دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزلی از حافظ

 شرح غزلی از حافظ

  تيغ‌ جهانگير

 1       پيرانه‌ سرم‌، عشق‌ جواني‌ به‌ سر افتاد         وان‌ راز كه‌ در دل‌ بنهفتم‌، به‌ در افتاد

 2        از راه‌ نظر، مرغ‌ دلم‌ گشت‌ هواگير          اي‌ ديده‌ نگه‌ كن‌ كه‌ به‌ دام‌ كه‌ در افتاد؟!

 3        دردا كه‌ از آن‌ آهوي‌ مشكين‌ سيه‌چشم‌            چون‌ نافه‌ بسي‌ خون‌ دلم‌ در جگر افتاد

 4        از رهگذر   خاك‌ سر كوي   ‌ شما بود             هر نافه‌ كه‌ در دست‌ نسيم‌ سحر افتاد!!

 5    مژگان‌ تو تا تيغ‌ جهانگير برآورد             بس‌ كشتة‌ دل‌ زنده‌ كه‌ بر يكدگر افتاد

 6     بس‌ تجربه‌ كرديم‌، در اين‌ دير مكافات‌             با دُردكشان‌ هر كه‌ در افتاد بر افتاد

 7     گر جان‌ بدهد   سنگ‌ سيه‌،   لعل‌ نگردد              با طينت‌ اصلي‌ چه‌ كند؟ بدگهر افتاد

 8      حافظ‌ كه‌ سر زلف‌ بتان‌ دست‌كشش‌ بود            بس‌ طرفه‌ حريفي‌ است‌ كش‌ اكنون‌ به‌ سر افتاد

 1. ساختار غزل‌:

 الف‌. موسيقي‌ بيروني‌:  مفعولُ مفاعيلُ مفاعيلُ مفاعيل‌: بحر هزج‌ مثمّن‌ اخرب‌ مكفوف‌ مقصور.

 ب‌. موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: سر، در، طر،... رديف‌: افتاد.

 ج‌. موسيقي‌ دروني‌:  در اين‌ غزل‌، مصوت‌ بلند «آ» به‌ تكرار در همه‌ مصراع‌ها و بيت‌ها به‌ طرز كم‌سابقه‌اي‌ وجود دارد به‌ نحوي‌ كه‌ تنها در بيت‌ اوّل‌ مصوت‌هاي‌ پنجگانه‌ را، وا، تا، را، تا و در بيت‌ دوّم‌ مصوت‌هاي‌ چهارگانه‌ را، وا، دا، تا و در بيت‌ سوم‌ مصوت‌هاي‌ هفتگانه‌ يا، با، آ، داء، را، دا، تا و... نوعي‌ خروش‌ و فرياد حافظ‌ را به‌ گوش‌ خواننده‌ مي‌رسانند.

 2. نوع‌ غزل‌:

     از غزل‌هاي‌ عاشقانه‌ و قلندرانه‌  حافظ‌ است‌ كه‌ با چاشني‌هاي‌ عرفاني‌ همراه‌ است‌ و خاطره‌ شيخ‌ صنعان‌ را زنده‌ مي‌سازد، اين‌ غزل‌ را  حافظ‌ در روزگار پيري‌ سروده‌ است‌ و در بيت‌ اوّل‌ و آخر آن‌، عاشق‌ شدن‌ در روزگار پيري‌ را خلاف‌ رسم‌ و راه‌ معمول‌ مي‌داند و اعتراف‌ مي‌كند كه‌ عشق‌ پيري‌ چون‌ بجنبد سر به‌ رسوائي‌ مي‌زند و خونين‌دلي‌هاي‌ عاشق‌ را پديد مي‌آورد امّا اين‌ عاشق‌ شدن‌ را برخاسته‌ از رقم‌ تقدير ازلي‌ مي‌داند و تغيير در طينت‌ اصلي‌ را ناميسّر مي‌شناسد.

      حافظ‌ اين‌ غزل‌ را به‌ اقتفاء سعدي‌  سروده‌ است‌ كه‌ غزلي‌ با همين‌ وزن‌ و قافيه‌ دارد:

 زآن‌ گه‌ كه‌ بر آن‌ صورت‌ خوبم‌ نظر افتاد از صورت‌ بي‌طاقتيم‌ پرده‌ بر افتاد

 و  ناصر بخارائي‌ و  كمال‌ خجندي‌ نيز غزل‌هائي‌ بر همين‌ وزن‌ و قافيه‌ دارند: از  ناصر بخارائي‌ است‌:

 جان‌ بر لب‌ لعلش‌ چو مگس‌ بر شكر افتاد با وصل‌ تو دل‌ چون‌ شبهي‌ در گهر افتاد

 تا عكس‌ تو از روزنه‌ ديده‌ در افتاد در خانه‌ دل‌ پرتو شمس‌ و قمر افتاد

 و  كمال‌ خجندي‌ نيز چنين‌ گفته‌ است‌:

 باز اين‌ دل‌ غمديده‌ به‌ دام‌ تو در افتاد بس‌ مرغ‌ همايون‌ كه‌ به‌ تير نظر افتاد

3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:

 بيت‌ 1:  باز در هنگام‌ پيري‌ عاشق‌ جواني‌ شدم‌ (و عشق‌ يك‌ جوان‌ به‌ سرم‌ افتاد، به‌ سرم‌ زد) و راز نهفته‌ دلم‌، آشكار گرديد.

 بيت‌ 2:  از ديدن‌ او، مرغ‌ دلم‌ از من‌ رميد و پرواز كرد و (اينك‌) اي‌ چشم‌ من‌ (: اي‌ معشوق‌ من‌) بنگر كه‌ دل‌ من‌ به‌ دام‌ چه‌ كسي‌ فرو افتاده‌ است‌؟ (آيا او را مي‌شناسي‌؟!).

 بيت‌ 3:  جاي‌ غم‌ و اندوه‌ بسيار است‌ كه‌ از دست‌ آن‌ معشوق‌ آهووش‌ خوش‌بوي‌ سياه‌چشم‌، خون‌ دل‌ بسيار چون‌ نافه‌ در جگر من‌ افتاد (از عشق‌ او خونين‌جگر و دردمند شدم‌).

 بيت‌ 4:  هر بوي‌ خوشي‌ نافه‌مانندي‌ را كه‌ باد صبا با خود آورده‌ بود متعلق‌ به‌ كوي‌ تو بود. (باد صبا خوشبويي‌ خود را با گذر از كوي‌ تو كسب‌ كرده‌ بود).

 بيت‌ 5:  تا مژه‌ تو چون‌ شمشيري‌ بر عاشقان‌ كشيده‌ شد، از كشتة‌ عاشقان‌ بيدار دل‌، پشته‌ها ساخته‌ شد و گروه‌ گروه‌ عاشقان‌، از شمشير مژه‌ تو، كشته‌ شدند.

 بيت‌ 6:  ما بسيار ديده‌ايم‌ و آزموده‌ايم‌ كه‌ در اين‌ دنيا، هر كس‌ كه‌ با دردنوشاني‌ چون‌ ما، ستيز كرد، خود نابود شد.

 بيت‌ 7:  اگر سنگ‌ سياه‌ نهايت‌ تلاش‌ و سعي‌ خود را هم‌ نشان‌ بدهد و جان‌ خود را بر سر اين‌ كار بگذارد تا به‌ لعل‌ سرخ‌ تبديل‌ شود، اين‌ كار شدني‌ و ممكن‌ نيست‌ و ذات‌ و بدسرشتي‌ ازلي‌ او دگرگون‌ نمي‌شود.

 بيت‌ 8:  عجب‌ همنشين‌ رندي‌ است‌ اين‌  حافظ‌، كه‌ هوس‌بازي‌ با زلف‌ زيبارويان‌ را حتّي‌ در روزگار پيري‌ هم‌ در سر مي‌پروراند (و اينك‌ كه‌ پير شده‌ است‌ هم‌ عشق‌ جوانان‌ را در سر دارد).

 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 1. حافظ‌نامه‌، جلد اوّل‌، ص‌ 481.

 2. شرح‌ سودي‌ بر حافظ‌، جلد دوّم‌، ص‌ 700.

 3. كلك‌ خيال‌انگيز، جلد دوّم‌، ص‌ 845.

 4. حافظ‌شناخت‌، ص‌ 799.

 5. فرصت‌ سبز حيات‌، خرم‌شاهي‌، ص‌ 912.

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٤:٢٤ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۱٩ شهریور ،۱۳۸٦
Comments نظرات () لینک دائم

نکته یی از نکته ها

به نام خداوند جان و خرد

مدتی این مثنوی ،تاخیر شد ....

نمی دانستم که پرشن بلاگ ، دوباره به راه افتاده است و می توان در آن دو باره با خوانندگان عزیز ،سخن گفت، از دوستی مهربان که مرا آگاه کرد ،بی نهایت سپاسگزارم و امیدوارم که ازاین پس دوباره ،فرصتی بی انقطاع،برای گفتگو داشته باشیم.

 منصور رستگار فسایی                                                                         

 دانشگاه آریزونا  -۱۸/۶/۱۳۸۶                                                                                                                                                                                          

نکته یی از نکته ها   1

                

در دیوان حافظ ، غزلی است بسیار زیبا ،با مطلع :

 

     نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد

                            بخنم ار یار شود ،رختم از این جا ببرد

وجود دارد که در بیت پنجم آن آمده است :

    در خیال ،این همه لعبت ،به هوس می بازم

                 بو ،که صاحب نظری نام تماشا ببرد                         

 برای بهتر روشن شدن معنی این شعر ،آن را باهم می خوانیم :                             

:در خیال : در عالم تصوّرات و خیالهای خود ،

 لعبت :عروسک ،گوهر ،مُهره های تخته نرد

لعبت بازی : در ردیف "شب بازی " ،"خیال بازی "" خیمه شب بازی" نوعی بازی بوده است که  در شب بازی می شده است:

                              سایه افکند حالیا ،شب هجر ،

                                            تا چه سازند ،شبروان خیال           ( 5/296)

 و در عربی به آن " اللّعب بالخیال" یا "خیال الظّل " ،می گویند .در مقالات شمس ،آمده است "...همچون شب بازان که از آن پرده ،خیالها نمایند  ...":

                              منگر تو به خلخالش ،ساق سیهش را بین

                                                        خوش آید ،شب بازی ،لیک از سپس پرده       (مولوی )

                              دراندیشه که لعبت باز گردون

                                                        چه بازی آردش از پرده ،بیرون                    (نظامی )

                               از روی حقیقتی ،نه از روی مجاز

                                                         ما لعبتکانیم و فلک ،لعبت باز

                                بازی چو کنیم بر نطع وجود ،

                                                         رفتیم به صندوق عدم ،یک یک باز             (خیام )

"...حافظ ،خودرا  "در خیال این همه لعبت ،به هوس ،می بازم " به بازیگرخیال یا به قول امروزی،به کارگردان (لعبت بازی )تشبیه کرده است که لعبتک ها و عروسکهایی ،از نیروی تخیّل خود برانگیخته و به صحنه ی بازی آورده است و در آرزوی تماشا گر هنر شناسی است که این هنر نمایی  اورا ببیند.

همچنان که تصاویر خیال ،در پرده ی بازی منعکس می شود ،تصاویر خیال (ایماژها )شاعر هم که معانی باشند ،درپرده ی الفاظ ،منعکس می شوند وبه بازی در می آیند ...در این تشبیه و استعاره ،حافظ ،قدرت والای تخیّل و ابداع خود را نشان داده است ."   (زریاب خویی 347)

بو، که : باشدکه ،شاید که :

                               با صبا،همراه،  بفرست از رخت گلدسته ی  

                                                  بو،که بویی بشنویم از خاک بستان شما            (8/12)

                               حافظ از چشمه ی حکمت ،به کف آورجامی

                                                  بو ،که از لوح دلت ،نقش جهالت ،برود      (7/217)

صاحب نظر : عارف ،نقّاد ،صراّف سخن ، شخص با ذوق و دانشمند و هنر شناسی که با نظر دقیق و روشنی که دارد ،سخن نیک و عالی را از سخن پست و نازل و بی ارزش ،باز می شناسد.

تماشا :گشت و گذار تفرج ،مشاهده و دیدارو عبرت 

 نام تماشا ببرد ،رغبت کند و اسمی ببرد که می خواهد آن را ببیند و بخواند .

معنی  بیت:  من در عالم خیالها و هوسهای  خویش ،پیوسته ، لعبتان زیبا و  عروسان شعر(ایماژهای ) ، خویش را چون عروسکهای پس  پرده  ی خیمه شب بازی  ، به تماشا می گذارم  ، بدان امید که شاید  صاحب ذوقی ،این ساخته های خیال مرا بپسنددو تماشاکند.

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٥:۱۳ ‎ق.ظ ; یکشنبه ۱۸ شهریور ،۱۳۸٦
Comments نظرات () لینک دائم