دکتر منصور رستگار فسائی

شرح یک غزل از حافظ : لب افسوس ریز

غزل 151

لب افسوس ریز

 

 1    روم ، زپی اش ،فتنه ها   ،بر انگیزد

و ر از طلب   بنشینم ، به کینه بر خیز د

 2   وگر به رهگذری ،یک  دم،  از هواداری

چو گَرد،در پی اش افتم ،چو باد بگریز د

 3   وگر  کنم  طلب  ِنیم بوسه ، "صد افسوس"

ز  حُقّه ی ِ  دهنش ، چون شکر، فرو ریزد

    4   من ، آن فریب ،که در نرگس ِ تو ،می بینم ،

          بس   آبروی ، که با خاک  ِ ره ، بر آمیز د

    5    فراز  و  شیب  ِ بیابان ِ ِعشق ،دام ِ  بلاست

          کجا ست  شیر د لی ، کز   بلا ،  نپرهیزد؟!

    6    توعمر خواه وصبوری،که چرخ ِشعبده باز

هزار  بازی ، از این ُ طُرفه تر ،بر انگیز د

7    بر    آستانه ی  ِ تسلیم ،سر ، ِبنِه   حا فظ !

که   گر  ستیزه   کنی  ، روزگار   ، بستیزد  

 

   اختلاف نسخه ها

 

  2- ج:وگر بره گذرم یکدم از هواخواهی          ز: برهگذری از ره هواداری          ی،ک،ل: یکدم از وفاداری            *ک: چو باد برخیزد

  3 ط: کنم طلب                                   ب،ه :وگرکنم طمع                        ج:طلب بوسه یی بصد افسوس      

  4  ب : من از فریب                                ج،د: که در ترکش تو می بینم           ز:که در غمزه ی تو می بینم         *ج،که بر خاک ره       

      د: بیامیزد

  5 : راه بلاست                                       *ب: کز بلا بپرهیزد 

  6  ب: تو عمرخواه و صبوحی                    *ج،ز:  ازاین خوبتر برانگیزد

  7  *ه: که گر ستیز کنی                             ک: روزگار نستیزد

    

 1- ساختار غزل

الف : موسیقی بیرونی غزل :مفاعلن فعلاتن ،مفاعلن فعلن

        بحر مجتثّ مثمّن  مخبون محذوف

        در هر مصراع این غزل 15 هجا وجود داردکه 8 هجای آن کوتاه و 7 هجای آن ،بلند است .

 

ب : موسیقی کناری غزل :ازغزل های بی ردیف حافظ است که  قافیه ی آن ،در کلمات برانگیزد ،برخیزد ، بگریزد و...قرار دارد .

 

           ج  : موسیقی درونی غزل :در این غزل ،صدای مصوّت "ای" و صامت "ز"در تمام محورهای افقی و عمودی شعر شنیده می شود   

     چنانکه صدای "ای:در بیت اوّل و پنجم و ششم ،4 بار ،در بیت دوم وچهارم و هفتم ،3بارتکرارمی شود و صدای صامت "ف" در 6بیت   

     از 7 بیت غزل به گوش می رسد.

     صدای صامت "ز" نیز در بیت اوّل ،4بار ،در بیت دوم و سوم   ، 2بار ،دربیت پنجم و آخر ، 3بارو در بیت ششم 5 بار مکّرر می  

     گردد.

    درحوزه ی موسیقی معنایی نیز ،این غزل از ترکیبات تصویری ،تشبیهی و استعاری و مجازی و تداعیهای مراعات نظیری ، بهره می   

     گیرد حافظ غزلی دیگر هم دارد که همین شیوه و رفتار معشوق را به تصویر می کشد :

                       چو دست در سر زلفش زنم ،به تاب رود         ور  آشتی   طلبم  ، ازسر  عتاب   رود

                        چو   ماه   نو ، ره  ِ نظّارگان  ِ   بیچاره         زند به گوشه ی چشمی و ،در نقاب رود

                         شب شراب ،  خرابم کند     به  بیداری         وگر به روز شکایت کنم ، به خواب رود                        (3/216)

در دیوان اوحدی مراغه یی غزلی است که نشان می دهد ،حافظ در ساختن این  دو غزل ،به آن توجه داشته است و بسیار بهتر از آن سروده است :

                         چو میل او کنم ،ازمن به عشوه بگریزد         وگر که روی بپیچم ،به من در آویزد          

                          برابرش آیم،   به خشم    ، بر گردد        وگر برش بشینم ،به طیره بر خیزد

                         شبی که بر سر کویش گذر کنم چون با د        رقیب او ،زجفا خاک بر سرم ریزد

                       وگر به چشم نیازش  ،  نگه کنم در وی          به خشم در شود و فتنه یی   برانگیزد                          (گلگشت 216)

 

    2- نوع غزل

 

    از غزل های عاشقانه و غنایی حافظ است که به لحاظ معنایی به دو بخش تقسیم می شود :

در بخش عاشقانه ، که4 بیت اول غزل را تشکیل می دهد ، شاعر به وصف روان شناسانه ی رفتارهای غیر منتظره ی معشوق خود ، می پردازد و به زیبایی ، نشان می دهد که یار چگونه با هر کار وی  مخالفت ،می کند :

 عاشق به دنبال وی راه   بسپرد  ،غوغا برمی انگیزد که چرا به دنبال من هستی و  به دنبالش نرود ،کینه ی او را به دل می گیرد که چرا مواظب من نبود ی و به دنبال من ،نیامدی،ودر گذرگاهی ناگهان او را ببیند و  وی را از شدّت  عشق ، چون گردی که به دنبال سوار،در حرکت است،او را تعقیب کند ، یار،باد آسا از عاشق خویش می گریزد ،و  از وی یک بوسه ی کوچک ، بخواهد ، چه   مثل وقتی که کلمه  ی"افسوس " را بر لب می آوریم ،لبهایش را غنچه می کند  وشکل بوسه خواهی به آنها می دهد ،امّا تنها چیزی که ازآن حالت ، عاید عاشق می شود ،گفتن مسخره آمیز و طنز آسای صدها بار کلمه ی " متأسفم " می باشد.

 و بدین ترتیب ، عاشق ،یقین می کند که یار با این گونه حرکات  ،آبروی وی را می برد و بر رنجهای وی می افزاید.

دربخش دوم این غزل ،شاعر به تأمّل در کار عشق می پردازد و نتیجه می گیرد که که در فراز و نشیب بیابان عشق باید شیر دل بود ولی صبور ،و از رنجها و بلاها نترسید و تسلیم خواست سرنوشت شد  ،زیرا این چرخ شعبده باز ،کینه ورز و انتقام جوست و  بر او سخت گیری کنی ،سخت می گیرد جهان بر مردمان سخت کوش.

 

3- : معنی واژه های غزل

 

بیت 1 : روم ز پی اش :  به دنبال او بروم و او را تعقیب کنم ،ایهامی هم دارد به "پس از آن ،بعد از آن"

فتنه ها بر انگیزد : ،آشوب و بلوا و دعواهای بسیار به راه می اندازد.

از طلب نشستن : ترک طلب کردن ، نخواستن ، دست بر داشتن .  در اینجا ،بی مهری نشان دادن و بی توجّهی کردن.

ور از طلب بنشینم : و  اورا ترک کنم و به دنبال وی نباشم و نروم ،

               از ثبات خودم ،این نکته ،خوش آمد که به جَور         در سر کوی  تو ،از پای طلب ننشستم                             (3/307)

                 دست  از  طلب  ندارم  ، تا  کام  من  بر   آید         یا تن رسد به جانان ،یا جان ز تن برآید                            (1/229)

به کینه بر خیزد : دشمن من می شود ،کینه ی مرا به دل می گیرد،به انتقام جویی می پردازد.

بیت 2 :رهگذر : گذر گاه ، کوچه ،راه ،جایی که مردم از آن می گذرند و عبور می کنند.

به رهگذری : در راهی ، در گذرگاهی .

یک دم : یک لحظه .

هوا : در عربی و فارسی ،چند  معنی داردمثل :آنچه تنفّس می کنیم ،آسمان ،عشق ،هوس؛که  حافظ به همه ی آنها توجه دارد. 

هواداری : از عاشقی ،

گَرد : غباری که از پشت پای سوا ،برمی خیزد.

در پی کسی افتادن : کسی را تعقیب کردن و دنبال نمودن .مثل غبار در پس سر سوار ،حرکت کردن .

چو باد بگریزد : به سرعت باد از من فرار می کند .

بیت 3 :وگر کنم طلب ِ نیم بوسه:  از او درخواست کنم ،بخواهم ،تقاضاکنم که یک بوسه ی کوچک ، به من بدهد ،

نیم بوسه :یک بوسه خشک و خالی ،شاید فقط ادای بوسه دادن را در آوردن ،لب را غنچه کردن و به آن شکل بوسه خواهی بخشیدن.

افسوس : این واژه به معنای مسخره کردن واستهزاءکردن و نیشخند کردن است و " متاسّفم " گفتن . امّا   ،حافظ آن را   بیشتر، برای نشان دادن حالتی که لب در هنگام گفتن این کلمه به خود می گیرد و شبیه حالت  بوسه خواهی است،  به کار می برد :

                   نرگسش عربده جوی و لبش "افسوس" کنان        نیم شب ،دوش، به بالین من آمد بنشست                              (2/229)            )

                  آمد   "افسوس " کنان ،مغبچه ی باده فروش         کفت بیدار شو ،ای رهرو خواب آلوده                               (2//414)

ُحقّه :جعبه یا ظرف کوچکی که جواهر را در آن قرار می دهند ،دُرج

حقّه ی دهن : اضافه ی تشبیهی است که دهان به جعبه یا دُرجی پرازمروارید (جواهر،دندان ها )مانند شده است .زیبایی این تصویر ،در آن است که شاعر "نیم بوسه " می خواهد ولی معشوق "صد افسوس " به او تحویل می دهد ،لب شکل بوسه خواهی به خود می گیرد ولی از آن صد بار  صدای " افسوس " یعنی  ضد ّ منظور عاشق  ،شنیده می شود یعنی "نه متاسّفم " و حافظ نیز ،به طنز و در مقابله با رفتارمعشوق ،در کلمه ی " شکر " معنی گردانی می کند و می گوید که از آن دهان شیرین شکر گون ، متاسّفانه ، کلمه ی تلخ و زهر آسای ، "افسوس  " فرو می بارد وچه لب یار حالت بوسه خواهی و بوسه دهی دارد،امّا از آن ، بوسه یی نصیب من ،نمی شود و " صدافسوس " عاید من می گردد.

بیت4 : فریب : جادو ، جادو گری ،کسی را فریب دادن و گول زدن .

نرگس : تصویری است استعاری ، به جای  چشم ،که شبیه نرگس است   .

                   بجز آن نرگس مستانه ،- که چشمش مرساد -        زیر این گنبد فیروزه ،کسی خوش ننشست                        (5/21 )

                   دلم زنرگس ساقی   امان نخواست به   جان          چرا که شیوه ی آن ترک دل سیه دانست                           (6/48 )

فریب نرگس  : جادوگری چشم نرگس مانند یار

می بینم : مشاهده می کنم ،در اینجا به معنی پیش بینی می کنم هم قابل تعبیر است .

بس آبرو : بسیار آبرو را ، آبروی بسیاری ازآبرومندان  را . لفظ "آبرو " ایهامی دارد به " آبِ روی " یعنی اشک و "آب رو " یعنی "حیثیت و شهرت نیک " و این هردو عاشق را رسوا می کند..

 آمیزد : در می آمیزد ،مخلوط می کند ،آبرو را که پاک است با خاک  ،که تیره و تار است ،درهم می آمیزد.آبرومندانی چون مرا بی آبرو می کند و آبرویشان  را می برد.

با خاک ره بر آمیزد : به خاک می ریزد ، آبروی بسیاری از آبرومندان را می برد و به خاک می ریزد.

بیت 5:فرازو شیب : فرازو نشیب ،بلندی و  پستی ،عزّت و ذلّت  ،خوب و بد

بیابان عشق : اضافه ی تشبیهی ،عشق به بیابانی پر فراز و نشیب و ناهموارتشبیه شده است .

دام : تله  ،بند ،و هر وسیله یی که برای زنده شکار کردن جانوران ،به کار برود.

دام بلا :اضافه ی تشبیهی، بلایی که مثل دام است ،می تواند اضافه ی اقترانی هم باشد : دامی که با بلا همراه است .

شیر دل : شیر جرأت ،کسی که دارای جرأت شیراست ،دلاور و شجاع .

کجاست شیر دلی؟! :اصلا شیر دل پر جرأتی که از دام و بلاهای عشق ،نترسد وجود ندارد.

نپرهیزد :پرهیز نکند ، اجتناب نکند ،دوری نجوید.

بیت 6 :تو عمر خواه : آرزو کن که زنده باشی ،از خداوند ،طول عمر آرزو کن.

چرخ : آسمان ،فلک .

چرخ شعبده باز : این روزگار افسونکار و فریبکارو جادوگر.

هزار بازی :بازیهای بسیار :شعبده بازیهای بسیار ،کارهای عجیب و حیرت آور.

طُرفه :چیز تازه و نوظهور،شگفت آور

برانگیزد : بر پا می کند ،می آفریند ،

هزار بازی ازاین طرفه تر بر انگیزد : (روزگار شعبده باز ) بازهم بازیایی از این شگفت تر انجام خواهد داد و  تو زنده باشی و صبر کنی ،چیز های عجیب تری از او خواهی دید . مضمون ضرب لمثلی است عربی که : " عش رجبا تر عجبا "

بیت 7 :آستانه : آستان :درگاه ، پیشگاه ، حضرت ،جناب ،

آستانه ی تسلیم :آستان تسلیم :اضافه ی استعاری ،

تسلیم : به رضای حق، راضی بودن ،کار خود به خدا سپردن ،سلب همه ی اختیارات از خود ،در برابر اراده ی الهی.

بر آستانه تسلیم سر بنه حافظ : ای حافظ ! با رضایت و تسلیم ،درپیشگاه  امر خداوند ، سربر زمین بگذار .به رضای خدا ، راضی باش ،با رضا و رغبت کارت را به خدا واگذارکن و تسلیم حکم وامر ورضای او باش.

که گر ستیزه کنی : که  با روزگار جنگ داشته باشی ،به حکم تقدیر،راضی  نباشی ،

روزگار بستیزد : روزگارهم با تو به جنگ و ستیز بر می خیزد ،سخت می گیرد جهان ،بر مردمان سخت کوش.

 

    4 معنی بیتهای غزل

 

بیت1:  به دنبالش به راه بیفتم ، صد غوغا برپا می کند که چرا مرا دنبال می کنی و  او را رها کنم و باز گردم ،کینه ام را به دل می گیرد که چرا به دنبالم نیامدی .

بیت 2: و اتفاقا ،در گذرگاهی ،او راببینم و با عشق و وفاداری ،چون گَرد راه ، تعقیبش کنم ،چون باد از من می گریزد.

بیت 3 :   از وی بخواهم که نیم بوسه یی  به من بدهد ،با آنکه  لبش را بشکل غنچه در می آوردو آن رابوسه خواه نشان می دهد ،اما از آن لب شیرین،فقط، صدای تلخ و زهر آلود صدها "افسوس و متأسّفم " فرو می بارد.

بیت 4 :ای دوست !با چنین جادویی که من در چشمان افسونگر تو سراغ دارم ،یقین می دانم که آبروی بسیاری از آبرومندانی چون مرا ،خواهد برد و به خاک راه خواهد ریخت.

بیت5 :آری ! درهر گوشه ی  این بیابان پر نشیب و فراز و ناهموار عشق ، دامی پر بلا نهاده شده است ، ایا هیچ دلاور پر جرأتی یافت می شودکه از بلاها نترسد واز این بیابان ناهمواربا سرافرازی ، بگذرد ؟ 

بیت 6 :ای دل : از خدا وند بخواه که به تو عمری دراز ببخشد تا فرصت داشته باشی و ببینی که روزگار ،غیر از اینهمه جادوگری هایی که از او، دیده یی ،چه بسیار افسونگریهای شگفت انگیز دیگری را برپا می کند.

بیت7 : ای حافظ ! : به رضای خداوند راضی باش و با رضا و رغبت ،بر درگاه او سر به خاک بنه و سجده شکر به جای آور،زیرا  با حکم تقدیر ، به ستیز بپردازی ،روزگار هم با تو به جنگ برخواهد خاست.

 

5- منابع شناخت بهتر غزل

 

امین ریاحی ،محمد ، گلگشت  ،انتشارات علمی ،تهران ،1368

برهانی ،مهدی ، حافظ قزوینی – غنی یا خانلری ،کدام؟ ، حافظ شناسی ، مجلد 2 ،ص57

فرزاد ،مسعود ،در جستجوی حافظ صحیح،حافظ صحت کلمات و اصالت عزلها ،  (ج1) دانشگاه  پهلوی ،شیراز ،1349  ،ص333 و334 در باره ی بیت 4

         هروی ،دکتر حسین علی ،نقدو نظر در باره ی حافظ،به اهتمام عنایت الله مجیدی ، امیر کبیر، تهران ، 1373، ص148، در باره

          بیت 3

همایون فرخ ،رکن الدین  (مصحّح)  ،دیوان شاعر ساحر  ،(ناشر: مصحح ) ،تهران ،1371، ص109در باره ی بیت 2

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱:٤٠ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ۸ بهمن ،۱۳۸۸
Comments نظرات () لینک دائم