دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزل شماره 250 از دیوان حافظ شیرازی

 

 

غزل‌ 250

 غم‌ مخور

 

 1      یوسف‌ گمگشته‌ باز آید به‌ کنعان‌، غم‌ مخور

          کلبة‌ اَحزان‌، شود روزی‌ گلستان‌ غم‌ مخور

 2       این‌ دل‌ غمدیده‌ حالش‌ به‌ شود، دل‌ بد مکن‌

          وین‌ سر شوریده‌ باز آید به‌ سامان‌، غم‌ مخور

 3        دور گردون‌ گر دو روزی‌ بر مراد ما نرفت‌،

           دایماً یکسان‌ نباشد حال‌ دوران‌، غم‌ مخور

 4        گر بهار عمر باشد، باز بر تخت‌ چمن‌،

           چتر گل‌ بر سر کشی‌ ای‌ مرغ‌ خوشخوان‌، غم‌ مخور

 5        ای‌ دل‌ ار سیل‌ فنا بنیاد هستی‌ بر کند،

           چون‌ ترا نوح‌ است‌ کشتیبان‌، ز طوفان‌ غم‌ مخور

 6         هان‌ مشو نومید چون‌ واقف‌ نه‌ای‌ از سرّ غیب

            باشد اندر پرده‌ ،بازی‌های‌ پنهان‌، غم‌ مخور

 7         در بیابان‌ گر به‌ شوق‌ کعبه‌ خواهی‌ زد قدم‌،

            سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان‌ غم‌ مخور

 8          گر چه‌ منزل‌ بس‌ خطرناک‌ است‌ و مقصد ناپدید،

             هیچ‌ راهی‌ نیست‌ کان‌ را نیست‌ پایان‌، غم‌ مخور

 9          حال‌ ما در فُرقَت‌ جانان‌ و اِبرامِ رقیب‌

             جمله‌ می‌داند خدای‌ حالْگردان‌، غم‌ مخور

 10         حافظا در کنج‌ فقر و خلوت‌ شب‌های‌ تار

              تا بود و ِرَدت‌ دعا و درس‌ قرآن‌، غم‌ مخور

اختلاف نسخه ها

2 – ط،ل،م: ای دل غمدیده     ط،ل: حالت به شود           ک: دل بد مدار

3- ز: دور گردون یک دو روزی گر بکام ما نبود               ل،ن: برمراد ما نرفت         *ط،ک،ن:یکسان ننماند      ل: حال دوران

4 - *م: حسن گل در سر کشی          ط: در سر کشد مرغ سحرخوان                      ن: در سر کش ای مرغ سحر خوان

5-  ط: سیل بلا           م: سیر فنا      م:بنیاد عشقت برکند                                     *ط: نوحست کشتی وان

6- ب،ز،ی،ک،ل،م: چون واقف نئی    ط: چوم آگه نئی            ز،م :بر سرّ غیب

7 – ط،ل:گر بشوق کعبه

8 –ط: مقصد ناپدید                        **ی: راهی نیست کورا

9 – ط،ی: حال ما و فرقت               ی: فرقت یاران و آزار رقیب

10 – ی:: خلوت و شبهای تار         ط: تا بود ورد دعا

 

 1. ساختار غزل‌:

 الف‌. موسیقی‌ بیرونی‌:  فاعلاتن‌ فاعلاتن‌ فاعلاتن‌ فاعلات‌: بحر رمل‌ مثمّن‌ مقصور.

 ب‌. موسیقی‌ کناری‌:  قافیه‌: کنعان‌، گلستان‌، سامان‌... + ردیف‌: غم‌ مخور.

 ج‌. موسیقی‌ درونی‌:  در این‌ غزل‌ ترکیب‌ صامت‌ها و مصوت‌های‌ بلند، با، زا، عا، زا، تا، در بیت‌ اوّل‌ و امتداد آن‌ در قافیه‌ها و به‌ ویژه‌ در مصراع‌های‌ دوّم‌ که‌ رعایت‌ همگونی‌ صوتی‌ با قافیه‌ و صداهای‌ آن‌ ضروری‌ بوده‌ است‌، مشاهده‌ می‌شود. حافظ‌ در اغلب‌ ابیات‌ غزل‌، صدای‌ «غ‌» و «ع‌» و «اِ» و «ر» را به‌ عنوان‌ عامل‌ تداعی‌ غم‌ در کل‌ غزل‌ و متناسب‌ با ردیف‌ آن‌ تکرار می‌کند و گاهی‌ نیز تضادها و تناسب‌های‌ صوتی‌ و معنائی‌ را در اجزاء ابیات‌ ایجاد می‌نماید، به‌ عنوان‌ مثال‌ در بیت‌ دوّم‌، همآوایی‌ دیده‌ و شوریده‌ وی‌ و دی‌ و ری‌ و تضاد «به‌» و «بد» و در بیت‌ سوم‌ تناسب‌ دور، دون‌، دو، دوران‌ و تکرار صامت‌های‌ «د» و «ر» و در بیت‌ چهارم‌ مراعات‌ نظیر، بهار، چمن‌، گل‌، مرغ‌ خوشخوان‌ و در بیت‌ پنجم‌ تکرار چشم‌گیر صدای‌ صامت‌ «ه» در کلمات‌ هان‌، ها، هان‌ و مشابهت‌های‌ نوشتاری‌ و در بیت‌ ششم‌ و هفتم‌ و هشتم‌ صداهای‌ «آ» در یا، با، خوا، ها، خا، لا، حا، ما، جا، نا، را، دا، دا، حا، دا،... نا، یا، را، با، فا... بسیار مرتبط‌ و استوار شکل‌ گرفته‌ است‌ و سیطره‌ نوعی‌ تمنا و تقاضا و شکایت‌ را در کل‌ معنا نشان‌ می‌دهد. در حوزه‌ کلمات‌ همنشین‌ نیز به‌ لحاظ‌ لفظ‌ یا معنی‌ وسیع‌ است‌ همچون‌: واقف‌، سرّ غیب‌، پرده‌، پنهان‌، بیابان‌، شوق‌، کعبه‌، خار مغیلان‌، فرقت‌، جانان‌، رقیب‌، سیل‌، فنا، بنیاد، برکندن‌، نوح‌، کشتیبان‌... .

 این‌ غزل‌ به‌ استقبال‌ از غزل‌ شمس‌الدین‌ محمد صاحبدیوان‌ جوینی‌  (مقتول‌ 683 ه.ق‌.) سروده‌ شده‌ است‌ به‌ مطلع‌؛

 کلبه‌ احزان‌ شود روزی‌ گلستان‌ غم‌ مخور

 بشکفد گل‌های‌ وصل‌ از خار هجران‌ غم‌ مخور

 در خم‌ چوگان‌ او چون‌ گوی‌ سرگردان‌ مباش‌

هست‌ در هر حال‌ ایزد، حال‌گردان‌ غم‌ مخور

 و سلمان‌ ساوجی‌  نیز غزلی‌ بدین‌ وزن‌ و قافیه‌ و ردیف‌ دارد:

 بردمد صبح‌ نشاط‌ از مطلع‌ جان‌ غم‌ مخور

 واین‌ شب‌ سودا رسد روزی‌ به‌ پایان‌ غم‌ مخور

 

 

 2. نوع‌ غزل‌:

      این‌ غزل‌ با محتوای‌ پر امید و بسیار مثبت‌ خود تنها غزل‌  حافظ‌ است‌ که‌ در آن‌ از باده‌ و جام‌ سخن‌ نمی‌رود و از جمله‌های‌ رندانه‌  حافظ‌ به‌ زاهدان‌ و ریاکاران‌ و بدان‌ نیز در آن‌ اثری‌ نیست‌. در این‌ غزل‌،  حافظ‌ به‌ کلّ هستی‌ و موقعیت‌ تاریخی‌ انسان‌های‌ عصر خود نظر می‌افکند و در دوران‌ یأس‌ و درماندگی‌، با ارائه‌ نمونه‌های‌ اساطیری‌، چون‌ بازگشت‌ یوسف‌ به‌ کنعان‌، نجات‌ کشتی‌ نوح‌ از توفان‌ و یادآوری‌ وصال‌ بعد از فراق‌ و بسامان‌ شدن‌ سرهای‌ شوریده‌، بر مراد نبودن‌ دور گردون‌ را موقتی‌ می‌داند و نومیدی‌ را نفی‌ می‌کند و سرزنش‌های‌ خار مغیلان‌ را در برابر هدف‌های‌ عالی‌ رسیدن‌ به‌ کعبه‌، ناچیز می‌شمارد و هر راهی‌ را دارای‌ پایانی‌ می‌شناسد و آرامش‌ و آسایش‌ را در همنشینی‌ با دعا و درس‌ قرآن‌ می‌یابد.

    

 3. واژه‌های‌ غزل‌:

 بیت‌ 1:  یوسف‌ :  از پیامبران‌ بنی‌اسرائیل‌ که‌ فرزند یعقوب‌ بود و داستان‌ او با برادرانش‌ و به‌ عزیزی‌ مصر رسیدن‌ و عشق‌ زلیخا به‌ وی‌ از قصه‌های‌ بسیار زیبای‌ قرآنی‌ است‌. در این‌ غزل‌ یوسف‌ نماد عزیزی‌ گم‌ شده‌ است‌ که‌ باز پیدا می‌شود و پدر نابینای‌ وی‌ یعقوب‌ که‌ از شدت‌ گریستن‌ در فراق‌ او نابینا شده‌ بود، دوباره‌ بینا می‌گردد –

  گم‌گشته‌ :  گم‌ شده‌ -

 کنعان‌ :  دیار یوسف‌ و سرزمین‌ او که‌ یوسف‌ را بدون‌ خواست‌ او و اطلاع‌ پدرش‌ از آنجا ربوده‌ و به‌ مصر برده‌ بودند

-  کلبه‌ احزان‌:  غمخانه‌ و اندوه‌سرای‌ یعقوب‌ که‌ یعقوب‌ به‌ آن‌ پناه‌ می‌برد و از غم‌ دوری‌ یوسف‌ می‌گریست‌، تا آنکه‌ نابینا شد، لقب‌ خانه‌ یعقوب‌ و کنایه‌ از هر خانه‌ای‌ که‌ اندوه‌ و مصیبت‌ یا فقر و بینوایی‌ بر آن‌ مستولی‌ باشد. آن‌ را بیت‌الحزن‌ نیز گفته‌اند.

 بیت‌ 2:  غم‌دیده‌ :  غم‌ آزموده‌ و غم‌ رسیده‌

-  دل‌ بد مکن‌:  اندیشه‌های‌ نومیدانه‌ به‌ دل‌ راه‌ مده‌، هراسناک‌ مباش‌

-  شوریده‌ :  آشفته‌ و پریشان‌ و نابسامان‌

-  این‌ دل‌ شوریده‌:  این‌ دل‌ آشفته‌ تو

-  بسامان‌ آمدن‌ :  آرامش‌ یافتن‌، این‌ سری‌ که‌ از افکار پریشان‌، بی‌قرار شده‌ است‌، آرامش‌ و قرار می‌یابد.

 بیت‌ 3:  دور گردون‌:  گردش‌ روزگار

-  گر دو روزی‌:  اگر چند گاهی‌

-  بر مراد ما نرفت‌: مطابق‌ میل‌ ما نگشت‌.

 بیت‌ 4:  گر بهار عمر باشد:  اگر جوانی‌ وجود داشته‌ باشد، یا دورة‌ رونق‌ و نشاط‌ جوانی‌ برقرار باشد، ایهامی‌ هم‌ به‌ بهار و رونق‌ آن‌ دارد. اگر عمر گل‌ دوام‌ داشته‌ باشد

-  تخت‌ چمن‌:  اضافه‌ تشبیهی‌، تخت‌ (سلطان‌) گل‌ و گلزار

 -  چتر گل‌: سایبان‌ گل‌

-  مرغ‌ خوشخوان‌:  بلبل‌.

 بیت‌ 5:  نوح‌ :  پیغمبر مشهور که‌ داستان‌ نافرمانی‌ قوم‌ او و پدید آمدن‌ طوفان‌، ساختن‌ کشتی‌ به‌ وسیله‌ او به‌ امر پروردگار و نجات‌ یافتن‌ او و همراهانش‌، در قرآن‌ مجید آمده‌ است‌

-  طوفان‌ :  انقلاب‌ سخت‌ هوا، سیل‌ غرق‌کننده‌.

 بیت‌ 6:  هان‌ :  بهوش‌ باش‌، هوش‌دار، زنهار

- واقف‌ :  آگاه‌ -

-   سرّ غیب‌:  راز  ] های‌ [  پنهان‌ که‌ حکمت‌ خداوندی‌ باشد یا آنچه‌ خداوند از حکمت‌ اراده‌ می‌کند

- -  پرده‌ :  پردة‌ غیب‌،  ] در پشت‌ [  حجابی‌ که‌ وقایع‌ جهان‌ پیدا را به‌ وجود می‌آورد.

 بیت‌ 7:  سرزنشها :  ملامتها، خارهای‌ ملامت‌کننده‌ یا خارهائی‌ که‌ بدن‌ انسان‌ را با نیش‌ خود می‌آزارند

-  مغیلان‌ :  بوته‌های‌ بزرگ‌ خار که‌ در صحراهای‌ عربستان‌ فراوان‌ است‌، خارشتر.

 بیت‌ 8:  منزل‌ :  جائی‌ که‌ کاروان‌ در آنجا باراندازی‌ می‌کند و فرود می‌آید

-  بعید :  دور.

 بیت‌ 9:  فرقت‌ :  جدائی‌، دوری‌

-  ابرام‌ رقیب‌:  ملال‌ افزودنِ نگاهبانان‌ و رقیبان‌

 - حال‌گردان‌ :  خداوند محول‌الاحوال‌، ترجمه‌ «محول‌الحول‌ والاحوال‌» است‌.

 بیت‌ 10:  ورد :  ذکر.

 

 4. معنی‌ بیت‌های‌ غزل‌:

 بیت‌ 1:  ای‌ یعقوب‌ دور مانده‌ از فرزند، گم‌گشتة‌ تو به‌ نزد تو باز خواهد گشت‌ و غمخانه‌ تو، به‌ گلستانی‌ پر نشاط‌ تبدیل‌ خواهد شد، بنابراین‌ غم‌ مخور.

 بیت‌ 2:  ای‌ یعقوب‌! دل‌ غم‌ آزموده‌ و اندوه‌ رسیدة‌ تو، حال‌ و روزگاری‌ بهتر می‌یابد و سر بی‌قرار و بی‌آرام‌ تو، سکون‌ و سامان‌ می‌یابد بنابراین‌ اندوه‌ مخور.

 بیت‌ 3:  اگر گردش‌ روزگار چند روزی‌ بر وفق‌ مراد تو نبود، حال‌ روزگار همیشه‌ یکسان‌ نیست‌ و این‌ اوضاع‌ پایدار نمی‌ماند و روزگار به‌ کام‌ تو نیز خواهد چرخید، بنابراین‌ جای‌ اندوه‌ بردن‌ نیست‌.

 بیت‌ 4:  ای‌ بلبل‌ خوشنوا! (: ای‌  حافظ‌) اگر دوران‌ جوانی‌ و بهار عمر تو پایدار بماند، فرصت‌ خواهی‌ یافت‌ که‌ (از این‌ پائیز غم‌انگیز بگذری‌ و) در زیر سایه‌بان‌ گل‌ها آسوده‌ باشی‌، بنابراین‌ غمگین‌ مباش‌.

 بیت‌ 5:  ای‌ عزیز دل‌ من‌ وقتی‌ دستگیر و کشتی‌بان‌ و راهنمایی‌ چون‌ نوح‌ داری‌ که‌ ترا در دریای‌ طوفانی‌ زندگی‌ راهنمایی‌ می‌کند، از سیل‌های‌ بنیان‌کن‌ زندگی‌، نگران‌ مباش‌.

 بیت‌ 6:  بیدار باش‌ و نا امید مباش‌ چون‌ در پشت‌ پردة‌ تقدیر (که‌ تو از اسرار آن‌ آگاه‌ نیستی‌) بازی‌هائی‌ در جریان‌ است‌ که‌ ممکن‌ است‌ به‌ سود تو باشد، بنابراین‌ جائی‌ برای‌ اندوه‌ خوردن‌ نیست‌.

 بیت‌ 7:  اگر با شوق‌ رسیدن‌ به‌ کعبه‌، در بیابان‌های‌ پر خار و ناهموار راه‌ خانه‌ خدا، با رنج‌ و سختی‌ دست‌ به‌ گریبانی‌، نگران‌ مباش‌ (به‌ کعبه‌ خواهی‌ رسید و رنجهایت‌ با رسیدن‌ به‌ کعبه‌ پایان‌ خواهد پذیرفت‌).

 بیت‌ 8:  اگر چه‌ منزل‌های‌ میان‌ راه‌ مکه‌، پرخطر است‌ و هنوز کعبه‌ هم‌ ناپیداست‌، امّا این‌ راه‌ دراز نیز چون‌ همه‌ راه‌های‌ دیگر، پایانی‌ دارد و تو به‌ مقصد خود خواهی‌ رسید، بنابراین‌ امیدوار باش‌.

 بیت‌ 9:  خدائی‌ که‌ احوال‌ ما را به‌ سوی‌ خیر و خوبی‌ دگرگون‌ می‌سازد، به‌ خوبی‌ از حال‌ ما و درد فراق‌ ما از دوری‌ معشوق‌ و دلگیری‌ ما از مراقبان‌ محبوب‌، آگاه‌ است‌، بنابراین‌ حال‌ ما را بهتر خواهد ساخت‌ و جای‌ اندوه‌ نیست‌.

 بیت‌ 10:  تا در گوشه‌ عبادت‌ و خلوت‌ خود در شب‌های‌ تار، به‌ ذکر خداوند و خواندن‌ قرآن‌ سرگرم‌ هستم‌، اندوهی‌ ندارم‌ و غمی‌ را به‌ دل‌ راه‌ نمی‌دهم‌.

 

 5. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 1. درباره‌ حافظ‌، اکبر داناسرشت‌، مقاله‌ مرحوم‌ قزوینی‌، ص‌ 92 تا 94.

 2. نقش‌ بر آب‌، ص‌ 391.

 3. فروزانفر، شرح‌ مثنوی‌ شریف‌، ص‌ 466.

 4. بعضی‌ تضمین‌های‌ حافظ‌، مجله‌ یادگار، شماره‌ 8، سال‌ اوّل‌، ص‌ 65.

 5. یادداشت‌ها و حواشی‌ قاسم‌ غنی‌ بر حافظ‌، ص‌ 372.

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٠٥ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٢۱ امرداد ،۱۳۸۸
Comments نظرات () لینک دائم