دکتر منصور رستگار فسائی

حافظ و ایزد سروش

دکتر منصوررستگار فسایی

حافظ  و ایزد سروش *

سُروش:      [ س ُ ] (اِ) اوستا "سرئوشه " سرئوشه در اوستا به معنی اطاعت وفرمانبرداری    

                  ومخصوصاً پیروی از اوامرخداوندی است و آن از ریشه ٔ اوستائی سرو (سرو) به

                  معنی شنیدن آمده . در گاتها بیشتر سرئوشه بهمین معنی یاد شده (یسنا 44

                   قطعه ٔ 16، یسنا 45 قطعه ٔ 5 و جز آن ) و نیز در دیگر بخشهای اوستا بدین  

                    معنی بارها آمده است.

1- در اوستا سرئوشه به عنوان علم برای فرشته ای یاد شده و او مقامی مهم دارد و به صفت «مهین » و «بزرگ » متصف گردیده است (گاتها یسنا 33 قطعه ٔ 5). وی مظهر اطاعت و نماینده ٔ صفت رضا و تسلیم دربرابر اوامر اهورایی است . سروش از جهت مقام با مهر برابر است و گاه او را در جزو امشاسپندان محسوب دارند. در ادبیات متأخر زرتشتی سروش از فرشتگانی است که در روز رستاخیز به کار حساب و میزان گماشته خواهد شد و از گاتها نیز برمی آید که این فرشته در اعمال روزجزا دخالت دارد (یسنا 43 قطعه ٔ 12). و هم در کتب متأخر زرتشتی و فرهنگهای فارسی سروش پیک ایزدی و حامل وحی خوانده شده ، از این رو در کتابهای فارسی او را با جبرائیل سامی یکی دانسته اند. محافظت روز هفدهم هر ماه به سروش ایزد سپرده شده . بیرونی در فهرست روزهای ایرانی (آثارالباقیه ) روز مزبور را «سروش » یاد کرده . در زبان فارسی گاه «سروش » به فرشته ٔ مذکور اطلاق شده . (حاشیه ٔ برهان قاطع چ معین.
  سروش مرا دیو مردم مکن           

 سررشته از راه خود گم مکن                               .نظامی
 دو کس بر حدیثی گمارند گوش       

    از این تا بدان،  اهرمن تا سروش .                          سعدی

 2- مطلق فرشته و به عربی ملک خوانند و حکمای فرس گویند که حق تعالی سی وپنج سروش آفریده است از آن جمله سی نفر آنانند که روزهای سی گانه ٔ هر ماه از ماههای شمسی به نام ایشان موسوم گشته  و پنج نفر دیگر آنکه پنجه ٔ دزدیده که خمسه ٔ مسترقه باشد به نام آنهاست  و از جمله ٔ آن سی سروش دوازده نفرند که ماههای دوازده گانه ٔ سال شمسی به نام ایشان موسوم شده  و هر یک از این دوازده سروش به تدبیر امور و مصالح ماهی که هم نام اوست معین است و همچنین تدبیر امور و مصالحی که درهر یک از روزهای سی گانه واقع می ، شود حواله به سروشی است که آن روز به نام او موسوم است ، و این سروشها که به تدبیر روزها قیام دارند کارکنان سروشهایی اند که به تدبیر ماهها اقدام می نمایند. پس هر روزی که به نام آن ماه موسوم باشد سروشی که آن ماه به نام اوست و تدبیر و مصالح آن روز بدو مقرر است خود هم به تدبیر و مصالح آن روز می پردازد. و بنابراین به جهت شرف آن روز را عید کنند و جشن سازند و نیز هر کدام از سروشها به محافظت جوهری و عنصری مقرر است ، چنانکه خرداد بر آب موکل است و اردیبهشت بر آتش و مرداد بر اشجار و باقی سروشها به محافظت آنچه در ذیل نام آن سروش مقرر است . و نام ملکی نیز هست که ریاست بندگان به دست اوست و تدبیر امور و مصالحی که در روز سروش واقع می شود بدو متعلق است.

 3- هر فرشته ای که پیغام آور باشد عموماً و فرشته ای که پیغام و مژده آرد خصوصاً که هاتف غیب نیز گویند. فرشته که پیغام خیر آرد.فرشته ٔ پیغام آور و ملک وحی که به تازی جبرئیل گویند و فرزانگان یعنی حکمای تازی عقل فعال و دانایان فارسی خرد کارگر خوانند : جبرئیل . نام جبرئیل علیه السلام .

   به فرمان یزدان خجسته سروش        

  مرا روی بنمود در خواب دوش                        .فردوسی .
   هست اسم علمت نام رسول قرشی     

     که بد از مرکب او غاشیه بر دوش سروش .            سوزنی
4- نام روز هفدهم باشد از هر ماه شمسی . نیک است در این روز دعا کردن و به آتشکده رفتن و باقی امور بد است . روز هفدهم از ماه فارسیان . 
   ز گیتی برآمد سراسر خروش          

  به آذر بد این جشن روز سروش .                      فردوسی 
   روز سروش است که گوید سروش        

     باده خور و نغمه ٔ مطرب  نیوش .                  مسعودسعد.
5- آواز خوش و نغمه :
       خوش بخندی بر سروش مطرب و آوای رود 

            ور توانی دامنش پر لؤلؤ مکنون کنی .          ناصرخسرو.
6- وحی . الهام :، پیغام:
سروشی بدوآمده از بهشت           

 که تا بازگوید بدو خوب و زشت .                      فردوسی 
   رسید از عالم غیبم سروشی           

 که فارغ باش از گفت و شنیدن .                   ناصرخسرو.
  گهی مرغ سروش آسمانی 

دلش دادی که یابی کامرانی .                              نظامی
در شاهنامه اولین موجود ماوراءالطبیعى است که دربخش اساطیرى شاهنامه، یعنى داستان کیومرث به‏صورت پرى پلنگینه‏پوش بر کیومرث آشکار مى‏شود و او را از توطئه اهریمن و خزروان دیو آگاه مى‏سازد و به نبرد با اهریمن  برمى‏انگیزد و پس از کشته‏شدن سیامک بازهم بر کیومرث ظهور مى‏کند و او را به ترک سوک یکساله فرا مى‏خواند و به نبرد با اهریمنان و دیوان، یعنى تداوم مبارزه، دعوتمى‏کند. اگرچه فردوسى در این مورد به شکل سروش اشاره نمى‏کند، اما از سیاق سخن و گفتگوى او با کیومرث چنین بر مى‏آید که سروش در پیکر انسانى زیبا بر وى ظاهر شده است، همچنان که بر فریدون نیز به همین صورت جلوه مى‏کند و او را از کشتن ضحاک باز مى‏دارد، اما دقیق‏ترین تغییر چهره سروش وقتى است که به هیأت انسانى خداپرست  و نیکخواه با مویى همچون مشک که تا پایش فروهشته است و رویى همچون حور بهشتى (که یادآور پرى پلنگینه‏پوش یا زیبارویى با جامه‏اى از پوست پلنگ در داستان کیومرث است) به نزد فریدون مى‏آید و به او افسونگرى و شناخت نیک و بد را مى‏آموزد تا او را قادر سازد که کلید بندها را بداند و افسون‏ها را بگشاید. فریدون پس از این دیدارتن خود را پرتوان و دولت خویش را بیدار مى‏یابد(همیلتون، 1942: 31ـ29). سروش یک بار هم در پیکر موبدى در رؤیاى سام آشکار مى‏شود و او را به باز آوردن زال فرامى‏خواند و در کین‏خواهى از کشنگان سیاوش نیز باز در خواب بر گودرز آشکار مى‏شودو او را از جایگاه کیخسرو آگاه مى‏کند و در همین اوان بر هوم[1] زاهد نیز جلوه مى‏کند. در هنگامى که خسروپرویز از بهرام چوبین گریخت و به کوه پناه برد و از خداوندجهان یارى خواست، سروش به پیکر انسانى سوار بر اسبى خنگ درحالى‏که جامه‏اى سبز برتن داشت به نزد خسروپرویز آمد و او را از میان دشمنان عبور داد و به وى مژده سلطنت بخشید.

آخرین ظهورى که از سروش در شاهنامه وجود دارد (اگرچه فردوسى به نام

سروش در این مورد اشاراتى ندارد) در داستان اسب آبى دریاى شهد است :

زدریا برآمد یکى اسب خنگ

 سرین گرد چون گور و کوتاه لنگ

دوان و چو شیر ژیان پر زخشم

 بلند و سیه خایه و زاغ چشم

(مول، 1369: 348/261/7)

وقتى این اسب از دریا برمى‏آید و بر یزدگرد گناهکار آشکار مى‏شود، شبانان از گرفتن او در مى‏مانند، ولى یزدگرد با زین و لگام به نزد او مى‏رود و اسب به‏راحتى رام اومى‏شود و دست و پاى مى‏جنباند و شاه بر او لگام مى‏نهد، اما همین‏که مى‏خواهد تنگ براو ببندد؛ بنابرآنچه در شاهنامه آمده است:

بغرید و یک جفته زد بر سرش

 به خاک اندر آمد سر و افسرش

چو او کشته شد، اسب آبى چو گرد

 بیامد بدان چشمه لاژورد

به آب اندرون شد تنش ناپدید

 کس اندر جهان این شگفتى ندید(همان، 359/262/7)

بلعمى نیز که این داستان را در چگونگى مرگ یزدگرد بزهکار روایت مى‏کند،مى‏نویسد:اسب خاموش شد، تا یزدگرد او را به زین درآورد و خواست پاردم درافکند که هردو پاى به زیرش زد و درهم شکست و یزدگرد بیفتاد و بمرد و اسب زین ولگام بینداخت و بتاخت، چنان که هیچ‏کس او را ندید که کجا شد و درنیافتند ومردمان گفتند این فرشته بود و خداى تعالى او را فرستاده بود تا جور وى از ما برداشت...(بلعمى، بى‏تا: 922). بى‏اختیار ذهن خواننده به این امر جلب مى‏شود که آیا این اسب آبى، با آن‏همه اوصاف، همان فرشته پیغام‏آور الهى و مأمور رسیدگى به حساب‏ها در رستاخیز، یعنى سروش نیست که بدین شکل ظاهر مى‏شود و یزدگرد را به مجازات مى‏رساند؟

                  ( پیکر گردانی در  اساطیر  ص 68)

        حافظ  هردو صورت این واژه (فرشته ی پیام آوری است  که در ایران باستان آن را سروش می

         خواندند وهاتف اسلامی ) را به کار برده است و او راخوش خبر و مژده دهنده می

          داند که با هدهد ، تناسبی معنایی دارد.

            معجز است   این نظم، یا ِسحر   َحلا ل؟        

            هاتف    آورد   این سخن ، یا  جبرئیل ؟               4-26/1077

        حافظ ، گاهی نیز "سروش" را همان "روح القدس" می خواند:

                  ( 1)- هاتف آن روز به من مژده ی این دولت داد   

                که بر آن جور و جفا ، صبر و ثباتم دادند                   6/178  

       سحرزهاتف غیبم رسید مژده به گوش      

         که دور شاه شجاع است ، می دلیر بنوش                  1/278

         هاتفی از گوشه ی میخانه دوش   

         گفت :  ببخشند گنه ، می  بنوش                              1/279

        ( 2)- چه گویمت که به میخانه دوش مست وخراب

       سروش عالم غیبم ، چه مژده ها داده است                   3/37

        عفو الهی بکند کار خویش       

        مژده ی رحمت برساند سروش                                2/279

        بیار باده که دوشم سروش عالم غیب  

      نوید داد که عام است فیض رحمت او                        4/397

               (3)-   روح القدس: دکتر پور جوادی آن را "همان نور آسمانی یا عقل فعّال یا

                جبرئیل و روح القدس  و عقل وفلکقمر می دانند. (نشر دانش 43)    :         

                 روح القدس ،   آن سروش فرّخ       

                 برقبّه  ی  طارم  زبرجد 

                 می گفت سحرگهان که : یا ربّ       

                  در دولت و حشمت مخلّد

 بر  مسند  خسروی       بماناد  

 منصورِ   مظفّرِ     محمّد                                 1-11/1066

                    رک موارد دیگر: 6/171،  8/278،2/279 ،6/281 ،6/390

سروش  خجسته:فرشته ی فرخنده و مبارک خبر.

         الا    ای   همای    ِ   همایون   نظر  

          خجسته   سروش  ِ   ُمبا ر ک  خبر                         5/1056

                  سروش عالم غیب:     فرشته‌ پیام‌آور از جهان‌ غیب‌ :

 چه گویمت که به میخانه دوش مست وخراب       

سروش عالم غیبم ، چه مژده ها داده است                    3/37

ورک موارددیگر: 4/397 ، 21/1035

سروش فرّخ: طایرقدسی :پرنده ی بهشتی  ،  فرشته ی پیام آور غیب:

  روح القدس ،   آن سروش فرّخ        برقبّه  ی  طارم  زبرجد

   می گفت سحرگهان که : یا ربّ        در دولت و حشمت مخلّد

 بر  مسند  خسروی       بماناد        منصورِ   مظفّرِ     محمّد       1-11/1066

          سروش مبارک خبر:فرشته یی که خبرهای شادکننده می آورد.

          بیار باده   که دوشم سروش  عالم غیب     

            نوید داد که عام است فیض  رحمت او                     (3/397)

          عفو   الهی   بکند   کار   خویش      

           مژده ی رحمت برساند سروش                             (2/279)

* بر گرفته از حرف "س"  لغت نامه ی دیوان حافظ ، تألیف دکتر منصوررستگار فسایی،(در دست تالیف)

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:۳۱ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٢۸ دی ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

غزل و مفاهیم و سیر تاریخى آن در ادب فارسی

غزل و مفاهیم و سیر تاریخى آن در ادب فارسی

 

قصیده کار هوس پیشگان بود عرفى
تو از قبیله عشقى وظیفه‏ات غزل است
«عرفى شیرازى»

 

     یکى از مهمترین انواع شعر غنایى، غزل است، غزل در لغت: «سخن گفتن با زنان و عشق‏ورزىبا ایشان، حکایت از جوانى و حدیث صحبت و عشق است». همچنین به سخنى که در وصف زنان و عشق ایشان گفته شود(1)، اطلاق مى‏گردد.

     در اصطلاح ادیبان، غزل چند بیت شعراست که بر یک وزن و قافیت، با مطلع مصّرع سروده شده باشد و حد معمول ابیات آن از پنج تا دوازده بیت است، اگر چه گاهى شاعرانى حتى غزل را تا نوزده بیت و بیشتر نیز گفته‏اند. اما به کمتر از پنج بیت، معمولاً نام غزل داده نمى‏شود.

گاهى غزل تنها حدیث مغازله و عشق را در خود جاى نداده، بلکه شامل مضامین اخلاقى و
دقایق حکمت و عرفان و قلندریات و مسائل سیاسى نیز مى‏شود و حتى گاهى در آمیخته با مدح
نیز سروده شده است.

     آنچه در شعر عربى، غزل خوانده مى‏شود از دوره جاهلى تا اموى همیشه در آغاز قصاید ذکر
مى‏شود و به آن نسیب یا تشبیب تغزل مى‏گفتند، این نوع غزل از دوره خلافت عباسى، تحول یافت
و غزل از قصیده مستقل شد و انواع خاصى پیدا کرد:

1ـ غزل حسّى

     این نوع، اگرچه در دوره جاهلى و صدر اسلام نیز رواج داشت، اما در دوره عباسى پرده‏درى
و سنت‏شکنى کرد و به سوى کامجویى و لذت‏طلبى و شهوت‏پرستى حرکت کرد و غزل حسى به
تعالیم دینى و آداب و رسوم اجتماعى پشت پا زد و به هرزگى و بى‏حیایى و پرده‏درى روى آورد.
غزل حسى خود داراى دو شعبه بود:

     الف: غزل حسى شدید که بر تصویرهاى شاعرانه حاصل از حواس پنج‏گانه و استماع جنسى
استوار است و در حقیقت امتداد همان غزل حسى عرب قدیم است، اما از دوره عباسى به بعد
شدیدا به هرزگى و بى‏شرمى درآمیخته مى‏شود و به اصطلاح ادب عربى «مُجون» است و شاعرانى
چون: بشّاربن برد و مسلم بن ولید و ابونواس و حسین‏بن ضحاک از شاعران نامبردار این شیوه
بودند.

     ب: غزل حسى خفیف، که در حقیقت روى دوم همان غزل حسى شدید است، منتها تفاوت
میان این دو در آن است که شاعران حسى شدید، در هرزگى و فسق و فجور و توصیفات حسى
تندروى مى‏کردند و آداب و رسوم جامعه و شرایع دینى و عرفى را نادیده مى‏گرفتند، اما در غزل
حسى خفیف، این مسائل خفیف و ضعیف بود، جنبه‏هاى فاسقانه و غیراخلاقى شعر کمتر بود اما
اینان زیبایى را در هرکجا که مى‏یافتند مى‏ستودند و به شعر درمى‏آوردند.

2ـ غزل عفیف

     غزلى بود که شاعران در آن از طرح تعبیرات بى‏پرده و الفاظ زشت و صریح و شرم‏آور دورى
مى‏گزیدند و عشق راستین پاک را مى‏ستودند و عباس‏بن احنف از این دسته از شاعران است.

3ـ غزل مذکّر

     این غزل را «شاذّ» هم مى‏نامند و مضمون آن پیرامون پسران نوحظ و غلامان امرد و ویژگیها و
شمائل آنان بود و پدیدآمدن این نوع شعر زاده فسادهاى موجود در دوران عباسى بود.

4ـ غلامیات

5ـ غزل تقلیدى(2)

 

تحول صناعى و معنوى غزل

     استاد همایى در مورد تحول صناعى و معنوى غزل فارسى مى‏نویسند:(3) «...اصطلاح غزل در
قدیم مخصوص اشعار غنائى و سرودهاى آهنگین عاشقانه بوده است که با الحان موسیقى تطبیق
مى‏شده و آن را غالبا با ساز و آواز مى‏خوانده‏اند. در عدد ابیات و سایر خصوصیات نیز شرط و
قیدى نداشت، بعد، آن را مرادف کلمه «نسیب» (4) به کار بردند و (تغزلات) (4) پیش آهنگ
قصائد را به اسم «غزل» نامیدند و تدریجا همان غزلى که (تشبیت)(4) قصائد بوده به صورت غزل
مفرد، نظیر غزلیات عراقى و سعدى و حافظ درآمد و نوعى ممتاز و قسمى مخصوص از شعر
گردید و از آن تاریخ مفرد قسمت نسیب و تشبیب قصائد را براى امتیاز، به نام تغزل خواندند.»

 

تعداد بیتهاى غزل:

     تعداد بیتهاى غزل به ذوق و سلیقه گوینده بستگى دارد. غزلهاى حافظ یکى‏ـ دو بیت کوتاهتر

از غزلیات سعدى است و کمال خجندى گفته است؛ مرا هست اکثر غزل هفت بیت و جامى نیز
همین قاعده را رعایت مى‏کرده است:


ببوستان سخن مرغ طبع من اکثر

 به هفت بیت شود نغمه ساز و قافیه‏سنج



     وحشى حتى غزلهاى چهار بیتى دارد و در میان شاعران سبک هندى الگوى رایج، تعداد
ابیات غزلیات سعدى و حافظ است.

غزل سعدى به مطلع:


اینان مگر ز رحمت محض آفریده‏اند

 کارام جان و انس دل و نور دیده‏اند



     داراى 23 بیت است که از لحاظ ظاهر مشخصات قصیده را دارد، ولى موضوع و غرض آن
غزل است و صائب را غزلى است در 23 بیت به مطلع:


نقد جان را لب خاموش، نگهبان باشد

 رخنه مملکت دل، لب خندان باشد



     وزن غزل، بیشتر از اوزان گوش‏نواز است و وزنهاى حماسى، رباعى و مثنوى متناسب غزل
نیست.

     بیت اول غزل مطلع است و تصریح آن لازم، بعضى غزلها داراى دو یا سه بیت مصرع است؛

نمونه غزلى دومطلعى سعدى:


دیده از دیار خوبان بر گرفتن مشکل است

 هر که ما را این نصیحت مى‏کند بیحاصل است


یار زیبا گر هزاران وحشت از ما در دل است

 بامدادان روى او دیدن، صباح مقبل است...



   


شب دراز به امید صبح بیدارم

 مگر که بوى تو آرد نسیم اسحارم


عجب که بیخ محبت نمى‏دهد بارم

 که بروى اینهمه باران شوق مى‏بارم...



   

غزل سه مطلعى:


برآنم گر تو بازآئى که در پایت کنم جانى

 وزین کمتر نشاید کرد در پاى تو قربانى


امید از بخت میدارم بقاى عمر چندانى

 کز ابر لطف بازآید بخاک تشنه بارانى


میان عاشق و معشوق اگر باشد بیابانى

 درخت ارغوان روید بجاى هر مغیلانى...



 

مقطع غزل

     آخرین بیت غزل را مقطع گویند که معمولاً شاعر در آن تخلص یا نام اختصاصى ادبى خود را
ذکر مى‏کند و از دوره مغول به بعد، ذکر نام معمول شده، امّا سعدى در بعضى از غزلهاى نام خود
را نیاورده است، در غزلیات دوره قبل از مغول نیز شاعران گاهى نام خود را ذکر کرده‏اند. و گاهى
آن را در پایان شعر نیاورده‏اند، بعضى هم تخلص خود را به طور خطابى یا ندایى به کار برده‏اند:


سعدیا عشق نیامیزد و شهوت با هم

 پیش تسبیح ملایک برود دیو رجیم



   


حافظا در کنج فقر و خلوت شبهاى تار

 تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور



     گاهى تخلص، در بیت ماقبل آخر یا اواخر غزل آورده مى‏شود و در این حال بیت یا ابیات
آخر، متمم و مکمل بیت قبل است:


به عشق روى تو اقرار مى‏کند سعدى

 همه جهان بدر آیند گو به انکارم


کجا توانمت انکار دوستى کردن

 که آبد دیده گواهى دهد به اقرارم



     گاهى در آخر غزل، ابیاتى در مدح آمده است که در غزلیت حافظ معمولاً تخلص دلیل همین
مدح است:


نکته دانى بذله‏گو، چون حافظ شیرین سخن

 مجلس افروزى جهان افروز چون حاجى قوام


هر که این عشرت نخواهد خوشدلى بر او تباه

 و آنکه این مجلس نجوید زندگى بر وى حرام



     گاهى مقطع غزل ارتباطى با مفاهیم اصلى غزل ندارد و مثلاً مدح یا خودستائى است.


شعر حافظ از زمان آدم اندر باغ خلد

 دفتر نسرین و گل را زینت اوراق بود



   


جبین و چهره حافظ خدا جدامکناد

 زخاک بارگه کبریاى شاه شجاع



   

     شاعر گاهى در آخر غزل مصراعى را تضمین مى‏کند، مثلاً صائب:


این جواب آنکه مى‏گوید حکیم غزنوى

 «اى سنائى خواجه جانى غلام تن مباش»



   


نغمه حافظ شنو ز خامه صائب

 «چند نشینى که خواجه کى بدر آید»



   


چنان گفت این غزل را در جواب مولوى صائب

 که روح شمس تبریزى ز شادى در سجود آمد



غزل نام قالب است یا مفهوم آن؟

     آنچه باعث اطلاق نام غزل بر قالبى معین از شعر مى‏شود در درجه اول موضوع شعر است نه
قالب ظاهرى آن، چه اگر شعرى از لحاظ فنى به صورت غزل و از لحاظ معنى در موضوعى غیر از
عشق و احساسات باشد در حقیقت غزل نیست و اگر شعرى به شرح تمایلات عاشقانه بپردازد ولى
غیر از صورت معمول غزل باشد در واقع غزل است. بعضى غزلها چند لختى هستند مانند این غزل
سعدى که در واقع حالت مسمط را بخود مى‏گیرد:


اى ساربان آهسته‏رو، کارام جانم مى‏رود

 و آن دل که با خود داشتم، با دلستانم مى‏رود


من مانده‏ام مهجور از او، بیچاره و رنجور از او

 گوئى که نیشى دور از او، در استخوانم مى‏رود


محمل بدار اى ساربان، تندى مکن با کاروان

 کز عشق آن سرو روان، گوئى روانم مى‏رود...



از مولوى:


وه چلبى ز دست تووز لب و چشم مست تو

 صد چو دلم شکست تو وه چلبى ز دست تو


روز زهجر ناخوشم، شب همه شب در آتشم

 بار فراق مى‏کشم وه چلبى زدست تو


چند مرا فریفتى وز بر من گریختى،

 خون دلم بریختى وه چلبى زدست تو



     گاهى شاعرى تمام مصرعهاى شعر را مصرّع مى‏آورد، سعدى:


صبر کن اى دل که صبر سیرت اهل صفاست

 چاره عشق احتمال، شرط محبت وفاست


مالک رد و قبول، هر چه کند پادشاست

 گر بزند حاکم است ور بنوازد رواست


برق یمانى بجست، باد بهارى بجاست

 طاقت مجنون برفت، خیمه لیلى کجاست...



     مولوى گاهى در غزل ابتکاراتى دارد، مانند غزل زیر که ترتیب غزل به صورت یک مربع
است با قافیه در سه مصراع و ترجیع مصراع چهارم:


اول نظر ارچه سرسرى بود

 سرمایه و اصل دلبرى بود


گر عشق و بال کافرى بود

 آخر نه به روى آن پرى بود؟


آن جام شراب ارغوانى

 و آن آب حیات زندگانى


آن دیده بخت جاودانى

 آخر نه به روى آن پرى بود


جمعیت جانهاى خرم

 در سایه آن دوزلف درهم


در مجلس و بزم شاه اعظم

 آخر نه به روى آن پرى بود؟


از رنگ تو گشته‏ایم بى‏رنگ

 ز آن سوى جهان هزار فرسنگ


گر روم گزید جان اگر زنگ

 آخر نه به روى آن پرى بود



     برخى از شاعران غزلیاتى مثمن مسجع با ابیات چهار لختى و هفت پاره‏اى دارند؛ نظیر این
غزل سنایى:

المستغاث اى ساربان، چون کار من آمد به جان

 تعجیل کم کن یک زمان، در رفتن آن دلستان

نور دل و شمع بیان، ماه کش و سروروان

 از من جدا شد، ناگهان بر من جهان شد چون قفس

اى چون ملک با من به کین بى مهر و رحم و شرم و دین

 آزار من کمتر گزین، آخر مکن با من چنین

عالم به عشق اندر ببین، تا مر ترا گردد یقین

 کاندر همه روى زمین، مسکین‏تر از من نیست کس

 

     و سعدى نیز به شیوه مسمط، مربعى دارد:


آن ماه دو هفته در نقاب است

 یا حورى دست در خضاب است


آن وسمه بر ابروان دلبند

 یا قوس قزح برآفتاب است


سیلاب ز سرگذشت یارا

 ز اندازه بدر مبر جفارا


بازآى که باز غم تو ما را

 چشمى و هزار چشمه آب است



 

موضوعات غزل:

     مجموعه افکار غنایى، عاشقانه (مجراى و حقیقى)، معانى عرفانى، فلسفى، اجتماعى و
اخلاقى، عبرت، ایثار، فداکارى، خداجویى، حق طلبى در غزل آمده است، محرک شاعر در
غزل، احساسات و عواطف اوست. غزلیات حافظ و سعدى و وحشى سرشار از عواطف است.

 

تحولات در غزل

     استقبال و نظیره‏گویى از غزلیات نیز از هنرها و قدرت و هنرنمایى‏هاى شاعرانه است.(5)
همچنان که گفتیم در اشعار تا قرن ششم، هر جا که نام غزل را مى‏خوانیم منظور تغزل و تشبیب
است و چهره‏هاى درخشان تغزلات در این دوره عبارتند از: رودکى، فرخى، عنصرى و قطران.

عنصرى در این باره مى‏گوید:


غزل رودکى وار نیکو بود

 غزلهاى من رودکى وار نیست


اگر چه بکوشم به باریک وهم

 در این پرده اندر مرابار نیست



     موضوع تغزلات رودکى عشق بى‏پیرایه است، سادگى، شادى و صمیمیت و یک‏رنگى معشوق

بسیار ساده و همراه با اوزان ایقاعى است:


وزن رباعى


با آنکه دلم از غم هجرت خون است

 شادى به غم توام زغم افزون است


اندیشه کنم هر شب و گویم یارب

 هجرانش چنین است وصالش چون است...


گل بهارى، بت تتارى

نبید دارى، چرا نیارى


نبید روشن، چو ابر بهمن

 به نزد گلشن، چرا نیارى..


گاهى رودکى حتى تخلص را در غزلیات خود ذکر مى‏کند:


زهى فزوده جمال تو زیب و آرا را

 شکسته سنبل زلف تو مشک سارا را


قسم بر آن دل آهن خورم که از سختى

 هزار طرح نهاده است سنگ خارا.. را


چو رودکى به غلامى اگر قبول کنى

 به بندگى نپسندد هزار دارا را


     شیهد بلخى نیز غزلیاتى عاشقانه دارد که دلنشین است:


مرا به جان تو سوگند و صعب سوگندى

 که هرگز از تو نگردم نه بشنوم پندى


     دقیقى هم در تغزلات خود اندیشه‏هاى عاشقانه را در کمال روانى و با لطافت کلام و نازک
خیالى‏هاى دل‏انگیز و روشنى بسیار بیان کرده است. منجیک و رابعه بنت کعب نیز در قرن چهارم
غزلیاتى دلنشین دارند.

دقیقى:


کاشکى اندر جهان شب نیستى

 تا مرا هجران آن لب نیستى


زخم عقرب نیستى بر جان من

 گر ورا زلف معقرب نیستى


 ور نبودى کوکبش در زیر لب

 مونسم تا روز کوکب نیستى


  ور مرکب نیستى از نیکوئى

 جانم از عشقش مرکب نیستى


    ور مرابى یار باید زیستن

 زندگانى کاش یارب نیستى



منجیک:


  اى خوبتر ز پیکر دیباى ارمنى

 اى پاک‏تر ز قطره باران بهمنى


آنجا که موى تو، همه برزن به زیر مشک

 و آنجا که روى تو، همه کشور به روشنى



   


مرا، زخال سه بوسه تو وعده کرده بدى

 بپاى تا بدهى، پیش کت‏وبال بود


سیاه چشما، ماها من این ندانستم

 که ماه چارده را غمزه از غزال بود...

 رابعه:


عشق او باز اندر آوردم به بند

 کوشش بسیار ناید سودمند


عشق دریائى کرانه ناپدید

 کى توان کردن شنا اى هوشمند


عشق را خواهى که تا پایان برى

 بس که بپسندید باید ناپسند


توسنى کردم ندانستم همى

 کز کشیدن تنگ‏تر گردد کمند


     پس از رودکى، مشخص‏ترین چهره تغزل سرایى، فرخى است که در کار غزل بلکه در تمام
فنون شعر با زبانى شیرین و احساسى لطیف سخن را تا مرزهاى اعجاز و شگفت‏انگیزى رسانیده و
فاصله ناچیز بین تغزل و غزل را از میان برده است، و به لطف سخن و سادگى بیان و شیوایى و
رسایى، سخن را به حد سهل و ممتنع رسانیده و از این حیث پیش تاز سعدى است:


باز یارب چونم از هجران دوست

 باز چون گم گشته‏ام جویان دوست


تا همى خایم لب و دندان خویش

 ز آرزوى آن لب و دندان دوست


دیدگانم ابر درافشان شده است

 ز آرزوى لفظ در افشان دوست


من نخسبم بى خیال روى یار

 من نخندم بى لب خندان دوست


من به جان با دوست پیمان کرده‏ام

 نشکنم تا جان بود پیمان دوست


من چنینم، یارگوئى چون بود

 آن خود دانم ندانم آن دوست


عنصرى نیز در غزل طبعى چیره داشت، غزلهاى او که با نازک خیالى‏ها و پیچیدن به
باریک و هم و استعمال واژه‏هاى عربى همراه است به سادگى و روانى و دلنشینى غزلیات فرخى
نیست اما نقطه عطفى در غزل سرایى است:


بت که بتگر کندش دلبر نیست

 دلبرى دستبرد بتگر نیست


بت من دل برد که صورت اوست

 آزرى وار و صنع آزر نیست


از بدیعى به بوستان بهشت

 جفت بالاى او صنوبر نیست


چیست آن جعد سلسله که همى

 بوى عنبرده است و عنبر نیست


هیچ موئى شکفته از بالا

 زارتر زان میان لاغر نیست


بینى آن چشم پر کرشمه و ناز

 که بدان چشم هیچ عبهر نیست


     بدین ترتیب هر چه سخن عنصرى پیچیده و شایسته اندیشه‏هاى باریک و رمانتیک اوست،
غزل صادقانه فرخى، عاشق پیشگى او را توأم با سادگى و بى‏پیرایگى لفظى نشان مى‏دهد.

     قطران شاعر آذربایجانى نیز با زبانى شیرین به بیان مضامین بدیع عاشقانه پرداخت و در اشعار
اوست که براى نخستین بار تجرد معنوى ابیات غزل شروع مى‏شود و شعر به درستى به سوى
مضامین خیالى روى مى‏نهند:


هرگه که من به زلف وى اندرنظر کنم

 شادى و خرمى ز دل خویش بر کنم


گردد روان سرشکم و گردد تپان دلم

 گردد نژند جانم و گردد نوان تنم


هرگه که دست برشکن زلف او برم

 بر خویشتن ز حسرت و تیمار بشکنم


گاهش به روى برنهم و گه به دیدگان

 گاهش هزار بوسه به یک موى برزنم


بیهش بیوفتم که شبى دیده باشمش

 در بیهشى کجا بوم از دست بفکنم


بى تو، به زلف تو نتوان نهاد دل

 بى تو چو موى گردم، گر سنگ و آهنم


 

دیدگاههاى مختلف در تعریف غزل:

     به طور کلى غزل را از سه دیدگاه مى‏توان بررسى کرد:

الف: غزل به مفهوم اشعار ملحون که همراه با موسیقى خوانده مى‏شده و در ابیات فارسى شواهد
بسیارى بر اطلاق نام غزل بر اینگونه اشعار دیده مى‏شود، زمان رواج این اشعار از آغاز پیدایى
شعر موزون و مقفاى‏فارسى تا حدود قرن پنجم هجرى است. جلوه‏هاى این گونه اشعار را نخست
در دو بیتى‏هاى موزون و مقفایى مى‏بینیم که به مناسبت وزن، ترانه، رباعى، قول، غزل، حراره،
سرود، و چکامه خوانده شده‏اند:


تا مطربان ز شوق منت آگهى دهند

 «قول و غزل» به ساز و نوا مى‏فرستمت (حافظ)
نى «حراره» یادش آمد نى «غزل»

 نى ده انگشتش بجنبد در عمل (مولوى)


     و همین نوع غزل است که آن را به اصطلاح «قول» به معنى سرود و آواز خوانى ترادف
کرده‏اند و اصطلاح قوال به معنى مغنّى و غزل‏خوان و سرودگو... آمده است.(6)

     شمس قیس در المعجم مى‏نویسد: «... ارباب صناعت موسیقى بر این وزن الحان شریف ساخته
و طرق، تألیف کرده‏اند و عادت چنان رفته است که هر چه از آن جنس، بر ابیات تازى سازند آن
را «قول» خوانند و هر چه بر مقطعات پارسى باشد آن را «غزل» خوانند.»(7) از قول شمس آشکار
مى‏شود که در آن روزگار غزل مانند ترانه از نوع اشعار ملحون بوده است نه شعر مجرد و غزل به
مفهوم امروزى و شعر شاعران تا قرن پنجم مبین این نکته است که نام غزل به سرودهاى ملحون و
همراه با موسیقى اطلاق مى‏شده است:

 


رودکى:


گر حور زره پوش بود ماه کمان کش

 گر سرو غزلگوى بود کبک قدح خوار



فرخى:


پرى کى بود رودساز و غزلخوان

 کمند افکن و اسب تاز و کمانور



نظامى:


غزل برداشته رامشگر و رود

 که پدرود اى نشاط و عیش، پدرود



حافظ:


مطرب از درد محبت غزلى خوش برداشت

 که حکیمان جهان را مژه خون پالا بود



   


غزلسرائى ناهید صرفه‏اى نبرد

 در آن مقام که حافظ برآورد آواز



نامهاى این گونه غزل:

نامهاى دیگرى که غزل بدین معنى در رابطه با سرودگویى و توأم با نغمه بودن به خود گرفته است
عبارتند از:

 

     1 ـ حراره: در المعجم آمده است که «حراره اشعار سخیفى است که مخنثان و مسخرگان و
عوام الناس، در کوچه‏ها و مجالس لهو و لعب خوانند و اکنون در ایران به آن (تصنیف) گویند.»(8)

مولوى این واژه را به همین مفهوم در مثنوى به کار برده:


خر برفت و خر برفت آغاز کرد

 زین «حرارت» جمله را انباز کرد


زین «حراره» پاى کوبان تا سحر

 کف زنان: خر رفت، خر رفت اى پسر



 

     2 ـ قول: همچنان که در بالا اشاره شد در اصطلاح موسیقى، قول به معنى نوعى سرود است که
در آن عبارت عربى نیز داخل شده باشد:


بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود

 این همه (قول و غزل) تعبیه در منقارش (حافظ)



   


مغنى نواى طرب ساز کن

 به (قول و غزل) قصه آغاز کن (حافظ)



   

 


3ـ سرود:


رودکى چنگ برگرفت و نواخت

 باده انداز کو سرود انداخت (رودکى)



سرکش بر پشت رود، باربدى زد سرود

 وز مى سورى درود، سوى بنفشه رسید (کسائى)



   


سرودى به آواز خوش برکشید

 که اکنونش خوانى تو داد آفرید (فردوسى)


ساقى به صوت این غزلم کاسه مى‏گرفت

 مى‏گفتم این سرود و مى ناب مى‏زدم (حافظ)



 

4ـ ترانه: (بجز دو بیتى)


حکمت نتوانى شنود ازیرا

 فتنه غزل نغزى و ترانه (ناصر خسرو)


از دلارامى و نغزى چون غزلهاى شهید

 وز دلاویزى و خوبى چون ترانه بوطلب (فرخى)


چون آب یکى ترانه از من بشنید

 چون بادیکى مرکب خاصم بخشید (معزى)



 

5ـ تصنیف:

     تصنیف در عرف شعرا و موسیقى‏دانان به نوعى از اشعار ملحون که داراى وزن عروضى و
ایقاعى هر دو باشد، گفته مى‏شود که به حسب ظاهر با سایر اشعار فرقى ندارد. ولى از جهت
انتخاب وزن و ترکیب الفاظ داراى این خاصیت است که با الحان و مقامات موسیقى و نغمات زیر
و بم و ساز و آواز نیز دمساز مى‏شود..نظیر تصنیف نیشابورک هادى دیلمى:


مرا گفتى چو من یارى ندارى

 تو هم چون من گرفتارى ندارى


چه دانى حال زار بیدلان را

 که بر دل داغ دلدارى ندارى


نباشد غیر آزار منت کار

 که جز آزار من کارى ندارى (9)



از آنچه در بالا گفته شد مى‏توان چنین نتیجه گرفت: (10)

     1ـ در گذشته گاهى نام غزل به اشعار ملحون که همراه با نواى موسیقى خوانده مى‏شده است
اطلاق مى‏گردیده است.

     2ـ نمونه‏هاى نخستین این گونه غزلیات را در اشعار دوبیتى یا رباعى مى‏توان دید.

     3ـ رفته رفته شماره ابیات این گونه غزلها از دو بیت به چند بیت افزایش یافته و این اشعار نیز
همچنان با نواى موسیقى دمساز شده‏اند.

     4ـ این گونه اشعار ملحون بیشتر داراى مضامین غنایى به ویژه عاشقانه بوده و در برخى موارد
نیز مجرد از مضامین صرفا عاشقانه، تنها به اعتبار داشتن وزن ایقاعى و همراهى با موسیقى و
کیفیت غنایى خود، غزل نامیده شده‏اند و نمونه آن سرود بخاراى رودکى است که به هیچ روى
داراى مضمون عاشقانه نیست:


بوى جوى مولیان آید همى

 یاد یار مهربان آید همى


ریگ آموى و درشتى راه او

 زیر پایم پرنیان آید همى


آب جیحون از نشاط روى دوست

 خنگ ما را تا میان آید همى


اى بخارا شاد باش و دیر زى

 میر زى تو شادمان آید همى


میر ماه است و بخارا آسمان

 ماه سوى آسمان آید همى


میر سرو است و بخارا بوستان

 سرو سوى بوستان آید همى


     از قرن پنجم، شاعرانى چون فرخى، قطران، عنصرى، منوچهرى، تغزل یا غزل را از حیث لفظوسعت بخشیدند و نوع دوم غزل را که در ذیل از آن گفتگو مى‏کنیم پدید آوردند*

 

* از کتاب انواع شعر فارسی ، دکتر منصوررستگار فسایی،انتشارات نوید، چاپ دوم

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:٢٢ ‎ق.ظ ; دوشنبه ٢٠ دی ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

سخنی در باره تصحیح شاهنامه و کار بزرگ استاد خالقی مطلق

 

سخنی در باره تصحیح شاهنامه و کار بزرگ  استاد خالقی مطلق

 

دکتر منصوررستگار فسایی

 

                 

من این نامه فرّخ گرفتم به فال         

 

تصحیح شاهنامه ی فردوسی و فراهم آوردن متنی علمی ،دقیق و قریب به آنچه که فردوسی در ویرایش نهایی خود ازشاهنامه به آن رسیده بود ،باتوجه به امکانات فنی دوران ما و شناخت وسیعی که امروزه از بسیاری از قدیم ترین دست نوشته های شاهنامه در کتابخانه ها و موزه های بزرگ دنیا  وجود دارد  ، ظاهرا کاری است  دست یافتنی ،اما علی رغم این که در یک صد سال اخیر، ایرانیان و فارسی زبانان و دیگر مردم جهان به شاهنامه علاقه یی روزافزون نشان داده اند که موجب انتشار چاپهای گوناگونی از این کتاب به صورتهای سنگی و سربی و کامپیوتری و با کاغذ ساده و لوکس و قطع  و قیمتهای ارزان و گران ازشاهنامه گردیده است و شاهنامه به مقاطع مختلف تحصیلی  از دبستان تا دانشگاه راه یافته است و خلاصه ها و برگزیده  هاوداستانها و نوار ها و تحقیقات معتبری در انواع موضوعات و محتواهای شاهنامه منتشر گردیده است  - و همین نمونه ها بازگو کننده ی اهمیت این شاهکار بزرگ انسانی است -اما با نهایت تأسّف ،تا امسال، یک تصحیح کامل و دقیق و معتبر و عالمانه ، از متن این شاهکار ادبی که در حقیقت زنده کننده ی زبان فارسی و سند هویت ما ایرانیان است ، در اختیار مردم قرار نداشت و علت آن نیزمسایل و مشکلاتی بزرگی بوده است که حلّ آنها، به آسانی و در فرصتهای چند ساله و یا با خرج پول و سفارشهای دولتی و علم ناقص برخی از محققان ، امکان پذیر نبوده  است، که ذیلا به سه مورد مهمتر از این مشکلات که کمترمحققی  مرد مقابله با آنها بوده است ، اشاره می شود:

1- حجم عظیم شاهنامه ، که کتابی است در بیش از پنجاه هزار بیت و در 50 دوره پادشاهی که از آغاز آفرینش جهان تا دوران یزدگرد سوم را در بر می گیرد و شامل داستانهایی بلند و کوتاه و مضامین متنوع و لی با وحدت فکری و طرح و پیوندی استوار است که گزارشی بسیار دل نشین و جاذب از وقایع شگفت دوره های اساطیری ،پهلوانی و تاریخی ایران را به زیبایی  فراوان ارائه می کند و داستانهای آن، چنان خواندنی است که گویی آیینه یی به وسعت قرون و اعصار است، که در برابر فرهنگ و تمدن و تاریخ ایران نهاده شده است و ایستادگیها و آرزو ها و امیدهای شکوهمند  و پایمردی های نامداران بزرگ و پهلوانان سترگ این مرز و بوم رابازگو می کند که چگونه برای پاسداری از مرزهای کشور خود و نگهداری ازآن، ازدست دشمنانی که در ادوار گوناگون و با نامهای متفاوت  ،از هر سو به این قلمرو خرم و سبز و پرنعمت می تاخته اند تا آن را در زیر سلطه ی  شوم خویش در آورند و از تاب و توان و شکوه بیندازند، می ایستاده اند واز جان و هستی خود مایه می گذاشته  اند و این خاک پاک را با افتخار و بهتر از گذشته به آیندگان می سپرده اند .

2- شاهنامه در فاصله ی سالهای 380 تا 410 سروده شده واینک بیش ازهزارسال ازسرایش آن می گذرد و همین امر سبب شده است تا به مرور ایام ، بسیاری از دست نوشته های شاهنامه ازمیان بروند ،ناقص شوند ،دستخوش تحریف و تصحیف قرار گیرند  ونسخه برداران دقیق یا بی حواس و دوستان نا آگاه و  دشمنان آگاه ایران وفرهنگ ایرانی و صاحبان عقاید گوناگون ،خود را محق بدانند که  دانسته و ندانسته در این سرمایه مشترک زبانی و قومی ،دستکاری کنند و در نتیجه هر نسخه ی موجودی از شاهنامه ،رنگی از تغییر با خود داشته باشد و کم و بیش ،با نسخه های دیگر در کیفیت و کمیت متفاوت شود وپیام وسخن اصیل فردوسی بر اثر آنهمه تصرف ، در هاله یی از ابهام و تردید قرارگیرد وبعضا ، درک پیام اصلی فردوسی را برای افراد معمولی و نا آشنا با شاهنامه ،با دشواریهای فراوان روبرو سازد وطبعا کار تصحیح و مقابله ی شاهنامه را نیز برای  مصححان دانا و متن شناس بسیار دشوارتر کند.

3- کار تصحیح متن عظیمی چون شاهنامه ،مثل هر امر تحقیقی  بزرگی ، کاری است فنّی و علمی وپیچیده و  زمان  بر و مستلزم برنامه ریزی وطرح و داشتن شناختی  دقیق از نوع کار و ضروریات آن است که یکی از مقدماتی ترین لوازم آن، فراهم آوردن عکس یا فیلم نسخه های کهن  شاهنامه است که باید از کتابخانه ها و موزه های مختلف جهان فراهم آید وهنگامی که همه ی این نسخه ها موجود باشند ، به محققان صاحب تخصصی نیاز خواهیم  داشت که با شایستگی های علمی و فنی  خود ، کار دراز مدت سنجش و ارزیابی و مقابله و اجتهاد علمی در آن نسخ را انجام دهند و چنین افرادی باید ازتأمین مادی و معنوی کامل و آرامش و ثبات محیط تحقیقاتی  بر خوردار باشند تا بتوانند با دقت و درد شناسی بی دغدغه و فشار، کار دشوارقرائت و مقابله و تصحیح را به صورت علمی  و متن شناسانه  به انجام برسانند واین همه ، سرمایه گذاری توأم با عشق و ارادتی را می طلبد که باید به وسیله ی دولتها یا نهادهای توانمند فرهنگی صورت پذیرد . در همه کشورها برای  چنین کارهایی ، بنیادهایی تأسیس می شود که بودجه یی متناسب و  و ضمانت شده دارند تا بتوانند با آسودگی خاطر و به دور  از نگرانی و تشویش کار خود را در طول سالیان درازو با رعایت تمام موازین علمی و ادبی   به انجام برسانند و با استفاده از  امکاناتی که دارند  راه رسیدن به هدف را بدرستی بپیمایند و سرانجام ،به مقاصد دراز مدت خود ، دست یابند. امّا در کشور ما که هرگز چنین برنامه ریزیهایی نهادینه نشده است،معمولا انجام چنین طرحها و برنامه های بزرگی  ، به افراد موکول و متکی می شود وکسانی چون   دهخدا و مینوی و معین و مصاحب و...یک تنه و بر حسب امکانات  محدود خود، کارهایی عظیم را شروع می کنند که بعضا دیر یا زود، با روبرو شدن با مشکلاتی متنوع ،که حد اقل آن بیماری و تهیدستی و ناتوانی جسمانی یا نومیدی و مرگ است ،کارآنها ناتمام می ماند .

کار تصحیح بسیاری از متون مهم ادبی ما من جمله شاهنامه  نیز همین سرنوشت را یافتند،بدین معنی که  از اوایل قرن چهاردهم شمسی ،برای تصحیح شاهنامه ، بارها کوششهایی  فردی یا جمعی صورت پذیرفت و لی هرگز به اتمام نرسید،صرف نظر از خارجیانی چون ترنر ماکان و ژول مهل در خارج از کشور ،بنیاد فرهنگ ایران ،کتابخانه سلطنتی وبنیاد شاهنامه... در ایران، کوشش هایی را دراین باره آغازکردند و گاهی هم یکی دو دفتر از شاهنامه را،مقابله و تصحیح کردند و  انتشار دادند ولی بار این امانت را به منزل نرسانید ند و تعطیل شدند،در حالی که همین کار در همسایگی ما و دراتحاد جماهیر شوروی سابق، در دهه 1970-1960 به عنوان یک پروژه ی تحقیقاتی تحت سر پرستی برتلس در مسکو به اجرا در آمد و پس از ده سال ،دوره ی  شاهنامه، به همت انیستتو مطالعات شرقی مسکو بتدریج و به طور کامل، منتشر شد و ما ازآن پس، بارها در ایران بی اجازه  آن را چاپ کردیم و حتی در کتابخانه ی سلطنتی پیش از انقلاب ،دو جلد آن را باز خوانی و با نسخه های دیگر مقابله ویرایش و تصحیح کردند و انتشار دادند  ولی هرگزدرایران ،این زادگاه و میراث بر  فردوسی ، نظیر چنین کاری به انجام نرسید و البته این عدم توفیق ،به دلیل نداشتن شاهنامه پژوهان توانمند و متن شناسان و مصححان بزرگ نبود که به قول شاعر:

                هنوز گویندگان هستند اندر عراق     که قوّه ی ناطقه ،مدد از ایشان برد

 بلکه عدم تحقق این آرزو ، زاییده ی نداشتن سیاست فرهنگی  دوراندیشانه یی است که اولویتهای دراز مدت تحقیقاتی جامعه را نمی شناسد و برای آن برنامه ریزی نمی کند و همیشه جنبه های سیاسی زود گذر را بر ارزشهای پایدار و ماندگار فرهنگی ترجیح می دهد و در نتیجه، نهادهای علمی تخصصی و تعریف شده یی که هدایت و برنامه ریزی چنین کارهای بزرگی را بر عهده داشته باشند ، به وجود نمی آیند  و اگر هم ایجاد شوند ،مفید و مؤثّر عمل نمی کنند و در  چرخه ی روز مره ّگیها  ،جوانمرگ می شوند .

دلیل دیگراین امر نیز عدم حمایت از محققانی است که به طور فردی  و خارج از چنان بنیادهایی ،به انجام چنین کارهایی علاقه مندند و می توانند کارهایی انجام دهند ولی به دلیل مسائل معیشتی ،برای رسیدن به هدف علمی خویش ،به پشتیبانی نهادهای فرهنگی جامعه نیازمندند  ولی ازجانب مراکز فرهنگی کشور حمایت نمی شوند  و طبعاچنین محققان دانا و علاقه مند و شاهنامه شناسی نیز از نزدیک شدن به کاردشوار و خطیر تصجیح شاهنامه یا دیگر متون مهم ادبی و فرهنگی، که واقعا کاری است گران و عمرسوز( و  ظاهرا هیچ سود آنی و آتی نیز در بر ندارد  و از کالاهای بی خریدار روزگار ما است، )  می پرهیزند و بدان نزدیک نمی شوند و علی رغم  همه ی تواناییهای علمی و کاری ، به جهات اقتصادی و اجتماعی از قبول چنین مسؤولیتهایی ابا  می کنند.

                   من وقتی دشواریهای فوق الذکر و بسیاری  دیگراز مسایل باز دارنده را که باعث شده است شاهنامه  و دیگر متون معتبر و 

                  عظیم ادبی و فرهنگی ما متن علمی و روشمند  تصحیح شده  یی نداشته باشند، با مشکلاتی که مثلا خود فردوسی در دوران پیش از

 سرایش شاهنامه در پیدا کردن منابع و مآخذ اصلی داستانهایش  داشت  ،مقایسه می کنم ،می بینم که خلق و نظم و تصحیح شاهنامه، در اصول و مبانی کار آفرینش ادبی و ویرایش متنی ، بسیار با هم شبیه بوده است   و مشکلاتی  که فردوسی در هزار سال پیش  داشته و توانسته است با همت بزرگ خویش آنها را از سر راه خود بر دارد ،امروزه نیز به نوعی دیگر ،بر سر راه مصححان شاهنامه جلوه گری می کند با این  تفاوت که فردوسی   دهقانی توانمند و با استطاعت بود که در شروع کار به اتکاء ثروت فردی و همت بزرگ شخصی خود توانست مشکلات  کاررا از پیش پا بردارد اما دریغا که در روزگار ما آن چنان محقق صاحب ثروت و همتی چون فردوسی ،پیدا نمی شود و به دلایل بسیارو با توجه به واقعیات تلخ زندگی معاصر، ظهور چنان فردی را نیز نمی توان انتظار داشت ،بنابر این جامعه باید در چنین مواردی راه نمایی و مشکل گشایی کند تا این ضعف فردی ،جای خود را به قوتهای اجتماعی پایدار و نهادینه بدهد.

کار فردوسى، حرکتى درازمدت در جست‏وجوى این هدف بود که فرهنگ و تمدن و منشهاى ایرانى را از پس ابر هاى کدر شائبه‏ها و خودگم‏ کردگیها برآورد و حقایق و دقایق فکرى و رفتارى مردم میهن خویش را به تماشاى همروزگارانش بگذارد تا آنان گذشته و هویت خویش را بشناسند و با قیاس با وضع موجود و با درک توانمندیها و اقتدارات خویش، زندگى خود را بر مبنایى تازه بنیاد نهند. بدین ترتیب براى فردوسى بازگشت به داستانهاى گذشتگان به معنى بازگشت به خویشتن خویش و اصالتهاى دیرین و به یاد آوردن و کشف "من" و "ما" یى است که فراموش شده است، اما در ناخودآگاه گروهى جامعه هنوز وجود دارد. او مى خواهد خودگم‏گشته یک ملت را به حافظه وى بازگرداند و حقیقت عنصر ایرانى را بنابر آنچه مردم در داستانهاى خود بازگفته‏اند، بازشناسى کند و به عنوان شناسنامه و هویت نماى جامعه خود، به جاودانگى بسپارد و چون پس از سى سال رنج مداوم و جست‏وجوى پى در پى و سازنده، شاهنامه را به پایان مى آورد، مى بیند که مردم در کنار او، همدل او و همراه او هستند و با خواندن شاهنامه، دروازه هاى خودشناسى و بازیافت اعتماد تاریخى و آرمان تجدید افتخارات ممکن را بر روى خویش گشوده مى بینند. بدین‏سان، ظهور نخستین شاعر ملى، از یک‏سو بنیاد هاى هویت ملى ایران را تحکیم مى بخشد و از سویى زبان فارسى را به اوج شکوه و رونق مى رساند:

 بنا هاى آباد گردد خراب‏

 ز باران و از تابش آفتاب‏

 پى افکندم از نظم کاخى بلند

 که از باد و باران نیابد گزند

 نمیرم از این‏پس که من زنده‏ام‏

 که تخم سخن را پراکنده‏ام‏

 چو عیسى من این مردگان را تمام‏

 سراسر همه زنده کردم به نام‏

 بسى رنج بردم در این سال سى‏

 عجم زنده کردم بدین پارسى

مصحح شاهنامه نیز می خواهد به همان شاهنامه یی نزدیک شود ،که فردوسی، پس از رنج سی ساله اش فراهم آورد و هدف او آن است که متنی را عرضه بدارد که فردوسی می خواسته است از خلال آن مردم مارا  به خودشان  بشناساند.

 فردوسی ،مرد زمان خویش بود و ازهمان آغاز جوانی که در دل خود عشق عظیم  به ایران و ایرانی  را کشف کرد ، برای خود ،رسالتی بزرگ  را تعهد کرد   که به انگیزه ی آن همه ی عمر و جوانی خود را صرف شناخت فرهنگ و تمدن و تاریخ و اساطیر ایرانی کرد ،و با انبوهی از روایات و داستانهای گوناگون سر وکار یافت که پس از سالها مطالعه و نقد و بررسی و کشش و کوشش ،بخوبی و دقیقا اصالت آنها را شناخت  و به این یقین دست یافت  که برآیند همه ی دستاوردهایش ، درست همان است که براستی متعلق به ایران و ایرانی است و نظم آنها می تواند به شناخت این مردم و هویت و واقعیات فرهنگی و ملی و نژادی و تاریخی و اساطیری این قوم کمک کند وبه شناسنامه ی ابدی ایرانیان تبدیل گردد، و فردوسی با به نظم در آوردن آن یافته ها ،کاری کارستان انجام داد که  از همان دوران سرایش شاهنامه در دل و جان مردم ایران رسوخ کرد  و توانست در یافتهای خود را در مورد ملت خویش در کتابی به نام شاهنامه به نظم بکشد که چون آنها را با ملت خویش در میان گذاشت و آنان  از همان روزگار نظم شاهنامه شیفته ی این شاهکار ملی شدند و به به قول خود فردوسی :

                   بزرگان و با دانش آزادگان      نبشتند یک سر ،سخن رایگان

و پس از مطالعه ی شاهنامه بود که مردم ما ،حقیقت خویش را یافتند و دیدند و شناختند و باور کردند که چه بوده اند و چه باید باشند .

 اما تا به امروز هیچ محققی  بدرستی نمی داند و در هیچ جایی نیز نوشته نشده است که فردوسی چه مایه از وقت و همت و ثروت خود را بر سر تهیه ی منابع و مآخذ شاهنامه نهاد ،با چه کسانی نشست وبرخاست وچه ساعتها و روزها و ماهها و سالهایی داستانهایی را که آنان به خاطر داشتند از ایشان شنید و به دقت ثبت و ضبط کرد و چگونه روایات مختلف یک داستان را با هم آشتی داد و به چه طریقی، برخی از منابع و مآخذ ی را که  به زبان پهلوی یا زبانهای دیگر ،نوشته شده بود ،مورد استفاده قرار داد ،ویا منابع و مآخذی که تا روزگار فردوسی  در روستای باژو شهر طوس یا در خارج از زادگاهش به طور مستقیم یا غیر مستقیم، باقی مانده بود چگونه  برای وی قابل دسترسی بود ،ولی امروزه به همت تحقیقات وسیع محققان، ما می دانیم که فردوسی از بسیاری از متون کهن کتبی چون کارنامه ی اردشیر بابکان و یادگاربزرگمهر و دیگر گزارشها و داستانهای مکتوب ایرانی سود برد و آنها را به همراه داستانهای شفاهی که از دپیران دانا و خردمندان و موبدان شنیده بود ، با امانت داری عالمانه یی  به نظم در آورد  واگر چه نمی دانیم این منابع را خود خواند ه است   یا دیگران برایش ترجمه  کرد ه اند ، ولی یقین داریم که هیچ یک از داستانهاش  ،خود ساخته نیست و همه ی آنها دارای زیر بناهای کتبی و یا شفاهی مستند هستند و زندگی  شده اند وشاهنامه، حاصل خوانده ها و شنیده های دقیق شاعر است.

از مثالهایی زنده یی که در این مورد می توان از خود شاهنامه استخراج  کرد ،یاد آوری های حق شناسانه یی  است که فردوسی در سراسر شاهنامه از پیران و دهقانان و بزرگانی می کند که داستانهایی شفاهی را برای او باز گو کرده اند ویامنابعی کتبی را دراختیار وی نهاده اند، او از ماخذهایی  چون شاهنامه ی ابومنصوری و متون دیگر پهلوی به صراحت یا ابهام  اشاره می کند و به عنوان مثال ،می بینیم که شبی فردوسی بایار محبوبش در گلزاری نشسته  و بزمی آراسته است که در اوج شادی این بزم خصوصی ،ناگهان یار مهربان وی  داستانی را برای وی  از دفتری پهلوی باز می خواند وفردوسی بی درنگ آن را به نظم در می آوردو این نوع اشارات، نشان می دهد که فردوسی  حتی در لحظه های سرمستی نیز ازکار نظم شاهنامه غافل نیست .

سختی های کار فردوسی تنها در امرپیدا کردن و فراهم آوردن داستانهای پهلوانی و ملی و روایات کتبی و شفاهی وافسانه های  حماسی و اساطیری و تاریخی نبود ، سرایش خود شاهنامه نیز  با آن ترتیب منطقی و نظم بی همتای استوار ، در دوره یی پر اضطراب ووحشت و پر از قحطی و فقر و نا آرامی ،خود حکایتی دیگر دارد ،مردی در چنان بحرانهایی، سی سال عمر خود را بی وقفه ،برای نظم شاهنامه صرف می کند و به طور متوسط ،سالی 2000بیت و روزی 7یا6 بیت می  سراید و از کار باز نمی ماند وبه خوبی می بینیم که در پشت ظاهر این نظم عظیم  و شاهکار انسانی ، اراده و عزم استوار مردی پنهان است که  گذشت روز و ماه و سال و مشکلات روز مرّه ی زندگی،یک دم اراده ی او را در هم نمی شکند، فقر و تهیدستی و قحطی وبیماری و سست شدن دست و پا و از دست رفتن نیروی جوانی لحظه یی اورااز کار بزرگش باز نمی دارد و سی سال عمر خود را بر سر این کار می گذارد و سرانجام موفق می شود تا به آرزوی دیرینی  که داشته است ،دست یابد  و ملت و فرهنگ خویش را ثروتی ببخشد که  قرنها و  قرنها ی بیشمار از برکت آن ثروت ،به خود آگاهی و انسانیت و ارزشهای قومی خود ببالند  و احساس سرفرازی و غرور کند،میراثی که با هیچ معدن پایان ناپذیر طلا ی سیاه و سفید ی قابل قیاس نیست .

شاعر این ملت ، برای به جا گذاشتن چنین میراثی برای ملت خویش و پارسی زبانان و فرهنگ جهانی  وبرای ارزانی داشتن چنان نوری به شب هستی انسانی ،شمع وجود خود را می سوزد وعلی رغم  همه ی نا  مرادیهایش به جاودانگی خویش می اندیشد زیرا عجم را با این نظم پارسی جاودانه کرده است و این همان چیزی است که در پشت ظاهر شاهنامه ، کمتر به چشم می آید یا هرگز دیده نمی شود .

ما شاهنامه را چنین آسان و روان می خوانیم و از واژه واژه ی آن داستانها و اندرزها و مردان و  زنان شکوهمند آن  لذت می بریم ولی نمی دانیم که ساخت و پرداخت هر کلمه یی از آن چه رنجها و سختی هایی را برای سراینده ی آن داشته است که کار خودرا با جوانی و ثروت آغاز کرد ولی با پیری و تهیدستی آن را به پایان رسانید ، هرگز خسته و نومید نگشت و از کار باز نماندوشاهنامه یی سرود که بزودی در ایران و در اقصای جهان دست به دست گردید ومثل هر اثر محبوب و تاثیر گذاردیگری با جان و دل مردم الفت یافت و به زبان حال و روزگار آنان بدل گشت ،و همچون  مال و ثروت همگان به شمار آمد و طبعا با افزایشها و کاستی های طبیعی تحریر نسخ خود در طول روزگار  روبرو گشت  و بسیاری از واژه ها ،جمله ها ،مصراعها و بیتهای آن دستخوش تحریف و تغییر و آفزایش و کاهش گردید به طوری که امروزه هیچ نسخه یی از این اثر بزرگ نیست که با دیگر نسخ به لحاظ تعداد ابیات و کلمات و عبارات کاملا شبیه به هم باشد و اگرچه ممکن است بخشی اندک از این تغییرات  ناشی از تجدید نظرهای خود فردوسی در طول  سی سال کار در شاهنامه باشد که نسخه برداران روزگاران مختلف ، آن را با همان تغییرات ضبط کرده باشند ،اما بخش عمده یی از این اختلافات متنی ناشی از عواملی است که خود فردوسی در آن هیچ دخالتی نداشته و آفریده ی کاتبان و نسخه برداران با سلیقه ها و روحیات متفاوت است .  

کار تصحیح علمی و دقیق  شاهنامه ی هزار ساله ،بازگرداندن نشاط و  زندگی دوباره به این کتاب و جوان کردن آن وو آشتی دادن دوباره ی آن به نسل ما و  آیندگان است و مسلما عظمتی کمتر از زنده کردن مردگانی ندارد که روزی فردوسی از آن سخن می گفت و به انجام چنان کاری می بالید:

      چو عیسی من این مردگان را تمام      سراسر همه زنده کردم به نام

بی شک  ،نسل ما و نسل های آینده ،بهترین وسیله یی که برای خود شناسی تاریخی خود دارند ،مطالعه ی شاهنامه است و به همین دلیل نخستین نیاز آنها در دست داشتن شاهنامه یی است که علمی و درست و دقیق تصحیح شده باشد پدران ما و بسیاری از محققان بیگانه  ،پیوسته در آرزوی رسیدن به چنین متنی بود ه اند  و بسته به اوضاع و احوال روزگار خود هر چه توانسته اند در این باره ،به انجام  رسانیده اند و چاپها و تصحیحات فراوانی که از این اثر جاودانه تا به امروز فراهم آمده است، باز تاب همین همت وکشش و کوشش در خور تمجید آنان است و باید از همه  ی آنها چه ایرانی و چه بیگانه سپاسگزار بود که با مساعی خود بر این پشتوانه ی فرهنگی  ، چیزی ،افزوده اند .

  من که مثل بسیاری دیگر از هموطنانم به شاهنامه عشق می ورزم، وقتی خود را به جای هر شاهنامه خوان دیگری می گذارم می بینم که همیشه عطش داشتن متنی منقح و قابل اعتماد از شاهنامه وبرای هر مطالعه ی علمی و  ادبی هر اثر دیگری  ،یک ضرورت اجتماب ناپذیر بوده است ، ،بسیاری این آرزو را به خاک بردند و بسیاری امیدوار بودند که بالاخره  روزی صاحب همتی فداکار و میهن دوست پیدا شود که به این آرزوی بزرگ جامه ی عمل بپوشاند و فردوسی وار جان و جهان بر سر شاهنامه بگذارد و با تصحیح عالمانه ی شاهنامه ،متنی قابل اعتماد که بر اساس دقیق ترین معیارهای علمی امروزی تصحیح شده باشد ،در اختیار جامعه ی فارسی زبان بگذارد  تا لا اقل بیشتر تردیدها را در باره اصالت کلمات،جملات و مصراعها و ابیات شاهنامه را بزداید و شاهنامه پژوهان را ار سرگردانیها و تردیدهایی که همیشه در باره ی متن شاهنامه داشته اند ،نجات دهد. من خود به تجربه ی شخصی پنجاه ساله ،شاهد زنده یی بر این نوع سرگردانیها و بلا تکلیفی ها در استفاده از شاهنامه هستم.

 در حدود سال 1335 بود که  در شهر فسا، یک جلد شاهنامه ی فردوسی را با قطع رحلی  و چاپ سنگی خریدم و خواندم و شیفته ی این شاهکار بزرگ ادبی جهان شدم و ، شاهنامه ، در مرکز توجه ذهن من قرار گرفت ودر طول  سالهای متمادی، آن چنان با شاهنامه ی فردوسی  الفت گرفتم که گویی شاهنامه جزیی از وجود و هستی و ذهنیت من شد ، در سالهای 1337تا1340 در دانشکده ی ادبیات شیراز، شاهنامه ی چاپ بروخیم و سپس مهل را شناختم و از آنها استفادهها ی فراوان بردم ولی هیچکدام از آنها متنی پژوهشی و قابل استناد نبود  وبه قول استادان ما در آن روزگار ، نمی شد آنها را بعنوان مرجع علمی و اساسی مورد استفاده قرار داد، با چاپ تدریجی  شاهنامه ی چاپ مسکو ،این چاپ مارا شیفته ی خود کرد ،این متن که از روى نسخه هاى قدیمى موجود از شاهنامه در بریتانیا، قاهره، لنینگراد و... تهیه شده است، در فاصله سالهاى 1960-1971 در مسکو زیر نظر برتلس مقابله، تصحیح و منتشر گردید و کسانى چون نوشین، عثمانوف، على‏اف در تصحیح آن همکارى داشتند. این متن به لحاظ اتکا به قدیمى‏ترین نسخه هاى خطى موجود شاهنامه، یکی از معتبر ترین  چاپها بود ونسخه ی اساس  آن ، قدیمى‏ترین نسخه تاریخ‏دار شاهنامه در موزه بریتانیاى لندن بودکه مورخ سال 675 هجرى است؛ به علاوه با آن، نسخه هاى قاهره، استانبول، لنینگراد و چند نسخه دیگرهم  مورد مقابله قرار گرفته است و ما بسیار شادمان شدیم که شاهنامه یی منقح و علمی  مقابله و تصحیح شده و انتشار یافته است که از همه ی  چاپهای موجود  ،بهتراست ،اما در عمل دریافتیم که این چاپ نیز اگر چه به نسبت چاپهای دیگر نقایص کمتری داردو از همه علمی تر است اما نمی تواند  متن نهایی و مطلوب باشد و به لحاظ متن شناسی و رعایت اصول تصحیح ، نقصهای چشم گیری دارد ،به هر حال نعم الموجودین وقابل استناد تربود و می شد آن را به دانشگاه برد ودر اختیاردانشجویان قرار داد و دست مایه ی تحقیق کرد، تا آنکه بنیاد شاهنامه ی فردوسی تأسیس شد که جناب دکتر امین ریاحی در آن مسؤولیت داشت و چند دفتر از شاهنامه ، چون داستان فرود سیاوش ،رستم و سهراب و داستان سیاوش را  به سرپرستی علمی وهمت وبا دقت و وسواس بزرگمردی فرهیخته ، چون شادروان مینوی انتشار داد  و این نمونه ها ، همگان را، بسیار شادمان کرد که در این بنیاد  با آن مدیریت  بحق شایسته و دقیق ،و همکاری  گروهی از زبده ترین شاهنامه شناسان ایرانی، طلسم شدگی تصحیح و انتشار متنی مطلوب از شاهنامه،شکسته می شود وانتظار شاهنامه پژوهان برای  دسترسی به شاهنامه یی کاملا اصیل و دقیق و علمی ،پایان خواهد یافت و متنی نزدیک  به آنچه فردوسی بزرگ  پرداخته بود ، به دست مردم ما خواهد رسید و توقعات  آنان را تحقق خواهد بخشید ، ، اما متاسفانه کاربنیاد شاهنامه هم به انجام نرسید و شادروان مینوی درگذشت و همه ی امیدهای داشتن چنان متن مطلوبی از شاهنامه بر باد رفت و من ، به یاد مقاله یی طنز آمیز از استاد باستانی پاریزی در کتاب نای هفت بند می افتادم که در آن  از ناکامیهای بزرگ فردوسی ودنباله روان ا وو شاهنامه پژوهان سخن می رفت و نومیدانه با خود می گفتم که آیا براستی امیدی هست ؟ و به خود پاسخ می دادم که نومیدی و یأس با شاهنامه و فردوسی و آنان  که به ارزشهای فرهنگی و معیارهای اخلاقی و رفتاری اصیل ایرانی آشنا هستند سازگار  نیست،زیرا شاهنامه بر این اساس ساخته شده است که ملت ما در تاریخ پر فراز و نشیب خویش ، تردید و یأس و شکست را نپذیرد و با خود شناسی، راهگشای امید و بهروزی باشد ،بنابراین باید  در میان ما ایرانیان ،کسی یا کسانی باشند که عاقبت شاهنامه پژوهی را فرخنده و فرّخ و این نامه را مبارک فال بدانند و سالیان عمر خویش را باا فتخار و حوصله، بر سر تصحیح آن بگذارند و به انتظار طولانی نسلها پایان بخشند ، و با این اندیشه ها بود که یقین داشتم  که زنده خواهیم بود و خواهیم دید که از میان فرزندان  ایران زمین کسی پیدا می شود و همتی می کند و این کتاب ایران و فرهنگ ایرانی را که سند بقا و دوام  چندهزار ساله مردم ما ست ، با شایستگی تصحیح می کند و ویرایشی قابل اعتماد وعلمی و متنی از آن فراهم می آورد که زیبنده ی دانش پژوهان روزگار ما و در خور شأن و شایسته ی عظمت فرهنگ ایرانی و آموزگار بزرگ آن ، فردوسی باشدامامی دانستم  که در عمل  پیدا کردن آن چنان کسانی که با داشتن تخصص و شناخت دقیق و علمی نسخه ها ودسترسی و ارزیابی آنها ،بتوانند عمری را با صبر و استقامت و بی توقع مال و منال و جاه و با پشتوانه ی عشق و ارادت و آگاهی ازوظیفه ی عظیم و خطیری که با امانت داری و دقت بی نهایت به چنین کار عظیم و خطیری دست یازند ،کاری کارستان است وآزاده یی  بلند نظر می خواهدکه بااراده یی فردوسی وار و نیرویی رستمی و تدبیری پیرانه پای دراین میدان بنهد و گوی توفیق و سعادت از میدان به در برد و چنین کاری را به سامان برساند.

  چنین کسی باید نسخه های  خطی موجود شاهنامه  را که معمولا از قرن هفتم به بعد هستندو  هریک مشکلات و دشواریهای خاص خود را دارند ،با هم بسنجد واین سنچش صوری دست نوشته ها اگرچه جزیی از کار دقیق تحقیقی است ، اما همه ی کار نیست و چنین مصححی باید بسیاری از پشتوانه های دیگررا نیزداشته باشد که از مهمترین آنهاست : آگاهی از  نقد علمی و خردمندانه ی امروزی در جهان متن شناسی  ، شناخت و آگاهی وسیع از شعر و ادب فارسی دری ، اطلاع از تحول زبان و فرهنگ ایرانی بویژه در دوران انتقال  از ادب و فرهنگ ایران پیش از اسلام به دوران اسلامی و داشتن فهمی درست از چگونگی میراثهای تاریخی و اساطیری ،ازطریق ادبیات شفاهی و مکتوب یا ترجمه از دوره یی به دوره ی دیگر  ودریافتی شایسته از اوضاع اجتماعی و سیاسی و عقیدتی عصر فردوسی و بسیاری از دربایستهای دیگر ...به اضافه  نوعی عشق واراده ی استوار شخصی  که بتواند مصحح را با انگیزه هایی که دارد ثابت قدم  نگاه دارد و عزم اورا  پیوسته در غلبه بر مشکلات جزم تربدارد و مسایل مادی و مشکلات جسمی و اجتماعی را دست کم بگیرد و در هر حال به این کار یکنواخت ،کند ،و دیر بازده ادامه دهد ؛

      شکر خدا که از مدد بخت کار ساز       بر منتهای همت خود کامران شدم   (حافظ)

و امروزبسی شاد و سرافرازم که با همت جناب دکتر جلال خالقی مطلق ،طلسم شدگی تصحیح  شاهنامه شکست و پس از سالها انتظار، بالاخره  ستاره یی بدرخشید و ماه مجلس شد و این کار سترگ با همّت و استواری و پایمردی  فردوسی وار ایشان ، به انجام رسید ، آقاى دکتر خالقى مطلق اساس کار خود را دراین تصحیح بر نسخه‏اى قرار داده‏اند که در فلورانس موجود است و تاریخ آن سال 615هجری ، یعنى شصت سال پیش از نسخه لندن است ولی متأسفانه این نسخه ، بیش از نیمى از شاهنامه را نداردو اگر تاریخ این نسخه  صحیح باشد ( که تا کنون دلیل قابل قبولی بر معتبر نبودن آن در دست نیست ) مسلما تصحیح ایشان از اعتبار بیشترى هم از لحاظ قدمت متن و هم از لحاظ شیوه کار و دقت در تصحیح و اهلیت کامل مصحّح برخوردار است بویژه امانتداری ایشان در ثبت و ضبط تفاوتهاو کوشش وسیعشان در استفاده از مجموعه یی از اطلاعات جنبی و ترجمه ی شاهنامه به عربی وتسلط ایشان در شناخت تاریخی زبان فارسی و تحولات آن ،سبب شده تا این  تصحیح ، از چند جهت بهترین باشد، یکى اینکه به ظنّ قوی نسخه اساس قدیمى‏تر است و دیگر اینکه محقق محترم فقط به ثبت موارد تفاوت نسخه‏ها نپرداخته‏اند و به اجتهادهایى منطقى ومستند در ترجیح یکى از صورتهاى موجود، با توجه به سبک و سیاق کلى شاهنامه و سیر تاریخی زبان فارسی در روزگار فردوسی توجه داشته اند و تمام کوششهایى را که در گذشته در تصحیح شاهنامه صورت گرفته است، مورد توجه قرار داده اندو به همین دلیل است که

 من خطاب به ایشان می گویم که تولد کار بزرگ شما در تاریخ ادبی وفرهنگی ما مبارک و فرخنده باد ،

کوشش گرانقدر شما در تصحیح علمی شاهنامه  ی فردوسی ،که با رنجها و سختی های فراوان و سلامت سوز همراه بوده است ، یاد آوار استقامتها و پایمردیها و صبر و ثبات شگفت خود فردوسی در نظم بی همتا ی شاهنامه می باشد  که  سبب شد تا ما ایرانیان ، پس از قرنها شاهنامه یی معتبر و منقح در اختیار داشته باشیم  که با روش علمی و وسواسی خردمندانه وبا صرف سالها وقت و فکرمتخصصانه و بر اساس مقایسه و مقابله  و اجتهاد عالمانه در کهن ترین و معتبر ترین نسخه های شاهنامه و به دور از خود بزرگ بینی ها و علامه نمایی های ظاهرا محققانه ،تصحیح شده است و می تواندبه دلایل بیشمار ، بسیاربه آنچه فردوسی بزرگ سروده است ،نزدیک باشد.

مساعی مشکور و ممتاز شما ، آرزوهای دوستداران شاهنامه را بر آورده ساخت وسبب شد تا سرانجام شاهد انتشارشاهنامه یی قابل اعتماد واستوار در تاریخ ادبی و فرهنگی ایران،به وسیله ی یک ایرانی  باشیم  که متأسّفانه هنوز نظیر آن را برای بسیاری از شاهکارهای ادبی  خود ،دراختیار نداریم و انتشار این اثر می تواندیکی از افتخارات  مثال زدنی محققان و دانش پژوهان معاصر والگویی معتبر برای انجام دیگر تحقیقات ارزنده  ی ادبی دوران ما باشد و هرنقد و نظری هم  که از سوی صاحب نظران در مورد آن  ارایه شود می تواند این کار را بهتر از آنکه هست بسازد و در کمال بخشی به آن مؤثّر باشد و  چیزی از ارزش آن نکاهد.

 من روز وشبی نیست  که شاهنامه یی را که به همِت سترگ و کوشش بی مثال شما تصحیح شده  است ،نخوانم واز آن به عنوان سند مطالعات و تحقیقات خود استفاده نکنم و از خداوند  بزرگ ،برای شما به خاطرانجام چنین کاری عظیم ، عمر ی دراز و سرشاراز تندرستی و شادی و برکت آرزو نکنم؛وبه قول رودکی:

                    دیر    زیاد   آن   بزرگوار   خداوند      جان گرامی به جانش اندر ،پیوند

                   دایم   بر جان  او  بلرزم   از ایراک       مادر آزادگان   کم آرد فرزند

                  کس نشناسد همی که کوشش او چون       خلق نداند همی که بخشش او چند

 

صرف نظر از جنبه های معتبر علمی و ادبی آاین تصحیح ،که بسیار از آن سخن گفته اند و سالها باید در باره ی آن گفتگو  شود،نوع مقابله و تحقیق و اجتهادشما در این کار، برای نسل جوان و دانشجویان مابسیار درس آموزو قابل اتبّاع است و می تواندآنان را با چگونگی متن شناسی و در بایستهای پژوهش علمی امروزی در متون ادبی کهن و نحوه ی تصحیح میراثهای مکتوب فرهنگی والای ایرانی آشنا سازد و عملا به محققان واهل ادب و فرهنگ و شاهنامه پژوهان و شاهنامه دوستان نیز بیاموزد که چگونه می توان در این قرن شگفت انگیز که فرهیختگان ،بیشتر به صنعت و اقتصاد و مادیات تمایل دارند وبسیار کم به معنویات بی درآمد و بی رونق ،عنایت می کنند ، ایرانی ماند و ایرانی بود و در خارج از کشورو از کیسه ی کار و استعداد و همت خویش ،بی آن که منت دار هیچ کسی باشد ،  در دانشگاهی به معرفی فرهنگ و زبانهای ایرانی پرداخت و همه وقت وسرمایه و سود عمر خویش را با حوصله  و صبر  استقامت و بی هیچ چشم داشت مادی وبا فروتنی و پرهیز از خود نمایی ،  برسر احیاء متنی گذاشت  که عصاره ی فرهنگ و تمدن و خرد جمعی و نمودار استقامت و پایداری نسلهای بر آمده از توفان ایرانی  است وحاصل این کار گرانقدر  اگر چه با موازین مادی قابل سنجش نیست ،اما به جرأت می توان گفت که دراعتبار جاودانی آن به هیچ روی تردید ی نیست وانجام چنین کاری ، با خلود نام شما در طول قرون و ایام همراه است و به قول فردوسی ،

                        بنا  های   آباد   گردد    خراب        ز   باران  و از تابش آفتاب

                       پی افکندم   از نظم کاخی    بلند        که از باد و باران نیابد گزند

                       نمیرم از این پس که من زنده ام         که تخم سخن را پراکنده ام

درست است که انجام این کار بزرگ ، تن درست شما را در هم شکست ،اما بنای شاهنامه ی جاودانه ی فردوسی  را از نو ،رنگ و رونقی تازه وشاداب و ماندگار تر بخشید وچنین کاری ، درست ،همان بود که از دست پروردگان مکتب فردوسی بزرگ  و کسانی  که منش و روش و اندیشه های وی را براستی درک کرده اند ،بر می آمد ونوع کار و زندگی شما درست  یاد آور همان کاری بود که خود فردوسی انجام داد . خدای بزرگ یار و پشتیبان شما باد و زاد روزتان بر شما و همگان خجسته باد.

         

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:۳٥ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۸ دی ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم