير توجه نمي شود به همين دليل هنوز آنچنان که سزاوار است به شاهنامه نپرداخته ايم. در آمريکا اخيراً انيميشني با موضوع رستم و سهراب تهيه شده و در روسيه نيز نبرد سياوش به تصوير کشيده شده است. در بسياري کشورهاي ديگر هم به همين نحو. اين در حالي است که در ايران در صدا و سيما از شاهنامه، کمتر سخن گفته مي شود و محققان و نويسندگان در اين زمينه آنچنان که بايد کار نکرده اند.


  کم توجهي به اسطوره هاي ايراني و تبليغات مناسب ديگر کشورها در معرفي اسطورهاي خود باعث کم رنگ شدن توجه به اساطير در بين ما شده، معرفي اين قسمت از ادبيات کشورمان چه تاثيرات مثبتي به دنبال خواهد داشت؟

وقتي ما خويشتن خود را بشناسيم و جامعه را به عنوان آينه در نظر بگيريم و اسطوره ها را در اين آينه ببينيم مطمئناً در بسياري از موارد به اساطير پناه خواهيم برد، در اينجا مي توان از شاهنامه ياد کرد، شاهنامه کتاب شاهان نيست، کتاب ملت ايران است؛ کتاب مقاومت ما. کتابي که نشان دهنده سهم تمدن ايران در جهان است. کتابي مملو از اخلاق و دين و اين مي‌تواند محکم ترين دليل براي معرفي اين کتاب باشد. شاهنامه براي ايرانيان کليد بازشناسي خود و بازگشت به خويشتن است. در قرون گذشته عارف هاي ما شاهنامه مي خواندند و معتقد بودند که اين کتاب تمام ارزشهاي قرآني و اسلامي را در خود جاي داده است.

 با توجه به اينکه شما کتابهاي زيادي در مورد اساطير نوشته ايد آيا وجوه تشابهي بين اسطوره هاي ايراني و غير ايراني وجود دارد؟
 

 بله، اسطوره ها، زبان فرهنگ ملت ها هستند. ايراني ها، رومي ها، يوناني ها، هندي ها و چيني ها قدرت هاي فرهنگي گذشته بودند و خواه و ناخواه همديگر را مي شناختند و به همين دليل تبادل فرهنگي در همه حوزه ها صورت مي گرفته. در تبادل فرهنگي زبان يکديگر را ياد نمي گرفتند اما با رشته هاي هنري و اقتصادي آشنا مي شدند و اين تبادل ها، بسيار دامنه دار و بي نهايت گسترده بودند. بنابراين داستانهاي اساطيري ما شبيه اساطير رومي، چيني و يوناني هستند. من دو کتاب با نام اژدها در اساطير ايران و پيکر گرداني در اساطير تاليف کردم و در آنها نشان دادم که چگونه اساطير کشورهاي مختلف، شبيه هم هستند.
  

اگر اجازه دهيد از بحث اسطوره ها خارج شويم، بعد از روسيه با کدام کشورها داراي تعامل ادبي هستيم؟

 به مساله تعامل مي توان به صورت هاي متفاوت نگاه کرد، بخشي از روسيه جزئي از فرهنگ ايران بوده که از سرزمين ما جدا شده اما هنوز فرهنگ ايراني بر آن حاکم است و به تبع آن تمام کشورهاي واقع در نواحي قفقاز، آسياي ميانه، ترکيه و ساير همسايگان ايران در طول قرنها تحت نفوذ فرهنگ و تمدن ايران بوده اند، ما در گذشته ابرقدرت بوديم و اين قدرت هم با سلاح مادي کسب نشده بود بلکه يک قدرت فرهنگي بوده که هميشه با قلم و فکر راه خود را باز مي کرد به همين جهت ما مي بينيم فرهنگ کشورهايي که همسايه ما بودند با فرهنگ ما يکي است، البته امکان دارد اختلاف زبان و قلمرو داشته باشيم اما آن روح فرهنگي عام، هميشه در ايران وجود داشته و دارد. کشورهايي مثل هند که تا يک قرن پيش، زبان فارسي، زبان رسميشان بوده، با گذشت قرنها هنوز هم زبان فارسي را به عنوان جزئي از تمدن خود مي پذيرند، هيچ کشور ديگري وجود ندارد که بخشي از ادبياتش اسم کشور ديگري باشد ولي ما در شعر خود سبک هندي داريم، سبکي که فارسي گويان ايراني و هندي در قالب اين سبک مي سرايند و اين سبک از نقطه عطف هاي تاريخ ادبي ايران است. شرح حافظ، شرح سعدي و ... بسياري مقالات و شرح هاي ديگر در مورد آثار نويسندگان ايران در هند تأليف شده است. هند تا پيش از استعمار انگليس در حقيقيت خانه دوم ادبيات فارسي بود. علاوه بر هند آسيايي صغير، آسياي ميانه، آذربايجان قفقاز نيز مهد علم و ادب فارسي محسوب مي شدند، شاعراني چون مولانا، خيام، سنايي، رودکي، نظامي و تعداد بسياري ديگر همه برخواسته از فرهنگ بزرگ ايران بوده اند. فکر مي کنم اين نکته براي شما هم جالب باشد که بعد از سعدي طولي نکشيده که کشتي رانان چيني و هندي شعر سعدي را به صورت ترانه مي خواندند و شعر حافظ نيز به بنگاله مي رود، شعر سعدي به چين مي رود و حافظ سمرقند و بخارا را به يک خال معشوق مي بخشد، مولوي از بلخ به قونيه مي رود و آنجا تبديل به يک اسطوره مي شود و اينها همه برخواسته از ادبيات و فرهنگ ايراني است. 
 

 به سراغ شيوه آموزش و نگارش زبان فارسي مي‌رويم. امروز در نگارش تفاوت‌هايي با گذشته داريم ...



 زبان و ادبيات فارسي در جهان داراي چه جايگاهي است؟
 

 ما در عصر ارتباطات و جهاني شدن زندگي مي کنيم، در حال حاضر زبان جهاني، انگليسي است، زبان جهاني زبان قدرت اقتصادي و فرهنگي است. زبان اسپانيايي، روسي و چيني نيز در دنيا معتبر هستند چرا که در جهان امروز در زمينه هايي مانند فرهنگ، اقتصاد و هنر حرفي براي گفتن دارند. يا به طور مثال زبان اسپانيايي يا ادبيات انگليسي در زمينه فرهنگي در جهان مطرح هستند. براي همين است که مخاطبان خود را به خوبي پيدا مي کنند. بنابراين ما هم بايد بدانيم، از زبان فارسي چه مي خواهيم. در حال حاضر ما نمي توانيم زبان فارسي را جهاني شده بدانيم ولي با تأکيد بر ادبيات ايراني مي توانيم اميدوار باشيم که اگر آن را درست معرفي کنيم مي تواند جهاني شود. امروزه در سراسر جهان ايراني ها يک اقليت فرهنگي، هنري و خلاق هستند. آنان مي توانند رابط فرهنگ ما با جهان باشند ولي هنوز ما از همه توانايي ها و استعدادهاي اين گروه جهت معرفي فرهنگ و ادبيات فارسي استفاده نکرده ايم. اين افراد مي توانند به عنوان نمايندگان ايران در جهت ترويج فرهنگ و ادبيات ايراني قدم بردارند.
  

 به اعتقاد شما از چه راههاي ديگري مي توان زبان فارسي را توسعه داد؟

يکي از راههاي توسعه زبان، استفاده از جاذبه هاي جهانگردي است. ما در اين زمينه تلاشي نداشته ايم و هنوز فرهنگ، تاريخ و تمدن خود را معرفي نکرده ايم. بزرگترين منبع درآمد کشورهايي مثل يونان و اسپانيا توريسم است در صورتي که يک دهم جاذبه هاي فرهنگي ما را هم ندارند، بنابراين بايد دنبال اين باشيم که چگونه زبان فارسي را با توجه به واقعيت هاي روز توسعه دهيم، اگر ما آگاه باشيم، همه جا مي تواند پهنه مناسبي براي زبان فارسي باشد. ما بايد همزبانانمان را تقويت کنيم، مواد مطالعه و خواندني در خور آنها را توليد کنيم و کلاسهاي آموزشي زبان فارسي و ايرانشناسي را در خارج از کشور توسعه دهيم. و آن وقت است که دنيا خواهد فهميد که ما چه جايگاهي داريم و اين زبان چه غنايي دارد، امروز در ادبيات معاصر ايران ما از هر دوره ديگري بيشتر شاعر، نويسنده و خواننده زبان فارسي داريم. تعداد زيادي روزنامه و کتاب فارسي منتشر مي شود، بنابراين هيچ دليلي وجود ندارد که نااميد از رشد زبان فارسي در جهان امروز باشيم. توجه به اهميت برنامه ريزي و سعه صدر داشتن از جمله عوامل موفقيت در اين امر خواهند بود.
  

در مورد فرآيند توسعه و آموزش، در خارج از کشور صحبت کرديم شما اين فرآيند را در کشورمان چگونه مي بينيد؟

 زبان فارسي وقتي به عنوان زبان فرهنگ ديده مي شود که به عنوان يک زبان فرهنگي با آن برخورد شود. بنابراين بايد به آموزش زبان فارسي به صورت مجموعه اي به هم پيوسته از دوران ابتدايي تا دانشگاه نگاه کنيم، خانواده ها نيز در تاثير نوع آموزش و توسعه جايگاه خاصي دارند. در بسياري از کشورها مردم در ايستگاههاي قطار، اتوبوس، پارک و تمام بخش هاي زندگي کتاب در دست دارند. تيراژ کتابهايشان از چند ميليون بيشتر است، کتاب هري پاتر چقدر خوانده مي شود و چقدر فروش دارد؟ اين بدان معناست که وقتي جامعه باسواد و کتابخوان باشد و نيازهاي فرهنگي اجتماعي زبان خود را مي داند، داراي فرهنگ پرباري خواهد شد، ما هيچ وقت در مدارس و دانشگاههاي خود نتوانسته ايم به آن مرحله برسيم که زبان فارسي را به صورت گسترده و باز آموزش دهيم. اگر هر ايراني در روز ده صفحه کتاب بخواند ادبيات ما دگرگون خواهد شد. بنابراين بايد يک برنامه ذوق پرور، رقبت آميز و مداوم داشته باشيم تا بتوانيم زبان فارسي را به غناي اصلي خود برسانيم، بزرگترين عيب جامعه ما در ارتباط با زبان اين است که ما بيشتر به گوش اهميت مي دهيم و مي شنويم در حالي که نمي خوانيم و به چشم کمتر اهميت مي دهيم. در گذشته خانواده‌ها دور هم جمع مي شدند؛ يک نفر شاهنامه مي خواند و بقيه مي شنيدند قرآن، گلستان، کليله و دمنه را خوب مي خواندند. در دوران معاصر نيز ما در ادبيات چهره هاي شاخصي داريم ولي خانواده ها درکنار هم جمع نيستند. ما ادبيات را از خانواده تحويل مدرسه داديم، ادبيات را از پدر ياد نمي گيريم، تصادفاً در جامعه پيدا مي کنيم. امروز مطمئناً تعداد کساني که به ادبيات توجه مي کنند بيشتر است اما در گذشته اين توجه محدودتر، پربارتر و صميمانه تر صورت مي گرفت.
 

 شما تاکنون تمام تلاش خود را براي پيشبرد فرهنگ و ادبيات فارسي در دنيا کرده ايد، آرزو و حرف آخر شما براي زبان و ادبيات فارسي چيست؟


 آرزو مي کنم ما ايراني ها زبان فارسي را خود به خوبي بشناسيم و به فرزندانمان نيز بياموزيم.  اميدوارم تمام کساني که با زبان و ادبيات ايراني سروکار دارند، در ترويج و توسعه و گسترش آن موفق باشند.


 در گذشته ادبيات ما سينه به سينه انتقال پيدا مي کرد اما امروزه رسانه ها و کتابها بايد اين رسالت را دنبال کنند و مطالعه اين گونه کتابها و آموزش آن به ديگران مي تواند به ارتقاء سطح آموزش به افراد کمک شاياني کند.
مدت دو سال و نيمي که در آنجا تدريس مي کردم، بيش از هزار دانشجو داشتم. در کشور برزيل نيز علاقه مندان به ادبيات فارسي کم نيستند دانشجويان برزيلي علاقه زيادي به فيلمهاي ايراني با زباني فارسي داشتند. از ديدن اين گونه فيلمها لذت مي بردند و با علاقه زياد زيرنويس فيلمها را مي خواندند. آنجا نيز زمينه هاي خوبي براي رشد و توسعه زبان فارسي وجود داشت.
 شما مدتي را نيز در برزيل اقامت داشتيد. زبان و ادبيات فارسي را در آنجا چگونه ديديد؟
نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱:٢۳ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٤ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم

شادروان منوچهر آتشی وشعر او ( ۳) قسمت آخر

شادروان منوچهر آتشی وشعر او  ( ۳) قسمت آخر

آن چه در این یأس فلسفی و در شعر آتشی معنی‏دار است آن است که شعر، همچون دودی از آتشی، به تصویر جامعه می‏پردازد، و استیصالی را که روشنفکران و اندیشمندان دریک برهۀ تاریخی بدان گرفتار آمده‏اند و پوچی و هیچی فضای معنوی و ذهنی آنان را نشان می‏دهد که به ناگزیر به این نتیجه می‏رسند که محکومند که بی‏تفاوت باشند و به وضع موجود بسازند و به آن تسلیم شوند و خود و جامعه و مخاطبشان را در غفلت و بی‏غمی و هوس و شهوت و پوچی رها کنند و همگان را هم محکوم وضع موجود بدانند و ناگزیر سر در طویله پندارهای سرد خویش فرو برند با بخور گند هوس‏ها دل خوش باشند!

اسب سفید وحشی!

خوش باش با قصیل‏تر خویش

با یاد مادیانی بور و گسسته یال

شیهه بکش مپیچ ز تشویش

اسب سفید وحشی!

بگذار در طویلۀ پندار سرد خویش

سر، با بخور گند هوس‏ها بیاگنم

نیرو نمانده تا که فرو ریزمت به کوه

سینه نمانده تا که خروشی به پا کنم

اسب سفید وحشی

خوش باش با قصیل‏تر خویش!

پیش از آن که به بحث درباره این سوک حماسه رنج‏آور و نومیدانه ادامه دهیم به یاد آوریم که در طلا در مس آهنی آمده است که:

«سال‏های 38 و 39 بود و هر دوسال، سال اسب‏های نجیب بود، اگرچه زمانه سخت نانجیب بود، سال اسب‏های نجیب و از در و دیوار بر سرم اسب می‏بارید... اسب‏های وحشی داشتند موفقیت فرهنگی خود را باز می‏یافتند و سر از تشخیص و استفاده و مجاز و تمثیل در می‏آوردند. نخست اسب‏های لورکا بودند در نارنجستان‏ها و در چهار نعل کوبیدن‏ها تا «کوردوبا»، بعد «لورکا» را ول کردیم و به «ریلکه» روی آوردیم و غنای عارفانه و ظریف و عمیق و بلکه پس از آن دوران وحشی رنگ‏های تند و سبع و اسب‏های چهار نعل لورکا، دل چسب و شیرین و دوست داشتنی بود و به آبی خنک می‏مانست... و تابستان سال سی و نه بود که باید چیزی عوض می‏شد که  نشد، دیوارها همان بودند و سرها در گریبان‏ها، فریادهای وحشی و هرز هدر رفته و خنجرهای زنگ زدۀ پوسیده تاریخ، همان بود و همان بود و همان و جغرافیای هذیان که حدود و ثغورش در جنون و جنایت یله شده بود همان... که روزنامه فروشی گفت این کتاب (کتاب آهنگ دیگر) تازه است... گرفتم و باز کردم و در همان برزخ معلق در همان گرد و خاک و تصنیف پس از اذان ظهر رادیو از قهوه‏خانه مجاور، کتاب را باز کردم، چنین آمد:

خورشید بارها به گذرگاه گرم خویش

از اوج قله بر کفل او غروب کرد

مهتاب بارها به سراشیب جلگه‏ها

بر گردن ستبرش پیچید شال زرد

کهسار بارها به سحرگاه پر نسیم

بیدار شد ز هلهله سّم او ز خواب...

و از خلال این سطرها یاد اسب مجار و روس، یاد اسب‏های چهار نعل تازان لورکا، تا کوردوبا، یاد اسب‏های تابلوهای منصور قندریز تداعی می‏شد... همیشه به یاد داشته باشیم که اسب‏های آتشی تازه بودند و محیط و فضای شعری‏اش تازه بودند و همین تازگی کلید اصلی محتوای شعری بود که دو مرز را به هم می‏دوخت و بوشهر را به تبریز می‏آورد. سم‏های اسب‏های او در کنار سم‏های اسب‏هایی که از گرسنگی، محکم به در و دیوار خانه خورده بودند، تداعی می‏شد... (طلا درمس ص 471 و 472) «آتشی اگر از اسب صحبت می‏کند اسب را پیش از حرف زدن از آن به علّت موقعیت محیط طبیعی خود به حافظه شاعرانه خود سپرده است تا بعد تخیل روی آن کار کند (همان جا ص 477)

اما آتشی در شعر حماسی دیگرش «ظهور»، با نگرشی متفاوت، امتداد شعر خنجرها و بوسه‏ها و پیمان‏ها را پی‏گیری می‏کند. در این جا آتشی حماسۀ زندگی عبدو شتربان شجاع و دلاور دشتستانی را که خوانین محلی در لباس دوستی او را کشته‏اند، به تصویر می‏کشد، عبدو هم گذشته‏ای درخشان و پرغرور دارد. دلش سرشار از دوستی است و به همین جهت است که چون باده تیر نارفیقان، ده شقایق سرخ خون بر سینه‏اش می‏نشیند و از پای در می‏آید، باور نمی‏کند که آن همه درد ورنج، زاده نارفیقان باشد اما عبدوی جط به جای آن که مرگ و تسلیم را بپذیرد، به مجموعه‏ای از مکاشفات و خودپرسی‏ها دست می‏زند که طرد و انکار واقعیت‏ها، نخستین بازتاب آن است، شاعر گویی بر آن است تا از ذهن عبدو گذشته و حال و آینده را به محاکمه بکشد و از اینجاست که زاویۀ دید آتشی با خنجرها و بوسه و پیمان‏ها تفاوت پیدا می‏کند و آتشی می‏کوشد تا زمزمه‏های درونی عبدو را پیش از سقوط و مرگ، بشنود زیرا اگر این صداها شنیده شود، امید، به جای نومیدی، غرور، به جای تسلیم و ایستادن، به جای فرو افتادن قرار می‏گیرد، کاری که عبدو می‏کند، چیزهایی است که در شعر خنجرها... از قلم افتاده است و آتشی می‏خواهد نگفته‏ها و روایت دیگر خود در آن سوی سکه را نیز، به شعر درآورد و در بازیافت غرور و امید و آینده، روایتی دیگر بسازد:

در شعر «ظهور» نیز اسبی هست ابلق که بدبختانه هوش و سرعت عقاب پیر خیانت از او تیزگام‏تر است:

آیا عقاب پیر خیانت

تا زنده‏تر

از هوش تیز ابلق من است؟

که پیشتر ز شیهه شکّاک اسب

بر سینۀ تذرو دلم بنشست؟!

در اینجا، باز یادهایی که به سراغ اسب و سوار در خنجرها و ... می‏آمدند تکرار می‏شود باز گذشته و حال و آینده در هم می‏آمیزند و تعیین موقعیت می‏کنند و گاهی تسلیم هستند و گاهی طغیانی، گاهی نومید و زمانی امیدوار، گاهی پست و زمانی بلند.

عبدو، در بهت و نومیدهایش مرتباً به گذشته باز می‏گردد، خواهرش، پسرش و دوستانش را به یاد می‏آورد و خود را به پرستش می‏گیرد گویی شاعر درد گرفتار است که شاملو در مرگ ناصری و اخوان در زمستان بدان دچارند و شاملو آن را در رفتار العاذر با مسیح به تصویر می‏کشد

از صف غوغای تماشائیان

                            الغاذر

گام‏زنان راه خود گرفت

دست‏ها

       در پس پشت

                        به هم در افکنده‏

و جانش را از آزار گران دینی گزنده

آزاد یافت

مگر خود نمی‏خواست ورنه می‏توانست!

آتشی در همان گونه پرسش‏ها و مکالمۀ درونی اما فریادخیز و سوزنده عبدو را به تصویر می‏کشد که واقعیت را باور نمی‏کند:

ــ پس خواهرم ستاره، چرا در رکابم عطسه نکرد

ــ آیا شبانعلی پسرم ...

ـــ آیا شبانعلی پسرم را هم ....؟

همچون اسب و سوار که دختران ربوده ز درگاره غرفه‏ها

سرشاخۀ درخت تبارم را بر سینۀ دلاور ده تیر نارفیقان، گل‏های سرخ سرب نخواهد کاشت؟

حتی طبیعتی که در این شعر جلوه می‏کند، بسیار یکسان است و دختران همان دختران هستند که

امسال

ای قبیله وارث

دوشیزگان عفیف مراتع یتیمند

در حجله‏گاه دامنۀ زاگرس

دوشیزگان یتیم مراتع

                            به کامتان باد!

در این جا نیز صدای شروه‏ای یادها را بیدار می‏کند و بوی عطر گل‏ها و شکوه طبیعت با زشتی‏ها و بدی‏های حیات تاریخی، به مقابله برمی‏خیزند و انسان گناه‏آلوده و تحقیر شده را به ملامت می‏گیرند و تنهایی و درماندگی و یأس و درماندگی انسان هوشیار را به تماشا می‏گذارند:

گهگاه

با عصرهای غمناک پاییزی

که باد با کپرها

بازیگر شرارت و شنگولی است

آوازهای غمباری

ــ آهنگ شروه‏های فایز ــ

از شب‏های ماسه

از جنگل معطر سوز و گز

در پهنه بیابان می‏پیچد

مثل کبوترانی

که از صفیر گلوله، سرسام یافته

از فوج خواهران پریشان جدا شده

در آسمان وحشت چرخان

                                 سرگردان

آوازه‏های خارج از آهنگی

مانند روح عبدو

                    می‏گردد در گزدان...

        خنجرها و...

است و تسلیم یأس شده است

و بی‏نیروی شتابنده و بی‏سینه پرخروش سر در خود فرو برده

و او سر با بخور گند هوس‏ها آگنده است

دیگر از او هیچ باقی نمانده است

سوار هنوز زنده است اما

   در اسب و سوار و خنجرها...

اما تفاوت عبدو با آن سوار خنجرها و... در این جاست که عبدو با آن که مرده است، ولی سرشار از امید بازگشتن است در حماسۀ او زیرا عبدو امیدوار است: ولی سوار خنجرها و... به یأس تسلیم شده است و بی‏نیرو و بی‏خروش سر در خود فرو برده است، زنده است اما پویایی مردۀ عبدو را هم ندارد.

عبدوی جط دوباره می‏آید

اما شبانعلی

               سر شاخه تبار شتربانان را

دلا تیز نارفیقان

بر کوهه فلزی زین خم نکرد

زخم دل شبانعلی

از زخم‏های خونی دهگانۀ پدر

                                    کاری‏تر بود

                                     کاری‏تر و عمیق‏تر

                                     اما سیاه

عبدوی در آخرین لحظۀ عمر استوار و امیدوار، در اندیشۀ پسرش شبانعلی است که گویی نام «شبانی» برای او پاسداری از میراث پدران را به ذهن پدر می‏آورد، عبدو به فرزندش امید دارد و با او به تداوم ماندگاری و عشق ورزیدن و باز آمدن می‏اندیشد و به حرکت تاریخ و اعتلاء هدف و نوع زندگی انسانی خود خویش یقین می‏یابد.

هی هی شبانعلی

زانوی اشتران اجدادت را

                            محکم ببند

که بندهای امسال کدخدا

از پارسال سنگین‏تر است

هی های، هو

              شبانعلی عاشق

آیا توشیر خرد «شاتی» را

از نافۀ سفید دوکوهان

                            خواهی داد

شهزادۀ شترزاد؟!

اما شبان علی، جوان عاشقی است با زخم‏هایی در دل، که عمیق‏تر از زخم‏هایی است که پدرش را بر خاک افکنده است، او دل به دختر کدخدا سپرده است و خواستار «شاتی» دختر زیبای اوست، اما «شاتی» هرگز «جط زادی» را بر شبان علی نمی‏بخشد و شبان علی عشق و تحقیر را می‏پذیرد و به میراث پدری نمی‏اندیشد و در این جاست که روح عبدو که نومیدی را نمی‏پذیرد از درخت خَرگ (درختی وحشی) سمج و ماری دو سر که در ریشه و کندۀ آن جای دارد، سر بر می‏فرازد و به آینده چشم می‏دوزد بی‏آن که تسلیم ضعف و سستی و ناامیدی گردد، او گزی را می‏بیند که شغاد در پناه آن به دست رستم کشته شده است و عبدوی که در کنده ستبر خرگ ان مار دو سر لمیده را دیده است گویی به برآمدن فرزندی چون رستم می‏اندیشد که از چاه بر می‏آید و برافراشته قامت و در میان هزاران سوار و پهلوان، بر رخش می‏نشیند و کین او را می‏ستاند.

آتشی به همراه عبدوی جط در امید باز آمدن است، می‏خواهد ضعف و تسلیم را بنهد و باز همان باشد که بود،

با او شکیب تشنگی خشک انتقام

با او سماجت گز انبوه شوره‏زار

نیش بلند کینۀ او را

شمشیر جانشکار زهری است در نیام

او

ناطور دشت سرخ شقایق

و یا سوار روح سرگردان عبدوست

...

عبدوی جط

دوباره می‏آمد

از تپه‏های ساکت گزدان

بر سینه‏اش مدال عقیق زخم

آتشی بی‏آن که بخواهد،حماسه‏سرا بود، حماسه‏هایش سرشار از افتادن و برخاستن، شکستن و ساختن و ماندن و رفتن، پیروزی و شکست... بود، و چون هر حماسه‏سازی در نوعی خوداندیشی فرو می‏رفت و با خود می‏جنگید تا دیگران را بشناسد و خود را در ارزیابی رویا و واقعیت‏ها بیازماید، او همیشه بهت‏زده بود و مدالی عقیق از زخم بر سینۀ ستبر خود داشت و همیشه زخم‏ها، نشان استواری و پایداری و رنج‏های او بودند که چون ده شقایق سرخ از ده تیر نارفیقان گل کرده و بر سینه او نشسته بودند و سال‏ها باید بگذرد تا جهت نگاه دیرباور او، احساس درد را باور کند:

عبدوی جط دوباره می‏آید

با سینه‏اش هنوز مدال عقیق زخم

                                       از تپه‏های آن سوی گزدان

از تپه‏های ماسه

                     که آن جا

                                  ناگاه

ده تیر نارفیقان گل کرد

و ده شقایق سرخ

بر سینه ستبر عبدو

                        گل داد

بهت نگاه دیرباور عبدو

                               هنوز هم

در تپه‏های آن سوی گزدان

احساس درد را با تأخیر می‏سپارد

خون را...

و از همین جاست که امیدوارانه و پریقین به باران و سال آب و ریشه بلند باران می‏اندیشد:

در سال آب

در بیشه بلند باران

تا سنگ پرشقاوت جط بودن را

از دامن عشیره بشوید

و عدل و داد را

مثل قنات‏های فراوان آب

از تپه‏های بلند گزدان

بر پهنه بیابان جاری کند

 

1.       جط : شتربان

2.       گزدان: جنگل گز در دشتستان

 

 

منابع:

1.       شعر نو از آغاز تا امروز، محمد حقوقی، یوشیچ، هدایت، تهران، ص 174، 267، 409.

2.       تاریخ تحلیلی شعر نو، شمس لنگرودی، ج دوم، ص 588 تا 597.

3.       دفترهای زمانه، دفتر اول، ص 103.

4.       طلا در مس، رضا براهنی، جلد دوم، کتاب زمان، 1358، (ص 468 تا 498).

5.       تاریخ تحلیلی شعر نو، ج 2، ص 589.

6.       طلا در مس، ص 499.

7.       همان جا، ص 479.

8.       علی معلم، روزنامه شرق، 30 آبان ماه 1384، ص 1.

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٤٧ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۱ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم