دکتر منصور رستگار فسائی

شعر رندانه‌ و معنی‌ گردانی‌های‌ حافظ‌

شعر رندانه‌ و معنی‌ گردانی‌های‌  حافظ‌

یکی‌ از ویژگی‌های‌ مهم‌ شعر  حافظ‌ ابهام‌، ایهام‌ و چند سویه‌ بودن‌ الفاظ‌ و معانی‌ آن‌ است‌ که‌ عامل‌ منشوری‌ بودن‌ و الماس‌گونگی‌ بسیاری‌ از شعرهای‌  حافظ‌ به‌ شمار می‌آید و سبب‌ می‌شود که‌ خواننده‌ به‌ نسبت‌ تعمق‌، تفکر، علم‌ و اطلاعی‌ که‌ دارد، از شعر  حافظ‌ تعبیرات‌ متفاوت‌ چندجانبه‌ و حتی‌ متناقضی‌ داشته‌ باشد و این‌ خاصیت‌ که‌ زاده‌ی‌ ظرفیت‌های‌ هنری‌ دقیق‌ و پیچیده‌ی‌ لفظی‌ و معنوی‌ موجود در شعر  حافظ‌ است‌، سخن‌ این‌ شاعر بزرگ‌ را تا حد شعر ناب‌ بالا می‌برد و آن‌ را چند لایه‌ و تأویل‌پذیر می‌سازد و سبب‌ می‌شود که‌ در بسیاری‌ موارد، اولین‌ لایه‌ی‌ معنایی‌ و مضمونی‌ شعر که‌ به‌ ذهن‌ خواننده‌ خطور می‌کند، بطن‌ معنایی‌ و اندیشه‌ی‌ نهایی‌ مورد نظر  حافظ‌ را نشان‌ ندهد و خواننده‌ بتواند با تکیه‌ بر قراین‌ و امارات‌ لفظی‌ و معنایی‌ یا تکنیکی‌ خاصی‌ که‌ در سخن‌  حافظ‌ موجود است‌، لایه‌های‌ تازه‌ای‌ از فکر، معنا و زیبایی‌ را کشف‌ کند و به‌ تعبیر و تفسیر خلاّقانه‌ی‌ آن‌ بپردازد.

به‌ همین‌ جهت‌ ممکن‌ است‌ تعبیر و تفسیر یکی‌، در نظر دیگران‌ درست‌ و منطقی‌ جلوه‌ نکند و آن‌ را برساخته‌ و مجعول‌ بدانند، امّا هر کسی‌ گو این‌که‌ از ظنّ خود یار شعر  حافظ‌ شده‌ باشد، قراین‌ و امارات‌ خاصی‌ را در کلام‌ لسان‌الغیب‌ تعبیر و تفسیر خود می‌داند و توجیه‌ خاص‌ و دریافت‌ معین‌ خود را برخاسته‌ از آن‌ می‌شناسد و این‌ امر مسأله‌ی‌ هرمنوتیک‌  (Hermeneutic) را مطرح‌ می‌کند. اگرچه‌ هرمنوتیک‌ در اصل‌ به‌ تفسیر متون‌ مقدس‌ محدود می‌شد، امّا از قرن‌ نوزدهم‌ میلادی‌، حوزه‌ی‌ معنایی‌ آن‌ گسترش‌ یافت‌ و تفسیر متن‌ را به‌ طور کلی‌ در برگرفت‌ و  هایدگر و شلایر ماخر (Schleier Macher )، و دیلتای‌   (Dilthey)، پیش‌کسوتان‌ آن‌ بودند و شگفتا که‌ تفسیرپذیری‌ شعر  حافظ‌ با تفسیرپذیری‌ قرآن‌ مجید همانند است‌ و به‌ قول‌  مولوی‌:

                           حرف‌ قرآن‌ را بدان‌ که‌ ظاهری ا‌ست‌         زیر ظاهر، باطنی‌ بس‌ قاهری‌ است‌

                                      زیر آن‌ باطن‌ یکی‌ بطن‌ سوم‌         که‌ در او گردد خردها جمله‌ گم‌

                                  بطن‌ چارم‌ از نُبی‌ خود کس‌ ندید        جز خدای‌ بی‌نظیر بی‌ندید

                                      تو ز قرآن‌ ای‌ پس‌ ظاهر مبین‌        دیو، آدم‌ را نبیند جز که‌ طین‌

                                   ظاهر قرآن‌ چو شخص‌ آدمی‌ست‌       که‌ نقوشش‌ ظاهر و جانش‌ خفی‌ست‌

امّا هرمنوتیک‌ (Hermeneutic )یا فن‌ تفسیر و نظریه‌ی‌ دریافت‌، مبنی‌ بر آن‌ است‌ که‌ معنای‌ یک‌ متن‌ ادبی‌ چیست‌؟ و قصد مؤلف‌ تا چه‌ اندازه‌ به‌ این‌ معنا مربوط‌ است‌ و آیا می‌توانیم‌ امیدوار باشیم‌ که‌ آثاری‌ را که‌ به‌ لحاظ‌ فرهنگی‌ و تاریخی‌ با ما بیگانه‌اند درک‌ کنیم‌؟ آیا ادراک‌ عینی‌ میسر است‌؟ یا همه‌ی‌ ادراکات‌، به‌ موقعیت‌ تاریخیمان‌ وابسته‌ است‌؟

هیرش‌ (E.D. Hirsch)  معتقد بود که‌ چنین‌ نیست‌ که‌ چون‌ معنی‌ یک‌ اثر ادبی‌ همان‌ است‌ که‌ مؤلف‌ به‌ هنگام‌ نوشتن‌ داشته‌ است‌، بنابراین‌، فقط‌ یک‌ تفسیر از متن‌ میسر باشد، بلکه‌ می‌توان‌ چندین‌ تفسیر معتبر و متفاوت‌ داشت‌، مشروط‌ بر آن‌که‌ همه‌ی‌ آن‌ها در چارچوب‌ نظام‌ انتظامات‌ و احتمالات‌ بارزی‌ که‌ معنای‌ مؤلف‌ اجازه‌ می‌دهد، قرار داشته‌ باشند. او معتقد است‌ که‌ اثر ادبی‌ می‌تواند در زمان‌های‌ مختلف‌ و برای‌ مردمانی‌ متفاوت‌، معانی‌ مختلف‌ داشته‌ باشد، امّا به‌ ادعای‌ او این‌ مسأله‌ بیش‌تر به‌ تعبیر اثر مربوط‌ می‌شود تا معنای‌ آن‌، این‌ واقعیت‌ که‌ من‌ می‌توانم‌ مکبث‌  شکسپیر را به‌ گونه‌ای‌ ارایه‌ دهم‌ که‌ آن‌ را به‌ جنگ‌ هسته‌ای‌ مربوط‌ سازد، واقعیت‌ معنی‌ را از دیدگاه‌ خود  شکسپیر تغییر نمی‌دهد. تعبیرها در طول‌ تاریخ‌ تغییر می‌کنند، حال‌ آن‌که‌ معانی‌ ثابت‌ و غیرقابل‌ تغییر می‌مانند. مؤلفان‌ و شاعران‌ معانی‌ را وضع‌ می‌کنند، در حالی‌ که‌ خوانندگان‌ تعابیر را تعیین‌ می‌کنند. ما همیشه‌ به‌ مقاصد مؤلف‌ دسترسی‌ نداریم‌، حتّی‌ این‌که‌ منتقدان‌ بتوانند به‌ قصد یک‌ شاعر یا نویسنده‌ پی‌ ببرند، به‌ متن‌ ادبی‌ معنایی‌ ثابت‌ و مطمئنی‌ نمی‌دهد.52

بدین‌ ترتیب‌ ما در ارتباط‌ با شعر  حافظ‌، خود را با کلامی‌ روبه‌رو می‌بینیم‌ که‌ ظرفیت‌های‌ فراوانی‌ برای‌ تفسیر و تعبیر دارد و همین‌ امر سبب‌ می‌شود که‌  حافظ‌، در ذهن‌ خوانندگان‌ خود، در ادوار مختلف‌ و با دیدها و تجربه‌های‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌ و دینی‌ متفاوت‌، برداشت‌ها و تعبیرات‌ و تفسیرات‌ بسیار متفاوتی‌ را ایجاد کند که‌ گاهی‌ چنان‌ غریب‌ و متمایز از هم‌ به‌ نظر می‌رسند که‌ گویی‌ مفسران‌ شعر  حافظ‌ از قاره‌ها و منظومه‌های‌ متفاوتی‌ آمده‌اند، امّا آن‌چه‌ که‌ ما در این‌ مقاله‌ قصد طرح‌ آن‌ را داریم‌، عبارت‌ از این‌ است‌ که‌  حافظ‌ در شعر خود صرف‌نظر از جنبه‌های‌ تفسیر و تأویل‌پذیری‌ آن‌، به‌ عمد به‌ نوعی‌ صنعت‌پردازی‌ ادبی‌ هم‌ دست‌ می‌زند که‌ فرنگیان‌ بدان‌ آیرونی‌  (Irony)  می‌گویند   و به‌ موجب‌ آن‌، شاعر با استفاده‌ از شیوه‌های‌ خاص‌ زبانی‌ و هنری‌ و فکری‌، در شعر خود، به‌ ایجاد ظرفیت‌های‌ تازه‌ای‌ می‌پردازد که‌ بدان‌ وسیله‌ الفاظ‌ را از معنای‌ ظاهری‌ و موضوعٌله‌ خود خالی‌ می‌کند و به‌ یاری‌ علایم‌ و قراین‌ و اماراتی‌ خاص‌، از معنی‌ تازه‌ای‌ که‌ حتّی‌ متضاد با معنی‌ ظاهری‌ الفاظ‌ است‌، سرشار می‌سازد و همین‌ امر سبب‌ می‌شود تا تفسیر و تعبیر حتّی‌ خود شاعر در زمان‌ خلق‌ شعر، پدیده‌ای‌ ثابت‌ و لایتغیر نباشد و طبعاً ظرفیت‌های‌ متعمدانه‌ و قاصدانه‌ای‌ را برای‌ تفسیرپذیری‌ و هرمنوتیک‌ شعر خود ایجاد کند. این‌ پدیده‌ را «معنی‌گردانی‌های‌  حافظ‌» در شعر رندانه‌ی‌ او نامیده‌ایم‌ و این‌ تعبیر را به‌ جهاتی‌ برای‌ «آیرونی‌» مناسب‌تر می‌دانیم‌ و برای‌ تبیین‌ مطلب‌ ضمن‌ توضیحی‌ مختصر درباره‌ی‌ آیرونی‌ به‌ مظاهر این‌ پدیده‌ در شعر  حافظ‌ می‌پردازیم‌:

واژه‌ی‌ آیرونی‌  (Irony)  منسوب‌ است‌ به‌  (Eironi)  که‌ در کمدی‌ یونانی‌ شخصیتی‌ست‌ تیزهوش‌ و دانا که‌ عمداً به‌ حماقت‌ و نادانی‌ تظاهر می‌کند و در مقابل‌ شخصیتی‌ دیگر به‌ نام‌ آلیزون‌  (Alizon)  قرار می‌گیرد که‌ واقعاً احمق‌ و نادان‌ است‌ و به‌ همین‌ جهت‌ همیشه‌ از او پیشی‌ می‌گیرد و بدین‌ ترتیب‌ آیرون‌ را با خصلت‌ آب‌زیرکاهی‌ خود، در ادب‌ غرب‌، وجه‌ تسمیه‌ی‌ چیزی‌ با نفی‌ متضاد آن‌، تعبیر کرده‌اند و آیرونی‌ را روشنی‌ خاص‌ از بیان‌ اندیشه‌، برای‌ دست‌یابی‌ به‌ مفهومی‌ از طریق‌ کتمان‌ و اشاره‌ی‌ غیرمستقیم‌ بدان‌ دانسته‌اند. 53

     .

 یکی‌ از ویژگی‌های‌ آیرونی‌ آن‌ است‌ که‌ به‌ لحاظ‌ گسترش‌ معنی‌، چون‌ منشوری‌ چندوجهی‌ست‌ که‌ امکان‌ دارد هر کس‌ به‌ تناسب‌ برداشت‌ خود، آن‌ را از یک‌ یا دو جنبه‌ تعریف‌ کند و به‌ همین‌ امر در شعر  حافظ‌ جلوه‌ای‌ کاملاً وسیع‌ و معنی‌دار به‌ خود می‌گیرد.

حافظ‌ به‌ استفاده‌ از آیرونی‌ کلامی‌ ( Irony  Verbal )علاقمند است وبدان وسیله نسبت‌ به‌ شرایط‌ خاص‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ و مذهبی‌ عصر خود، واکنش‌ نشان‌ می‌دهد و در مواقع‌ لزوم‌ و به‌ دلایل‌ و جهات‌ خاص‌ در شعر خود الفاظ‌ خاصی‌ را از معنی‌ ظاهر آن‌ می‌گرداند و به‌ ضد معنی‌ اصلی‌ آن‌ بدل‌ می‌سازد، امّا همیشه‌ به‌ یاری‌ قراین‌ و امارات‌ و شواهدی‌ به‌ خواننده‌ی‌ خود می‌فهماند که‌ منظوری‌ کاملاً متفاوت‌ و متضاد با معنی‌ لفظی‌ را اراده‌ کرده‌ است‌.

حافظ‌، مضمون‌ و مفهوم‌ آیرونی‌های‌ خود را به‌ مسایل‌ شخصی‌، عاشقانه‌، فلسفی‌ و گاهی‌ جمعی‌ و اخلاقی‌ نیز تسرّی‌ می‌دهد.

به‌ عنوان‌ مثال‌ اگر به‌ واژه‌ توبه‌ در این‌ بیت‌ بنگرید، می‌بینید که‌ با توجّه‌ به‌ سیاق‌ کلی‌ کلام‌ و وجود کلماتی‌ چون‌ صنم‌ باده‌فروش‌ و رخ‌ بزم‌آرا، واژه‌ی‌ توبه‌ نه‌ تنها تغییر معنی‌ داده‌ است‌ که‌ به‌ جسارتی‌ گناه‌آمیز نیز بدل‌ شده‌ است‌:

                           کرده‌ام‌ توبه‌  به‌ دست‌ صنم‌ باده‌فروش‌         که‌ دگر مِی‌ نخورم‌ بی‌رخ‌ بزم‌آرایش‌

                                                                            ***

                             به‌ عزم‌ توبه‌ سحر گفت‌: استخاره‌ کنم‌         بهار توبه‌شکن‌ می‌رسد چه‌ چاره‌ کنم‌

                                    سخن‌ درست‌ بگویم‌ نمی‌توانم‌ دید        که‌ مِی‌ خورند حریفان‌ و من‌ نظاره‌ کنم‌

                                                                             ***

                                        من‌ رند و عاشق‌ و آن‌گاه‌ توبه‌         استغرالله استغرالله

                                             از دست‌ زاهد کردیم‌ توبه        ‌ وز فعل‌ عابد، استغرالله

در آیرونی‌ بلاغی‌ (Rhetorical Irony)   نیز شاعر با لحن‌ و تعبیری‌ حاصل‌ عملکرد عکس‌ آن‌ چیزی‌ را که‌ بر زبان‌ می‌آورد، اراده‌ می‌کند و  حافظ‌ در این‌ شیوه‌ی‌ست‌عاری‌، عملکردی‌ خاص‌ از خود بروز می‌دهد. بسیاری‌ از مثال‌هایی‌ که‌ در این‌ مقاله‌ خواهید خواند، از این‌ نوع‌ است‌. به‌ این‌ بیت‌ها بنگرید:

                           از کیمیای‌ مهر تو زر گشت‌ روی‌ من         آری‌ به‌ یمن‌ لطف‌ شما خاک‌ زر شود

با توجّه‌ به‌ تاکید  حافظ‌ بر کیمیای‌ مهر که‌ روی‌ او را زر کرده‌ است‌ و او را رنجور و دردمند ساخته‌ است‌، کلمات‌ یمن‌، لطف‌ و شما معنی‌ ضدّ خود را پیدا کرده‌اند. در حالی‌ که‌ اگر به‌ جای‌ واژه‌ی‌ «روی‌» فرضاً  حافظ‌ واژه‌ی‌ «خاک‌» را قرار می‌داد، آیرونی‌ به‌ وجود نمی‌آمد و معنی‌گردانی‌ وجود نداشت‌. بعلاوه‌ در این‌ شعر واژه‌ی‌ «کیمیا» در نهایت‌ به‌ کاریکاتور و نمادی‌ منفی‌ از واقعیت‌ کیمیا تبدیل‌ می‌شود که‌ نه‌ تنها خاصیت‌ شادی‌آفرین‌ و والا و معجزه‌آسای‌ آن‌ را ندارد که‌ عاجز سازنده‌ و دردمند کننده‌ است‌ و یادآور این‌ امر است‌ که‌ کیمیا در این‌ دو بیت‌  حافظ‌ به‌ دلیل‌ مضمون‌ بیت‌ دوم‌، از معنای‌ اصلی‌ تهی‌ می‌شود و به‌ پدیده‌ای‌ ادعایی‌ و بی‌اساس‌ بدل‌ می‌گردد:

             آنان‌ که‌ خاک‌ را به‌ نظر کیمیا کنند آیا بود         که‌ گوشه‌ی‌ چشمی‌ به‌ ما کنند

                         دردم‌ نهفته‌ به‌ ز طبیبان‌ مدعی          باشد که‌ از خزانه‌ی‌ غیبم‌ دوا کنند

      حافظ‌ همین‌ کار را با کلمات‌ عالی‌مقام‌ و پاکیزه‌سرشت‌ نیز انجام‌ داده‌ و از آن‌ها معنی‌ ضدّ آن‌ها را اراده‌ کرده‌ است‌:

                   راز درون‌ پرده‌ ز رندان‌ مست‌پرس‌          کاین‌ حالت‌ نیست‌ زاهد عالی‌مقام‌ را

                                                                ***

             عیب‌ رندان‌ مکن‌ ای‌ زاهد پاکیزه‌سرشت‌          که‌ گناه‌ دگران‌ بر تو نخواهند نوشت‌

در آیرونی‌ تقدیری‌   ( Cosmic Irony )  نیز که‌ عبارت‌ است‌ از آن‌ که‌ تقدیر با دخالت‌ و تحمیل‌ اراده‌ی‌ خود، هستی‌ را در جهتی‌ از تصور و انتظارات‌ قرار می‌دهد  ، نیز واکنش‌های‌  حافظ‌ با معنی‌گردانی‌ توأم‌ است‌:

           ترسم‌ که‌ صرفه‌ای‌ نبرد روز بازخواست‌         نان‌ حلال‌ شیخ‌ ز آب‌ حرام‌ ما

                                                                ***

              مکن‌ به‌ چشم‌ حقارت‌ نگاه‌ در من‌ مست‌         که‌ نیست‌ معصیت‌ و زهد بی‌مشیت‌ او

                                                                ***

               حافظ‌ به‌ خود نپوشید این‌ خرقه‌ مِی‌ آلود       ای‌ شیخ‌ پاکدامن‌ معذور دار ما را

                                                                ***

             جام‌ مِی‌ و خون‌ دل‌ هر یک‌ به‌ کسی‌ دادند        در دایره‌ی‌ قسمت‌ اوضاع‌ چنین‌ باشد

 در شعر  حافظ‌ می‌توان‌ از انواع‌ دیگر آیرونی‌ چون‌ آیرونی‌ رمانتیک‌، آیرونی‌ سقراطی‌، آیرونی‌ تراژیک‌ نیز نشان‌ گرفت‌، امّا آن‌چه‌ جالب‌ توجّه‌ است‌، برخورداری‌ شعر  حافظ‌ از آیرونی‌های‌ عاشقانه‌ است‌ که‌ عمق‌ ملاحظات‌ خاص‌ و تأمل‌های‌ عاطفی‌  حافظ‌ را در رابطه‌ با معشوق‌ نشان‌ می‌دهد و معلوم‌ می‌دارد که‌  حافظ‌ حتّی‌ در حوزه‌ی‌ خصوصیات‌ فردی‌ نیز به‌ گونه‌ای‌ گسترده‌ از آیرونی‌ وسیعاً استفاده‌ می‌کند:

                    نرگس‌ مست‌ نوازش‌کن‌ مردم‌دارش‌        خون‌ مردم‌ به‌ قدح‌ گر بخورد نوشش‌ باد

                                                                 ***

                              لب‌ و دندانت‌ را حقوق‌ نمک‌        هست‌ بر جان‌ و سینه‌های‌ کباب‌

 ناگفته‌ نماند که‌ در معنی‌گردانی‌های‌  حافظ‌ نقش‌ لحن‌ و تکیه‌ را در هنگام‌ قرائت‌ شعر نباید از نظر دور داشت‌ زیرا بسیاری‌ از مشکلات‌ ما، در تعبیر و تفسیر شعر  حافظ‌ برخاسته‌ از عدم‌ توجّه‌ به‌ این‌ تکیه‌ها و لحن‌های‌ خاص‌ است‌، چرا که‌ بی‌شک‌ شنوندگان‌ شعر  حافظ‌ در دریافت‌ معنی‌گردانی‌های‌ شعر او، هیچ‌ مشکلی‌ نداشته‌اند زیرا با لحن‌ و تکیه‌های‌  حافظ‌ بر کلماتی‌ معین‌، معنای‌ تازه‌ی‌ مورد نظر  حافظ‌ را درمی‌یافته‌اند و در تفسیر و تعبیر شعر او، به‌ راه‌ خطا نمی‌رفته‌اند، حال‌ اگر در مثال‌های‌ فوق‌، تکیه‌ها را درست‌ به‌ کار ببریم‌، مسلماً معنای‌ مورد نظر  حافظ‌ را به‌ راحتی‌ درمی‌یابیم‌. استفاده‌ی‌ هوشمندانه‌  حافظ‌ از انواع‌ آیرونی‌، شعر  حافظ‌ را به‌ تعبیر خود او به‌ شعری‌ رندانه‌ بدل‌ می‌کند که‌  حافظ‌ درک‌ آن‌ را برای‌ نکته‌دانان‌ بسیار واضح‌ می‌ داند:

                           مرا تا عشق‌ تعلیم‌ سخن‌ کرد         حدیثم‌ نکته‌ی‌ هر محفلی‌ بود

                                                               ***

                 زان‌ یار دلنوازم‌ شکری‌ست‌ با شکایت‌        گر نکته‌دان‌ عشقی‌، بشنو تو این‌ حکایت‌

                                                                ***

                    اوّل‌ ز تحت‌ و فوق‌ وجودم‌ خبر نبود       در مکتب‌ غم‌ تو چنین‌ نکته‌ دان‌ شدم‌

امّا شگفتا که‌ محتسب‌ نیز چون‌  حافظ‌ در رندی‌ استاد است‌:

                 ای‌ دل‌ طریق‌ رندی‌ از محتسب‌ بیاموز         مست‌ است‌ و در حق‌ او کس‌ این‌ گمان‌ ندارد

نمونه‌هایی‌ از آیرونی‌ تقدیری‌   (Cosmic Irony)

در این‌ شیوه‌ مبنای‌ آیرونی‌ بر آن‌ است‌ که‌ تقدیر با دخالت‌ و تحمیل‌ نقشه‌ها و تصمیمات‌ خود، جریان‌ هستی‌ را خارج‌ از روند تصور آدمی‌ قرار می‌دهد:

             مکن‌ در این‌ چمنم‌ سرزنش‌ به‌ خودرویی‌           چنان‌که‌ پرورشم‌ می‌دهند، می‌رویم‌

                                                                 ***

          من‌ ارچه‌ عاشقم‌ و رند و مست‌ و نامه‌ سیاه‌           هزار شکر که‌ یاران‌ شهر بی‌گنهند

                                                                 ***

بسیاری‌ از مواردی‌ که‌ به‌ جبرگرایی‌  حافظ‌ مربوط‌ است‌، در صورتی‌ که‌ در مقوله‌ی‌ ایهام‌ و آیرونی‌ قرار داشته‌ باشد، از این‌ نوع‌ است‌:

            جام‌ مِی‌ و خون‌ دل‌ هر یک‌ به‌ کسی‌ دادند          در دایره‌ی‌ قسمت‌ اوضاع‌ چنین‌ باشد

                                                                 ***

                 راز درون‌ پرده‌ چه‌ داند فلک‌، خموش‌          ای‌ مدعی‌ نزاع‌ تو با پرده‌دار چیست‌؟

                                                                 ***

                    بر آستانه‌ی‌ مِی‌خانه‌ گر سری‌ دیدی‌         مزن‌ به‌ پای‌ که‌ معلوم‌ نیست‌ نیت‌ او

                مکن‌ به‌ چشم‌ حقارت‌ نگاه‌ در من‌ مست‌         که‌ نیست‌ معصیت‌ و زهد بی‌مشیت‌ او

نمونه‌هایی‌ از آیرونی‌ که‌ از یک‌ سو آمیخته‌ به‌ طنز و از سوی‌ دیگر یادآور بی‌رحمی‌ و قساوت‌های‌ معشوق‌ نسبت‌ به‌ عاشق‌ است‌:

                      نرگس‌ مست‌ نوازش‌کن‌ مردم‌دارش‌        خون‌ مردم‌ به‌ قدح‌ گر بخورد نوشش‌ باد

معنی‌دارترین‌ ترکیبات‌ عاشقانه‌، آیرونی‌ نوازش‌کن‌ و مردم‌دار است‌. آیا اگر نرگس‌ مست‌ او، خون‌ مردم‌ بخورد که‌ گوارای‌ وجودش‌ باد، نوازش‌کن‌ و مردم‌دار است‌؟ یا دارای‌ معنی‌ برعکس‌ است‌؟ درست‌ شبیه‌ همین‌ بیت‌ است‌:

                               لب‌ و دندانت‌ را حقوق‌ نمک‌         هست‌ بر جان‌ و سینه‌های‌ کباب‌

 در این‌جا اگر لفظ‌ کباب‌ را برای‌ جان‌ و سینه‌ها به‌ کار نمی‌بُرد، می‌شد گفت‌: که‌ معنی‌گردانی‌ صورت‌ نگرفته‌ است‌، امّا  حافظ‌ با افزودن‌ سینه‌های‌ کباب‌ یا سینه‌های‌ مجروح‌، حق‌ نمک‌ مثبت‌ را به‌ کاری‌ که‌ در حقیقت‌ نمک‌ بر زخم‌های‌ کهنه‌ می‌کند، نسبت‌ داده‌ و حق‌ را منفی‌ کرده‌ و به‌ ناحق‌ تغییر چهره‌ داده‌ است‌:

                                     تو که‌ مرهم‌ نه‌ای‌ زخم‌ دلم‌ را         نمک‌پاش‌ دل‌ ریشم‌ چرایی‌

                                                                          ***

                         زان‌ یار دل‌نوازم‌ شکری‌ست‌ با شکایت‌         گر نکته‌دان‌ عشقی‌ بشنو تو این‌ حکایت‌

                         بی‌مزد بود و منّت‌ هر خدمتی‌ که‌ کردم‌         یارب‌ مباد کس‌ را مخدوم‌ بی‌عنایت‌

 که‌ بیت‌ دوم‌ دقیقاً معنی‌ دل‌نوازی‌ را نفی‌ می‌کند و به‌ ضد آن‌ تبدیل‌ می‌سازد.

                               که‌ را گویم‌ که‌ با این‌ درد جان‌سوز        طبیبم‌ قصد جان‌ ناتوان‌ کرد

                                      میان‌ مهربانان‌ کی‌ توان‌ گفت‌:        که‌ یار ما چنین‌ گفت‌: و چنان‌ کرد

 که‌ در این‌جا لفظ‌ مهربانان‌، معنی‌ نامهربانان‌ می‌دهد. یا در این‌ بیت‌ که‌ باد از معنی‌ اصلی‌ تهی‌ گشته‌ است‌:

                              حافظ‌ از دولت‌ عشق‌ تو سلیمانی‌ شد         یعنی‌ از عشق‌ تواش‌ نیست‌ بجز باد به‌ دست‌

بعضی‌ از این‌ معنی‌گردانی‌ها جنبه‌ی‌ فلسفی‌ و کلامی‌ دارد:

             این‌ چه‌ استغناست‌ یارب‌ واین‌ چه‌ عالی‌ حکمتی‌ست‌       کاین‌ همه‌ زخم‌ نهان‌ هست‌ و مجال‌ آه‌ نیست‌

 

انواع  معنی‌گردانی‌های‌  حافظ‌  :

الف- معنی‌گردانی‌ در حوزه‌ی‌ افعال‌

                       این‌ همه‌ ناز و تنعم‌ که‌ خزان‌ می‌فرمود       عاقبت‌ در قدم‌ باد بهار آخر شد

                                                                        ***

                  رقیب‌ آزارها فرمود و جای‌ آشتی‌ نگذاشت‌        مگر آه‌ سحرخیزان‌ سوی‌ گردون‌ نخواهد شد

 ب - معنی‌گردانی‌ در حوزه‌ی‌ اصوات‌

         بر من‌ جفا ز بخت‌ من‌ آمد وگرنه‌ یار حاشا          که‌ رسم‌ لطف‌ و طریق‌ کرم‌ نداشت‌

                                                               ***

                  بنازم‌ آن‌ مژه‌ی‌ شوخ‌ عافیت‌کش‌ را        که‌ موج‌ می‌زندش‌ آب‌ نوش‌ بر سر نیش‌

                                                               ***

عفی‌الله: خدا ببخشاید؛ در معنی‌ خدا نبخشاید:

           عفی‌الله چنین‌ ابرویش‌ اگر چه‌ ناتوانم‌ کرد         به‌ عشوه‌ هم‌ پیامی‌ بر سر بیمار می‌آورد

                                                              ***

               چه‌ شکر گویمت‌ ای‌ خیل‌ غم‌ عفاک‌الله         که‌ روز بی‌کسی‌ آخر نمی‌روی‌ ز سرم‌

 زنهار:

               عیبم‌ مپوش‌ زنهار ای‌ خرقه‌ی‌ مِی‌آلود        کان‌ پاک‌ پاکدامن‌ بهر زیارت‌ آمد

 وه‌:

                   برقی‌ از منزل‌  لیلی‌ بدرخشید سحر        وه‌ که‌ با خرمن‌  مجنون‌ دل‌افگار چه‌ کرد

 

ج -  معنی‌ گردانی‌ در حوزه‌ی‌ قیود

               چشمه‌ی‌ چشم‌ مرا ای‌ گل‌ خندان‌ دریاب‌         که‌ به‌ امید تو خوش‌ آب‌ روانی‌ دارد (: بد)

                   چو قسمت‌ ازلی‌ بی‌حضور ما کردند        گر اندکی‌ نه‌ به‌ وفق‌ رضاست‌، خرده‌ مگیر (: بسیار)

                  شکرانه‌ را که‌ چشم‌ تو روی‌ بتان‌ ندید        ما را به‌ عفو و لطف‌ خداوندگار بخش‌    (: ناشکرانه‌)

  ه- معنی‌گردانی‌ در  صفات‌

                گفتم‌: دل‌ رحیمت‌ کی‌ عزم‌ صلح‌ دارد؟         گفتا: مگوی‌ با کس‌، تا وقت‌ آن‌ درآید

برای مطالعه ی  شواهد بیشترمعنی گردانیهای حافظ ،به صفحه ی 88 کتاب حافظ و پیدا و پنهان زندگی  مراجعه فرمایید

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:٥٧ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ۱۳ خرداد ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

تخلّص " حافظ" و اوصافی که حافظ از خود ارایه می کند (2)

 

تخلّص " حافظ" و اوصافی که حافظ از خود ارایه می کند (2)

(بخشی از لغتنامه ی تفصیلی دیوان حافظ ازدکتر منصور رستگار فسایی)

 خواجه ی شیراز تخلّص " حافظ" را به صورتهای مختلفی به کار می برد:

1- به جای من : حافظ:

   قرار و خواب‌ ز حافظ‌ طمع‌ مدار ای‌ دوست‌ !     قرار چیست‌ ؟!صبوری‌ کدام‌ ؟!خواب‌  کجا؟!      8/2

    از من‌: (حافظ‌ ) توقع‌ آرامش‌ و خواب‌ نداشته‌ باش‌. با عشق‌ تو برای‌ من‌ هرگز قرار و صبر و

 آرامشی‌ وجود ندارد.

2- به جای تو : تو ای حافظ                  

 حضوری‌ گرهمی‌ خواهی‌ از و،غایب‌ مشو حافظ !    َمتی‌' ما   تَلقَ   مَن‌  تَهوی‌   ،  دَعِ ِ الدُّ نیا و اَهمِلْها    7/1

  تو ای حافظ!اگر وصال یار را می‌خواهی‌، حتّی‌ یک‌ لحظه‌ از او غافل‌ مباش‌ و  به‌ (معشوق :)آنکهپ‌ دوستش‌

می‌داری‌ رسیدی‌، دنیا و    تعلقات‌ آن‌ را رها کن‌ و  معشوق‌ را دریاب‌.           

 غزل‌ گفتی‌ ودُرسُفتی بیا وخوش‌ خوان‌  حافظ‌  !          که‌   بر نظم‌ تو  افشاند  فلک‌  عِقدِ  ِ ُثرِّیا  را     9/3

                 ای‌ حافظ‌ غزلی‌ گفته‌ای‌ که‌ گوئی‌ مروارید سفته‌ای‌، بیا آن‌ را به‌ آواز بخوان‌ تا ] زهرة‌ [  فلک‌ (که‌ خداوندشعر و موسیقی‌ است‌) گردن‌بند   ثریا را به‌ علامت‌ ستایش‌ وصله‌، نثار تو کند.

        3- به جای سوم شخص مفرد : او که حافظ است:

      درآسمان‌   ،   نه‌ عجب‌،گر به‌ گفته‌ ی ِحافظ‌           سماع‌ ِ   ُزهره‌ ، به‌ رقص‌  آورد َ مسیحا  را

           تعجب‌آور نیست‌  با شعر و سرود حافظ‌ ، زهره‌ در آسمان‌ به‌ سماع‌ و مسیح‌ به‌ رقص‌ آید. (فلک‌ زهره‌

که‌ فلک‌ سوم‌ است‌ پایین‌ فلک‌  خورشید که‌ فلک‌ چهارم‌ است‌، قرار دارد و به‌ قول‌ قدما، مسیح‌ در فلک‌ چهارم‌ قرار

 دارد. شعر حافظ‌  که‌ زهره‌ آن‌ را می‌خواند، آن‌چنان‌ جنجالی‌ برانگیخته‌ است‌ که‌ در فلکی‌ بالاتر، مسیح‌ را در

فلک‌ آفتاب‌ به‌ رقص‌ و پایکوبی‌ وا می‌دارد.

                      4-  به جای "ما"ولی در معنی "من" :

  تیر آه‌ ِ ما ز گردون‌ بگذرد،   حافظ‌  خموش           رحم‌ کن بر جان  ِخود  ، پرهیز کن‌ از تیر ِ  ما   9/10

  تیر آه‌ ما (ای‌  حافظ‌) نه‌ تنها از سنگ‌ دل‌ معشوق‌، که‌ از آسمان‌ نیز می‌گذرد و دعای‌ ما (: من)  مستجاب‌ می‌شود، بنابراین‌ ای‌ معشوق‌ از تیرآه‌ ما (: من)  بترس‌ و برای‌ جان‌ خود نگران‌ باش‌!! و به‌ ما توجّه‌ کن‌.

5         -  در حالت مفعولی و اضافی : به جای" مرا "  و "مال من" : حافظ:

 باشد   آن‌ َمه‌  ،مشتری،‌ دُرهای‌ «حافظ‌» را اگر         می‌رسد هر دم ،‌ به‌ گوش ِ‌ زهره‌، گلبانگ ِربا ب‌  6/14

اگرمعشوق‌ چون‌ ماه‌ من‌، در این‌ مجلس‌ سرود و سروده‌های‌ مرا بپسند د، آواز دل‌پذیر و آوازه‌ی‌ شعر من‌ در همه‌ی‌ جهان‌ خواهد پیچید و به‌ گوش‌ زهره‌ نیز خواهد رسید.

  در  صومعه ی  ِ زاهد   و ،در خلوت  ِ سُلطان         جز گوشه ی  ِ أبروی ِ تو،محراب  ِ دعا ،نیست   11/70

من  (: حافظ ) چه  همانند زاهدان در صومعه و محراب  باشم و چه در خلوتسرای خویش ، ، طاق ابروی تو تنها

عبادتگاه من ا ست ومن جز آن جایی برای راز و نیاز با تو ندارم.

حافظ خویش: حافظ خویشش : این مضاف و مضاف الیه ،با ایهامهای متعدد ،هم در "حافظ" و هم در "خویش "

 ،همراه است:

الف: حافظ: 1- شاعری به نام حافظ.   2- حافظ به معنی نگه بان . 

حافظ خوش آوا ز :

   زچنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت       غلام حافظ خوش لهجه ٔ خوش آوازم .  9/325

صبحگاهان‌ از  آواز زهره و نغمه سرایی وی،‌ این‌ پیام‌ را شنیدم‌ که‌ می‌گفت‌: من‌ با همه‌ هنرم‌ در آواز و موسیقی‌،دربرابر حافظ‌ خوش‌ لهجه‌ و خوش‌آواز ،بنده یی بیش نیستم.

حافظ خوش لهجه: رک  :حافظ خوش آواز.

ب  : خویش  :ا- خود  که در اینجا برای تاکید است و  مفهومی مثل بسیار عزیز دارد. 2- به معنی خویشاوند و

 قوم و خویش.

 (ای رقیب) چون بر حافظ خویشش نگذاری : حالا که اجازه نمی دهی معشوق من، پهلوی حافظ عزیز خود

 بنشیند،

  چون برِ حافظ  ِخویشش ، نگذاری ،باری         ای رقیب ! از بَرِ او ،یک دو قدم ،دُورتَرَک 7/295

  ای نگهبان یارمن !اکنون که نمی گذاری که من در کنار محبوب عزیز خویش بنشینم ،لا اقل اندکی دور از

 وی بنشین (تا من با او سخنی بگویم.).

6-       در حالت ندایی به چند صورت زیر به کار می رود:

            الف: حافظ ، به جای" ای حا فظ " با لحن خطابی،یعنی  تو ای حافظ:

     صبر کن حافظ ،به سختی ،روز و شب         عاقبت روزی بیابی  کام را         9/8

   ای‌ حافظ‌ ، بر سختی‌های‌ روز و شبهای‌ عشق‌، صبر و آرامش‌ داشته‌ باش‌ و بدان‌ که‌ تو نیز بالاخره‌ روزی

‌ به‌ کام‌ دل‌ خویش‌ خواهی‌ رسید. (به‌ آرزوهایت‌ دست‌ می‌یابی‌).

     ب: ای حافظ:

  به هیچ ورد دگر نیست  حاجت ،ای حافظ !         دعای ِ نیمشب و ، درس ِ صبحگاهت ،   بس      8/263

    آری می دانم که تنها دعا و درسی که برای کامیابی من کافی است ،همان دعای سحرگاهی و درسقران

 و تفسیر سپیده دمان است که   بدان عادت دارم.

   ای حافظ ! ار مراد   ،میسّر شدی  ، مُدام         جمشید ، نیز ، دور نماندی ، زتخت ِ خویش         7/286

           آری : بذان که کامرانیها ماندگار نیست و کامروایان می توانستند همیشه به آرزوهای خود برسند ،

  جمشید ،نمی مردو نابود نمی شد وهمچنان زنده بود و بر تخت شهریاری خویش تکیه داده بود.

    تو آتش گشتی ای حافظ ، ولی با  یار در  نگرفت     ز بد عهدی ّگُل گویی  حکایت  با  صبا   گفتیم   7/363   

   اگرچه شعرو سخنی چون آتش سوزنده و گیرا داشتم،اما سخنانم در دل یار تأثیری نکرد و هرچه با آن پیمان

 شکن گفتم ،گویی به باد گفته بودم وهیچ پاسخی از وی نشنیدم.

    ج- به صورت " حافظا" :

حا فظا! می‌ خورو،رندی‌ کن‌ و،خوش‌باش‌ ولی‌        دام‌  ِ تزویر ، مکن‌ ،  چون   ‌ دگران‌،  قرآن‌ را      10/9

ای‌  حافظ‌ هر کار بدی‌ را که‌ انجام‌ می‌دهی‌، بده‌، امّا مثل بعضی ها قران‌ مجید را وسیله‌ای‌ برای‌

ریاکاری‌ و فریب‌ دیگران‌، قرار مده‌.

حا فظا  ترک‌ جها ن‌ گفتن‌   طریق خوش ‌دلی ا‌ست‌        تا نپنداری‌ که‌ احوال   جهان‌  داران خوش‌ است‌  7/44

به‌ هوش‌ باش‌ که‌ تنها راه‌ شادی‌ و دل‌خوشی‌ در جهان‌، آن‌ است‌ که‌ دل‌ به‌ جهان‌ نبندی‌ و هرگز نپنداری

‌ که‌ حال‌ جهان‌خواران‌ و جهان‌داران‌ و آنان‌ که‌ به‌ جهان‌ دل‌ بسته‌اند، از تو بهتر است‌

   7- چو، همچون  ، بسان حافظ ، در معنی کسی مثل من، افرادی چون من، کسانی که چون من هستند:

      1- چو حافظ :

     بیارمی ! که چو حا فظ  ، ُمدامَم ، استظهار         به   گریه ی  ِ سحری  و نیاز  ِ نیم  شبی    است    8/65

 بیا و با من باده بنوش  و چون من به راز و نیازقلبی و صمیمانه ی  سحری  خویش و گریه های از سر درد

 خویش به درگاه الهی ،  پشت گرم باش( و یقین داشته باش که لطف الهی بکند کار خویش و ما را مورد عفو

و بخشش قرار خواهد داد .)

کس چو حافظ ،نگشود از رخ اندیشه ،نقاب         تا سر زلف سخن را ، به قلم شانه زدند              7/179

   از روزی که شاعران زلف عروس زیبای شعر را شانه کرده وآرایش داده اند ، هیچکس،به زیبایی من ،پرده از رخساراندیشه  برنداشته است و افکار خویش را بدین خوبی ، بیان نکرده است. 

        2- همچو حافظ :                       

  همچو حافظ به رغم مدعیان         شعر رندانه گفتنم هوس است                         7/43

  امشب‌ هوس‌ آن‌ دارم‌ که‌ علی‌رغم‌ میل‌ شاعرانی‌ که‌ مدعی‌ من‌ هستند، شعری‌ رندانه‌ بسازم‌ و ماجرای‌ عشق‌

خود را در آن‌ بازگو کنم‌.

  کس ، در جهان ندارد یک بنده ، همچو حافظ         زیرا  که  چون  تو ، شاهی ، کس در جهان ندار  10/122

   ای پادشاه ! همچنان که هیچ شاهی چون من بنده یی خدمتگزار ندارد ، شاعری چون من نیز ،پادشاهی

همانند ترا پیدا نمی کند .

     همچو حافظ به خرابات روم ،جامه قبا         بو که در بر کشد آن دلبر نوخاسته  ام                6/305

همچو حا فظ ،همه  شب، ناله و زاری، کردیم        کا ی   دریغا ! به  وداعَش ، نرسیدیم و، برفت    

         3-  به سا ن حافظ :

عشفَت، رسد به فریاد،گر خود،به سان  ِ حا فظ        ُقران  ، ز  بَر ، بخوانی    با چارده   روایت      10/93

 (در این راه دراز و بی نهایت ) تنها عشق است که می تواند به فریاد تو برسد و ترا رهایی بخشد ،

                       ( :حافظ ) ، قران مقد س را با چهارده روایت قرائت کنی ،

         4-  هیچ حافظ :

هیچ حافظ  ، نکند در خم   ِ محراب  ِ فلک        این تنعّم   ،  که من ، از دولت ِ   قران کردم     9/312

 (و )من از خواندن قران و حفظ آن چنان شاد بوده و لذت برده ام که در زیر این گنبد خمیده ی آسمان، نصیب

  هیچکدام ازحافظان و قاریان قران نشده است.

 

                                     اوصافی که حافظ برای خود به کار می برد:

 حافظ، ،در بیشتر موارد،  در پایان غزلها یش ودر آنجا که تخلّص خود را مطرح می سازد، به  طرح واقعیات

 شخصی و  اجتماعی و باور های فردی خود می پردازد و در آن میان اشارات و اوصافی را از خود ارایه می دهد

غزلها وموضوعات غزلی بیان می کند رنگ بیشتری  از  واقعیت را به خود می گیرد و می توان آن را " حسب

حال" وی به شمار آورد و گفت  که  بیشتر " تاریخی" است تا " تخیّلی"، و آنچه در ذیل می آید اوصاف اوست از

خودش، نه به عنوان یک عاشق ، رند، قلندر و حکیمی  دانا دل بلکه به عنوان صاحب شعر:

      1- حافظ آتش اثر:

 تو آتش گشتی ای حافظ ، ولی با  یار در  نگرفت      ز بد عهدی ّ ِ گُل گویی  حکایت  با  صبا   گفتیم   7/363   

 اگرچه شعرو سخنی چون آتش سوزنده و گیرا داشتم،اما سخنانم در دل یار تأثیری نکرد و هرچه

با آن پیمان شکن گفتم ،گویی به باد گفته بودم وهیچ پاسخی از وی نشنیدم.

       2- حافظ از نام و ننگ گذشته:

  بگذر  از نام و ننگ  خود حافظ!          ساغر می طلب ، که مخموری                                    5/444

   امّا تو که چون من ِ  حافظ ،عاشق نیستی ، برو وبا جام شراب ،درد  سر خمارخود را درمان کن.

        3- حافظ ، استا د غزل گویی:

به مجلس آی: به یزم نوروزی ما بیا. کز حافظ،غزل گفتن،بیاموزی: تا من آواز خواندن چون بلبل را به تو نشان

 بدهم ،چنان برایت خوب بخوانم که بلبل هم بدان خوبی نمی خواندو بایدبیاید و از من یاد بگیرد

  به ُبستان شو که از بلبل رموزعشق ،گیری یا د      به مجلس  آی،  کز  حافظ، ، غزل گفتن بیاموزی  8/445 

پس ای دوست ! به گلستان برو و به بزم بنشین تا ازبلبلان نغمه خوان ،رمز و راز، و ظرائف عشق ورزی

 را یاد بگیری و آنگاه،به  بزم من بیا تا از بلبل خوش آوازی چون من، خوب آواز خواندن را یاد بگیری و

 نغمه خوانی بلبلان باغ را فراموش کنی

حافظ ، با حدیث سحر فریب خوش: حدیث ِ  ِسحر فریب: شعری که مثل سحر و جادو دل ربا و دل فریب است .

حدیث  ...خوشت: سخن و شعر زیبای  تو.

حافظ ! حدیث ِ سحر فریب ِ خوشت ، رسید،       تا حد ّمصروچین و،به أطراف ِ روم و، ری    12/421

داستان شعر خوش وجادوگرانه ی من ،امروز، تا مرزهای  مصر و چین  و حدود روم شرقی و ری ،به پپیش

 رفته است و همه ی عالم از آن باخبر شده اند.

         4- حافظ ،با خرقه ی شراب آلوده:

  گفت حافظ " دگرت ،خرقه شراب  آلوده ست          مگر   از مذهب  این  طایفه ،باز آمده ای!!"  7/419

   دلبرانه  مرا سرزنش کرد که حتما از راه و رسم صوفیان ظاهر پرست توبه کرده ای  که این بار با جامه ی

 درویشانه ی شراب آلود ،به نزد من آمده ای!!

         5- حافظ بذله گو:

  نکته دانی بذله گو ،چون حافظ  ِشیرین سخن         بخشِش آموزی جهان افروز ،چون حاجی قوام 8/303

   (و در این بزم ) شاعری است  شوخ ونکته سنج و شیرین سخن چون من (که سخنوران

 باید از من سخنوری بیاموزند )  وسخاوتمند و کریمی بزرگوار چون حاجی قوام که کریمان باید از وی آیین

یخشندگی و کرم را یاد بگیرند.

          6- حافظ : بلبلی  خاموش در بهار:

حافظ این حال عجب با که توان گفت که ما          بلبلانیم که در موسم گل ،خاموشیم       7/369         

           7- حافظ  : بنده:

ای مه ِ صاحب قران از بنده :حافظ  یا د کن          تا   دعای ِ دولت ِ آن حُسن ِروزافزون کنم    7/341

ای معشوق ِ بزرگوار و بلند مرتبه ی من ! از بنده یی چون من یادی کن و به دیدار من بیا

 تا من نیز  دعا کنم که خداوند  زیبایی ترا روزافزون بداراد.

            8- حافظ بنده ی  تقدیر:

تو بنده یی گله از دوستان مکن حافظ         که شرط عشق نباشد شکایت از کم و بیش         8/285

آری،من بنده ام و معشوق ،خداوندگار من است ومی دانم که رسم عشق بازی ما بندگان باید چنین باشد که

لب به شکوه نگشاییم و ازهیچ بیش وکمی گله نکنیم .

           9-  حافظ ، بیان کننده ی  حدیث عشق:

یکی است  ترکی  و تازی در این معامله  ،حافظ !   حدیث عشق ، بیان کن ،بدان زبان ، که تو  دانی 7/467

 در  این معامله عشق ، برای من و تو. (عاشق و معشوق )، زبان(عربی یا ترکی وفارسی)فرقی نمی

 کند،عشق زبان  خاص  خود را دارد بنابراین ای یار بیا و با هر زبانی  که می توانی  وصلاح می دانی

 با من از عشق سخن بگوی. 

             10 - حافظ بیدل :

    در بیابان طلب ، گرچه زهر سو خطری است      می رود   حافظ ِ بیدل ، به تولّای ِ تو ، خوش     7/282

            دراین صحرای بی پایانی که به کعبه ی کوی تو می انجامد و از هر سوی آن خطری کمین کرده است

، من با تکیه   بر لطف تو، با آسودگی وبی هیچ بیمی، به سفر ادامه می دهم.

11- حافظ بی سیم و زر:

   حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش    چه  به از   دولت  ِ  لطف  ِ سخن و،  طبع ِ سلیم؟   11/360

 برای من  مهم نیست که زر و سیم و مال و منالی ندارم ، همین  که خداوند به من  نعمت سخنوری و ذوق نیک را بخشیده  است،از همه چیز بهتر است واز اوسپاس گزارم .

            12- حافظ پیر:

چون پیر شدی ، حافظ !:  ای حافظ ، اینک که پیر شده یی،حالا که دیگر پیر شده یی.(همایون فرخ 253)

 چون پیر شدی  حافظ !  از   میکده  بیرون  آی     رندی ّ و ، هوسنا کی  ، در  عهد   ِ شباب  اُولی !    7/457

 (امّا گاهی هم به خود می  گویم( ای حافظ  ! هوسبازی و لهولعب ،زیبنده دوران جوانی است وبرای تو که  دیگر

 پیر شده یی ، هنگام ترک میخانه و باده نوشی  فرا رسیده است و باید میخانه را رها کنی  و به محراب عبادت باز گردی.

        سرمست، در قبای  زر افشان  چو بگذری،          یک بوسه،    نذر ِ  حافظ  ِ پشمینه  پوش کن          8/390

ای ساقی ! چون سر خوش و شاد ،  با آن پیراهن زربافتی که پوشیده یی  ،از کنار من بگذری  و جامی شراب  به من

ببخشی ،پیمان ببند که بوسه یی نیز  به من بدهی.

            13- حافظ تو:

  مده  به خاطر ِ نازک،  َملالت از من، زود           که حافظ  ِ تو، خود این لحظه ، گفت : " بسم الله"        7/408

ای دوست با آن دل نازکی  که داری، زود،از من آزرده و رنجیده  خاطر مشو و عزم کشتن مرا نداشته باش که

من که حافظ توام،همیشه ، برای  کشته شدن و جان دادن در راه عشق تو،آماده و مهیّا هستم.

             14- حافظ جامه قبا:

      همچو حافظ ، به خرابات روم جامه  قبا          بو که در بر کشد   ،آن دلبر ِ  نوخاسته ام              6/305

   می خواهم چون حافظ به میخانه بروم و از مستی پیراهن چاک کنم تا شاید یار تازه سال من برای پوشاندن

    تن من و اینکه مردم مرا در آن حالت نبینند،  ،مرا در آعوش بگیرد .

             15- حافظ : خازن گنج حکمت: گنج  ِحکمَت: اضافه ی تشبیهی : دانش  وحکمت به گنجی تشیبه شده

 است که حافظ با سخن خویش گنجینه دار آن است .

حافظ اگرچه در سخن خازن ِ گنج حکمت است          از غم ِ روزگار ِ  دون ، طبع   ِ سخن  گزار  ، کو  /406

به خاطر اینهمه غمی  که این روزگار فرو مایه  به وجود آورده است ، در این شهر شیراز،هیچ  کسی

 که ذوق سخن پروری     

  داشته باشد و قدر سخن حافظ ،این خازن گنج  دانش و معرفت و قران را بداند، وجود ندارد.

              16- حافظ خام طمع:

   حافظ  ِ  خام طمع ! شرمی از این  قصّه بدار         عملت چیست که ُمزدَش، دو جهان می خواهی ؟!           9/479

    من که (اینهمه ادّعای فقر می کنم ،) باید از اینهمه طمع ورزی وتوقع زیادی  که دارم ،خجالت بکشم که بدون آن که به این   خواجه ی بزرگوار، خدمتی  کرده باشم ،توقع دارم که او به من ، به ازاء آن خدمتهای نا کرده ،پاداشی به اندازه نعمت های دو عالم بدهد.

              17-  حافظ خسته:

  کوه  ِ اند وه  فراقت  ، به چه حیلت  ، بکشد         حافظ  ِ  خسته،  که از ناله ،تنش  چون نالی است  7/69ا

  ای  یار ! من ناتوان و خسته که از شدت رنجها و ناله هایی که از دوری تو کرده ام ، به لاغری یک نی باریک

 شده ام ،چگونه می توانم بار فراق ترا که چون کوهی بسیار سنگین است ،بر دوش بکشم و حمل کنم .

                18- حافظ خلوت نشین:

حافظ خلوت نشین ،دوش ،به میخانه شد        از سر پیمان گذشت ، بر سر پیمانه شد        1/165                 

دیشب‌،  حافظ‌ خلوت‌نشین‌ قول‌ و عهد و پیمان‌ خود را مبنی‌ بر ترک‌ باده‌خواری‌ یا دوستی‌ و همنشینی‌

با اهل‌ خانقاه‌، شکست‌ و از  (مسجد، خانقاه‌، صومعه‌) به‌ میخانه‌ رفت‌ و به‌ میخوارگی‌ پرداخت‌.                      

  ازفریب نرگس مخمور و لعل می پرست         حافظ خلوت نشین را در شراب ،انداختی         11/425

  ای دوست! تو با آن چشمان مست و خمار ،و لبان سرخ لعل مانند خویش،من زاهد را که پیوسته در خلوت

محراب،به عبادت مشغول بودم،پاده پرست و میخواره ،ساخته یی.        

19-حافظ خوش کلام: خوش کلام: سخن سرای خوش سخن که شعر زیبا می گوید.

                    حافظ  ِخوش کلام شد: که چون من شاعر خوش سخنی شده است ( بلبل تو)، شد مرغ سخن سرای تو :( من)

                     چون مرغی خوش آواز، برای  توشعر و آواز می خوانم.

خوش چمنی است عارضت،خاصه،که دربهارِ حسن   حافظ  ِ  خوش  کلام،شد  ،مرغ ِ سخن سرای ِتو 8/403

 چه باغ خوشی است چهره ی ریبای  تو !!،بویژه  در هنگامی  که شاعر خوش سخنی چون من ،بلبل

 آن باغ باشد و برای تو و رخسار چون گل سرخ تو، ،نغمه سرایی کند.

                  20- حافظ خوش لهجه:

دلم از پرده بشد،حافظ  ِخوش َلهجه کجاست،         تا به قول و غزلَش ، ساز و    نوایی    بکنیم  8/370

ای حافظ ! دلم رسوا شد و همگان از درد عاشقی من با خبر شدند ،بیا و با صدای خوش و آواز دلپذیرت ،

ترانه یی بخوان تا ما نیز با نغمه سرایی تو ، دست افشانی و پایکوبی کنیم و نشاطی داشته باشیم.

               21- حافظ خویش: حافظ خویشش : این مضاف و مضاف الیه ،با ایهامهای متعدد ،هم در "حافظ"

 و هم در "خویش " ،همراه است:

            الف: حافظ: 1- شاعری به نام حافظ.   2- حافظ به معنی نگه بان . 

            ب  : خویش  :ا- خود  که در اینجا برای تاکید است و  مفهومی مثل بسیار عزیز دارد. 2- به معنی

                   خویشاوند و قوم و خویش.

(ای رقیب) چون بر حافظ خویشش نگذاری : حالا که اجازه نمی دهی معشوق من، پهلوی حافظ عزیز خودش

 بنشیند،

  چون برِ حافظ  ِخویشش ، نگذاری ،باری         ای رقیب ! از بَرِ او ،یک دو قدم ،دُورتَرَک   7/295

ای نگهبان یارمن !اکنون که نمی گذاری که من در کنار محبوب عزیز خویش بنشینم ،لا اقل اندکی دور از

وی بنشین (تا من با او سخنی بگویم.).

             22- حافظ دانشومند: رتبت دانش حافظ به فلک بر شده بود : من در دانایی  بلند منزلت شده بودم

وبه آسمانها رسیده بودم.

رتبت ِ دانش  ِحافظ ، به فلک ،برشده بود         کرد غمخواری شمشاد ِ بلندت ، پستم                  8/307

 اگرچه پایگاه علم و دانش من در آسمانها بود ،اما عشق به قامت بلند شمشاد گون تو ،مرا از اوج آسمان فرود

 آورد و خوار کرد(عشق توعقل و خردمرا مغلوب کرد .)

             23-  حافظ درگاه نشین:

خسروا ! حافظ  درگاه  نشین ، فاتحه خواند          و ز زبان  ِتو ،تمنّای دعایی دارد           9/119

ای پادشاه ،من که همیشه در آستان تو به خدمت ،مشغول بوده ام، برای تندرستی تو ،سوره ی الحمد را خواندم

 و از تونیز می خواهم که زبان به دعای من بگشایی.(ازتو التماس دعا دارم.

             24- حافظ دل سوخته:

صوفیان ، جمله   حریفند و   نظر باز ولی         زاین میان حافظ دل سوخته ،بد نام افتاد     11/107

             25- حافظ دعا گوی:

 می‌کند  حافظ‌ دعائی‌: بشنو  ، آمینی‌ بگو:         «روزی‌ ما باد لعل‌ شکّرافشان‌  شما»            10/12

من‌  چه‌ از تقرب‌ به‌ تو بی‌نصیبم‌ (از لطف‌ تو برخوردار نیستم‌) ولی‌ با نظری‌ بلند و دعاگو خود را بنده‌ ستایشگر

 تو ای‌ پادشاه‌ خوبان‌ می‌شناسم‌.

           26- حافظ به دعا گویی: و حافظ هم با دعا خواندن و تقاضای خیر و خوبی برای شاه کردن،شعر

 مدح خواندن،ایهامی هم به آواز خواندن و سرود گفتن حافظ دارد.

هر   مرغ  ،   به   دستانی ، در   گلشن  ِشاه آید:     بلبل  به نوا سازی  ، حافظ  ، به   غزل  گویی   8/486

                       در باغ شاه ، هرکسی  با نغمه و نوای  خاص  خود به نغمه گری و نوا خوانی برای شاه، می پردازد،بلبل چهچه می زند و من ِ حافظ نیز، با شعر و سرود خویش ،به دعا گویی او می پردازم.

            27- حافظ دل شکسته:

   دل شکسته ی  حافظ به خاک خواهد برد        چو لاله داغ هوایی که  بر جگر دارد        8/112

( می دانم که)من   دل شکسته و ناتوان ، که چون شقایقی داغدار ،داغ عشق تورابر جگر

 خویش ، دارم ،سرانجام ، آرزوی وصال   ترا با خود به خاک خواهم برد و هرگز ،به تو نخواهم رسید.

             28- حافظ دل گرم: دل گرمی : دراینجا به معنی سوز و گداز دل است. زدل گرمی حافظ ،بر حذر باش:

 از سوز دل من بترس و بیرهیز،آه و سوز و گداز من خطرناک است از این که من ازدست تو ناراحت باشم و آه

بکشم و دلم بسوزد ، بپرهیز.

ز دل گرمی  ّ ِ حافظ   ،بر   حذر باش        که  دارد  سینه یی چون دیگ جوشان                  7/379

  ای دوست ! از سوز دل کسانی چون من بپرهیز که سینه یی دارند که ازعشق چون دیگ می جوشد و آه سوزان

 آنان بسیار اثرها دارد

               29- حافظ  ره پوی خاندان صدق:

  حافظ !اگرقَدَم زنی ، در ره ِ خاندان  ، به صِدق      بدرقه ی ِ رهت   شود ، همّت  ِ شَحنه ی  ِ َنجَف    9/290

   حافظ !(این زاهد نمایان و صوفیان ریاکار را فراموش کن و) با راستی و صداقت،بر  راه و رسم علی و خاندان

 وی باش تا نظر لطف و عنایت علی ،آن پاسدار سرزمین نجف،همراه و یار و یاور توباشد.

               30- حافظ سحر خیز:

به‌ خدا  که‌  جرعه‌ای‌ ده‌ ،توبه‌  حافظ‌ سحرخیز      که‌ :   دعای‌   ِ صبحگاهی‌  اثری‌ کند شما را      7/6

               31- حافظ سلیم طبع: طبع  ِ سلیم: دوق ِ درست و نیک.

حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش    چه  به از   دولت لطف  ِ سخن و،  طبع ِ سلیم؟   11/360

  برای من  مهم نیست که زر و سیم و مال و منالی ندارم ، همین  که خداوند به من  نعمت سخنوری و ذوق نیک

 را بخشیده است،از همه چیز بهتر است واز اوسپاس گزارم .

               32- حافظ شب زنده دار: شب زنده دار : کسی که در طول شب بیدارمی ماند و عبادت می کند ،کسی

 که از عشق یا رنج و درد ، خوابش  نمی برد و همه ی شب بیدار است ،عاشق ،عارف در این جا مقصود خود

حافظ شب زنده دار (چون من افراد  شب زنده داری ) است:

  ساقی چوشاه ،نوش کند باده ی صبوح          گو جام زر ،به حافظ شب زنده دار بخش          8/270

   ای می گسار زیباروی !چون پادشاه بخواهد که بامدادان به باده نوشی بپردازد ،از او بخواه که مرا نیز فراخواند

 ودر جامی زرین ،شرابی طرب انگیز به من که همه شب بیدار نشسته و منتظرم ، عنایت کند.

   چراغ دیده ی شب زنده دار من گردی          انیس   خاطر   امّیدوار    من       باشی            2/448    

  آرزو می کردم که با دل پر امید م همنشین می شدی و برای چشم  بیخوابم، چراغ راه  می گشتی ، که این آرزو

نیز بر آورده نگشت.

حافظ شهر: اگر چه حافظ شهرم: 2 معنی دارد: 1- اگر چه من همان حافظ شاعرمعروف شهر شیرازم که همه

 مرا می شناسندو به  من احترام و عزّت می  گذارند، 2- اگر  چه من حاففظ قرانم و در شهر شیراز اعتبار و

عزّتی دارم،تنها کسی هستم که در شهر قران را به حفظ دارد.وگر حافظ شهر: واگر چه تنها کسی است که در

 شهر ، از حفظ دارنده ی قران است  و طبعا باید بسیار پرهیز کار و متقی باشد

من ، اگر رند ِ خراباتم و،  گر حافظ ِ شهر          این متاعم ،  که تو می بینی و،  کمتر  زاینم        7/348

در نظر شما مردم، من چه من رندی شرابخواره و چه تنها حافظ قران در شیراز باشم ،همینم که می نمایم وظاه

 و باطن من یکی است وحتی از آنچه شما می پندارید هم  بدتر هستم.

من ،ار چه  حافظ  ِ شهرَم،   ُجوی نمی ارزَم          مگر  تو از  َکرم  ِخویش ،     یار ِ من باشی     9/448 

اگر چه من حافظ شیرازی هستم وسرشناس ترین کسی که در شیراز قران را از بر داردو در نزد مردم ارزش و

 اعتبار دارد،اما این  امر به اندازه ی یک جوبرای من، ارزش و اعتبار ندارد،  مگر این که تو به لطف و کرم ب

 من بنگری و مرا عزیز بداری،

            33- حافظ: شیدای گیتی:

  حافظ   ! نگشتی   شیدای ِ گیتی           گر  می شنیدی ،  پند  ِ  ادیبان                            7/376

اگرمن  اندرزمعلّمانم را- که مرا از عاشقی بر حذر می داشتند -، به کار بسته بودم ،امروز چنین در جهان،

پریشان و سرگشته نبودم

            34- حافظ شیرین سخن:

  سرود ِ  مجلست ،‌ اکنون ،‌ فلک‌ ، به رقص آرد      که‌ شعر ِ حافظ‌  ِ شیرین   سخن ،‌ ترانه‌ی ِ‌ تست‌ 9/35

امروز که‌ من‌ شعر و سرود شیرین‌ خود را در بزم‌ تو می‌خوانم‌، این‌ شعر شیرین‌ و سرود من‌ زهره‌ی‌ فلک‌ را

نیز به‌ رقص‌ در می‌آورد، زیرا ترانه‌ی‌ امروز در وصف‌ تو و برای‌ توست‌.

      نکته دانی بذله گو ،چون حافظ  ِشیرین سخن    بخشِش آموزی جهان افروز ،چون حاجی قوام  8/303

 (و در این بزم ) شاعری است  شوخ ونکته سنج و شیرین سخن چون من (که سخنوران باید از من سخنوری بیاموزند )  وسخاوتمند و کریمی بزرگوار چون حاجی قوام که کریمان باید از وی آیین یخشندگی و کرم را یاد بگیرند.

           35-   حافظ عاشق:

  محتسب داند  که   حافظ  عاشق است           وآصف  ِ ملک  ِ سلیمان  نیز هم                        8/355

  اینک نه تنها محتسب شهر می داند که من عاشق شده ام ،حتی وزیر سرزمین پارس نیز ازعاشقی من باخبر

 شده است.

            36- حافظ: غبار گرفته ی فقر و قناعت: حافظ غبار فقر و قناعت  زرخ ،مشوی: ای حافظ!گرد

خرسندی را از چهره ات ،پاک مکن،ترک قناعت مکن.                 

             37- حافظ غریب: حافظ غریب : حافظ که در شهر تو بیگانه بود.

قتیل  ِعشق ِ تو شد حافظ ِ غریب ، ولی          به خاک ما گذری کن ،که خون ِمات ، حلال       8/297

من  غریبی هستم که درراه عشق تو کشته شد ه ام ،بر گور من گذری کن تا من نیز خون خود را بر تو حلا

 کنم و ترا به خاطر آن که مرا کشتی ببخشایم.

             38- حافظ: غلام شب خیز: شب خیز: " یاددارم که در ایّام طفولّت متعبّد بودمی و شب خیز و مولع

زهد و پرهیز ،شبی درخدمت پدر نشسته بودم و همه شب دیده برنبسته ...و طایفه یی  گرد ما خفته ،پدر را گفتم

ازاینان یکی سر بر نمی دارد که دو گانه یی بگزارد ،چنان خفته اند که گویی مرده اند ،گفت جان پدر تو نیز

 بخفتی، به که در پوستین خلق افتی." (سعدی گلستان –باب دوم 58).

  حافظ نیزخود را "شب نشین و شب خیز وشب زنده دار" می خواند و دراین مورد ، چون سعدی است ،امّا

 بدون طعنه زنیبه خفتگان:

   بس دعای سحرت ،حارس جان خواهد بود          تو که چون حافظ  شب خیز ،غلامی داری   (3/227)

زخون که رفت ،شب ِ دوش ،از سراچه ی چشم          شدیم    در نظر  شبروان خواب  ،   خجل    ( 4/299)

  هزار جهد بکردم که یار من باشی          مُراد بخش دل بیقرار من باشی                            (1/448)

راه بیداران ببستی و آن گه از نقش خیال           تهمتی بر شبروان  خیل خواب انداختی                ( 8/425)

   چراغ دیده ی شب زنده دار من گردی           انیس خاطر امّیدوارمن باشی                             (2/448)

دانم دلت ببخشد برحال شب نشینان           گر حال من بپرسی از باد صبحگاهی                 ( 11/448 )

درمورد دوم نیز ، حافظ عشرتهای شبگیر وشب زنده داریهای خاص ِ خود را چنین بازگو می کند:

عشرت شبگیر کن ،بی ترس کاندر راه عشق           شبروان را آشناییهاست با میر عسس                 ( 5/261)

ساقی چو شاه  ،نوش   کند باد ی  ِ   صبوح            گو جام زر به حافظ ِ شب زنده دار بخش           ( 8/270)

معمولا ،شمع در مجلس می ایستد و لی حافظ خود را چون شمع ،مقیم مجلس سربازان ورندان می شمارد.

            39- حافظ : غلام وفادار:

  حافظ‌  ،نه‌ غلامی‌ است‌ که‌ از خواجه‌ گریزد           لطفی‌    کن ‌ و ، بازآ ، که‌ خرابم‌ ز عتابت‌     10/16

 حافظ ، اندر حضرتت،  لاف ِ غلامی می زند          بر امید  ِ عفو ِ جان بخش  ِ جهان    بخشای  ِ تو   9/402

  وای شاه! من پیر که  در درگاه تو ادعای بندگی می کنم ،  گناهی نیز داشته باشم ، به اتکاءلطف تست و من

 پیوسته به بخشش و بخشایش  همگانی توامیدوارم و یقین دارم .

              40-  حافظ : فراقی سرای:

مضَت فرص  الوصال   و ما شَعَرنا          بگو  حافظ  !   غزلهای    ِ    فراقی       10/451

  )دریغا) که فرصت دیدار  سپری شدو قدر ان را ندانستیم ،اینک من حافظ مانده ام و سرودن غزلهایی در

 فراق تو !

               41- حافظ ِفقیر: حافظ از فقر مکن ناله: ای حافظ ! از تهی دستی و نا داری  منال و شکایت مکن.

حافظ از فقر مکن  ناله که گرشعراین است،     هیچ   خوشدل ، نپسند د  ، که   تو  محزون  باشی   8/449

  دیگر نباید  ازتهیدستی و ناداری خویش بنالم ،زیرا با چنین شعر معجزه مانندی که من دارم  و همه صاحبدلان

 پاک نیت آن را دوست می دارند ،هیچ کس، مرا غصه دار و اندوهگین ،نمی خواهد و همه می کوشند تا مرا شاد وخوشحال سازند.

              42- حافظ قرابه پرهیز:

   صوفی ،  پیا له  پیما  ، حافظ  ، قرابه پرهیز  ای کوته  آستینان ! تا کی دراز دستی؟!      10/426

  شکایت این ستم و دست درازی را با چه کسی در میان بگذارم و بگویم  که صوفی  کوتاه آستین، که ساقی بزم

 شده است، به من پیاله شراب می  دهد ، ولی حتی قرابه ی شراب نیز برای مستی من، کافی نیست!!

              43- حافظ قرابه کَش:

در عهد ِپادشاه ِ خطا بخش ِ   جُرم پوش              حافظ ،قَرابه کش شد و ،مُفتی ،پیاله نوش   1/280

در روزگار پادشاهی این شهریار بزرگوار که گناه خطاکاران را می بخشدو بدکاران رارسوا نمی کند، من ِ باده

 نوش ،همچنان ساغر باده برمی گیرم ولی دانشمند والا مقام ،بها قدح ،به شرابخواری می پردازد.

               44-  حافظ گمشده:

   حافظ‌ گمشده را با غمت‌ ای‌ جان‌ عزیز         اتحادی ا‌ست‌ که‌ در عهد قدیم‌ افتاد[ه] ست‌    9/38

  ای‌ جان‌ عزیز حافظ‌، دل‌ من‌ از غم‌ دوری‌ تو آن‌چنان‌ است‌ که‌ گویی‌ نیمه‌ی‌ دیگر خود را گم‌ کرده‌ است‌ و به

‌ دنبال‌ پیوستن‌ به‌ آن‌ و   تجدید عهد قدیمی‌ست‌ که‌ در اتحاد و یکی‌ شدن‌ با وی‌ بسته‌ است‌.

               45-  حافظ لطیف سخن: لطف  ِسخن: شعر و کلام زیبا و لطیف.

حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش          چه  به از   دولت  ِ  لطف  ِ سخن و،  طبع ِ سلیم؟    1/360

برای من  مهم نیست که زر و سیم و مال و منالی ندارم ، همین  که خداوند به من  نعمت سخنوری و ذوق

نیک را بخشیده   است،از همه چیز بهتر است واز اوسپاس گزارم .

     46- حافظ ما:

  چه جای گفته ی خواجو و شعر سلمان است          که شعر حافظ   ِما،به زشعر خوب ظهیر    13/251

             47- حافظ: مرغ زیرک: مرغ ِ زیرک : پرنده هوشیار و دل آگاه و دام شناس است که به سادگی در

 دام صیاد نمی  افتد و،یادآور داستان مرغان زیرک کلیله و دمنه است ودراین جاتصویری است استعاری برای

 ،حافظ و مردم هوشیار زمان وی که به سادگی   در دام واعظان غیر متّعظ، نمی  افتند:

اگر چه چه مرغ زیرک بود حافظ،در هواداری،         به تیر غمزه صیدش کرد ،چشم آن کمان ابرو  8/404

اگرچه من خود را چون مرغی زیرک به شمار می آوردم که چون به هوا پرواز کند ، به دام کسی نمی افتد،

اما  دیدم که با تیر عشوه ها و غمزه های آن یار کمان ابرو، به آسانی شکار شدو در دام گرفتار آمد.

  ز رهم میفکن ای شیخ! به دانه های  تسبیح          که چو مرغ ،زیرک افتد ،نفتد به هیچ دامی    3/459  

               48- حافظ : مرغ سخن سرای معشوق:

   خوش چمنی است عارضت،خاصه،که دربهارِ حسن  حافظ  ِ  خوش  کلام،شد  ،مرغ ِ سخن سرای ِتو   8/403

چه باغ خوشی است چهره ی ریبای  تو !!،بویژه  در هنگامی  که شاعر خوش سخنی چون من ،بلبل آن باغ باشد

 و برای تو و رخسار چون گل سرخ تو، ،نغمه سرایی کند.

              49- حافظ مست:

سری دارم ،چو حافظ ،مست ،لیکن          به   لطف ِ   آن سری ،امّیدوارم                          7/318        

 چه من از جهتی ،حافظ وار سرمستم ، ولی از سوی دیگر ، به لطف  آن سری خداوند امیدوار  واثق  هستم

 و می دانم که او گناه باده نوشی کسانی چون  مرا خواهد بخشید.      

             50- حافظ مسکین:

ای‌  مجلسیان‌   !  سوز  ِ   دل  حافظ‌   ِ  مسکین‌          ازشمع بپرسید ، که‌  در  سوز  و گداز است‌   9/41

ای‌ دوستان‌ هم‌بزم‌ من‌،  می‌خواهید سوز دل‌ و گداز سینه‌ی‌ مرا بدانید، این‌ ماجرا را از شمعی‌ بپرسید که‌ در

عشق‌ پروانه‌ می‌سوزد و می‌گدازد (نه‌ از بی‌غمان‌، غیرعاشق‌ و مدعیان‌ عشق‌ و دوستی‌).

             51-  حافظ نا شنیده پند:

  کشته  ی  غمزه ی  ِ تو   شد ،حافظ  ِ نا شنیده پند     تیغ  سزا  ست آن که را ،درد  ِ سخن ،نمی کند  9/187

 من ِپند نا شنوا ،جان بر سر ناز و کرشمه های تو گذاشتم و( تن به کشته شدن دادم )وهرکه پند ناصحان نشنود

،براستی ،مستحق آن   است که سرش را با شمشیر ،از تن جدا سازند.

               52- حافظ نظر باز: نظر بازی :جمال پرستی و زیباپسندی .دوستان عیب نظر بازی حافظ مکنید: ای

 رفیقان از من به خاطر زیبا   پسندی و جمال دوستی  ،عیب جویی  مکنید و عیب مگیرید.

دوستان ! عیب ِ نظر بازی ِ حافظ ،   مکنید       که من ، اورا ، زمُحبّان ِ خدا ،می بینم        7/349

ای دوستان از من به خاطر اینکه زیبایان را دوست می دارم ،عیب جویی مکنید که شما همان خوبانی هستید که من شمارا عاشقانه دوست دارم.

                53- حافظ نکته دان:

   مگو  دیگر که حافظ نکته دان است          که ما دیدیم و ،     محکم غافلی بود          8/211

  دیگر ادعا نکنید که من هوشیاری نکته شناسم ،که خویش را آزمودم و دیدم که به دور از دل عاشق پیشه ام  ،

به سختی از خود بیخبر  و غا فل هستم.

نکته دانی بذله گو ،چون حافظ  ِشیرین سخن    بخشِش آموزی جهان افروز ،چون حاجی قوام     8/303

 (و در این بزم ) شاعری است  شوخ ونکته سنج و شیرین سخن چون من (که سخنوران باید از من سخنوری

 بیاموزند )  وسخاوتمند و کریمی بزرگوار چون حاجی قوام که کریمان باید از وی آیین یخشندگی و کرم را

یاد بگیرند.

               55- حافظ وامدار:

   وام  ِ حافظ ، بگو  که     باز دهند          کرده  یی   اعتراف و   ما  گُوَهیم                       10/374

ای شاه منصور! فرمان بده تا بدهیهایی را که به خاطر دعا های  مستجاب ، به  ما داری ، و ما شاهدیم که

خود بدان اعتراف کرده یی ،به ما بپردازند.

بنا بر مشهور  :شأن ساخت این غزل چنین است که " یکی از وزرای شاه منصور ،وظیفه ی ارباب عمائم و

 دراویش را نصف کرده بودو آنها که از ارادت پادشاه به حافظ آگاهی داشتند  ،از وی خواستند که واسطه شده

 و شکوه ی آنهارا به شاه برساند ،خواجه این غزل را  به خدمت شاه فرستاده  و وعده یی را که در ادای قروض

 شخصی به داده شده بود متذکر شد.و شاه منصور دستور داد که وظیفه ی آنان را صد تومان سازند و وام حافظ

 را ادا کنند ،حبیب السیر می نویسد  پس از وقوع این عنایت ،"ابواب سرور و بهجت برروی روزگار شیرازیان

 مفتوح شد " و بار دیگر بلبل طبع نغمه پرداز خواجه نوا ،آغاز نهاد ودر قصیده  یی که تنها قصیده ی مسلّم اوست

 ،شاه منصور را ستود  که مطلع آن این است :

 سحر چون خسرو خاور ،علم بر کوهساران زد    به دست مرحمت یارم ،در امیدواران ،زد (1/149)

و در غزلی دگر هم ،این پادشاه را می ستاید که مطلع آن ،چنین است :

 نکته ی دلکش بگویم ،خال آن نیکو ببین    عقل و جان را بسته ی زنجیر آن گیسو ببین (1/394)

(غنی490 تا540)

              56-  حافظ و ترک بندگی:

                      حافظ ! برو ! که بندگی  ِ بارگاه  ِ  دوست         گر جمله   می کنند   ، تو  باری   نمی کنی     8/473

من نیک می دانم که  که باید بروم و خلق و خوی  خویش را تغییر دهم ،زیراهمگان، به نوعی غلامی درگاه

محبوب را می کنندولی من ،به هر حال خدمتی سزاوار وی ،انجام نمی  دهم.

           57- حافظ و عذر خواهی: بازا به عذر خواهی :  برگرد برای معذرت،عذر خواهی کن.

حافظ ! چو پادشاهت  گه گاه ، می برد   نام         رنِجش ، ز بخت منما ، بازا به عذ ر خواهی    14/480

ای حافظ! در این هنگام که شاه شجاع ،گاهگاهی حالی ازتو می پرسد،دیگر از بخت واقبال خویش گله و

 شکایت نداشته باش وبه درگاه او برو وازتقصیر خدمت  خود عذر خواهی کن.

این شعربه لحاظ معنایی ،یک قصیده تهنیت آمیز است ، اما حافظدرآن، به شیوه ی غزلیات خویش ، ممدوح را

چون معشوق،می ستاید  و به همین جهت هربیت آن ، می تواند  یک بیت  یک غزل ،تلقی شودو نشان دهد که

حافظ:"در طی غزل سرایی  وبیان افکارو معانی عالیه  و جمع کردن لطایف حکمی با نکات قرانی ،ناظر بر

حوادث و اوضاع و احوال خاصی هم بوده ،گاهی ، از شخصی اظهار کراهت نموده  و به شخص دیگری 

علاقه  ی خاطر نشان داده  ،از اوضاع و احوال مخصوصی نالیده ،یا برعکس اظهار شادمانی کرده است .

 "(غنی 314).

 این غزل- قصیده ی 14 بیتی ، از دو قسمت متمایز، تشکیل شده است:بخش نخست این غزل،که7بیت اول این

شعر را تشکیل می  دهد ،  به مدح اختصاص دارد وحافظ بدون تصریح به نام شاه شجاع ، انوار پادشاهی را در

  روی  او می بیند و درافکار وی حکمتهای الهی را می  خواند وشمشیراورا مؤّیّد به تأیید الهی  وبر خوردار از

 فیض ازلی می داند، از قلم وبیان و بنان شاه شجاع ( که مورد تأیید بسیاری ازمعاصرانش بوده و در آثار باز

مانده ازوی نیز مشهود است)  ،ستایش می کند  وآن رابرای دوستان، تعویذ جانفزا وبرای دشمنان ،افسون عمرکاه

می شمارد که به تنهایی  بی منت کشیدن از لشکر،جهان را فتح می کند و نگین سلیمانی و فرمانروای  ملک سلیمان

 را نصیب شاه شجاع می سازد ، و مدعیان سلطنت  ودشمنان شاه  را، که برادران و رقیبان سرسخت شاه شجاع 

بویژه شاه محمود ( که چند گاهی پیش از این ،یعنی در یک سالی که شاه شجاع در کرمان به  سر می برد و به

وضع ننگینی بر  شیراز حکومت می کرد ودر واقع، تحت اراده ی امرای جلایری بود) ،مغلوب می کند. حافظ

 این دشمنان رااهریمنانی  می خواند که آئین پادشاهی را نمی  دانند و ،چون

 بازهایی ، هستند که  چه چند گاهی، کلاهی بر سر می  نهندو شکاری می کنند،اما در برابر سیمرغ قاف، به هیچ

وجه شایستگی فرمانروایی را ندارند.

بخش دوم غزل ، که7 بیت آخر شعر رادر بر  دارد، می توان درد دلهای حافظ و قطعه ی  تقاضایی وی خواند ،که در آن ،ازلطف

گاه گاه شاه به خود و اینکه "گاهگاهی از وی نامی می برد  " ،ذکر خیر می  کند  واز سخاوتهای شاه یاد می آورد که یاقوت سرخ رابه رنگ  زرد کاه، در می آورد واز همین جاست  که بدون این که ادّعای معصومیت کند ، ازروزگار سخت و عاجز کننده ی گوشه نشینانی چون خود در دوره ی انیر مبارزالدین یاد می آورد و مدعی می شود که  با خشکیده شدن آب چشمه ی  خرابات ، متهای مدید،بی باده  ناب مانده است  و روزگاری دراز است که جامش از باده ، تهی شده است و بهترین شاهد این مدعا  اعمال امیر مبارزالدین(پدر شاه شجاع) است که به محتسب مشهور بود،

          58- حافظ و گریه اش:

  گریه‌ ی  ِ حافظ‌  ،چه‌ سنجد پیش ِ‌استغنای‌ ِدوست‌         کا ندر  ین‌ طوفان  ،‌ نماید ، هفت‌ دریا   ، شبنمی‌            9/461

   از اشک ریختن و زاری کردن من ، در  مقایسه با، چنین سیل وحشتناک حادثه ی  که در این روزگار اتفاق

 افتاده است،هیچ کاری  ساخته نیست،  زیرا در مقایسه با وحشت و آسیب این سیلاب بنیان کن روزگار ،

 آبهای همه ی دریاهای جهان، آن چنان نا چیز به نظر می رسد که حتی قطره یی بیش نیست.

  سیل ِ این  اشک ِ روان ، صبر ِ دل ِ حافظ ، ُبرد،          بَلَغَ   ألطّاقة ُ  یا   مُقلةَ   عَینی  ،   َبینی                       11/475 این  سیلاب اشک ، صبر و تاب و توان مرا با خود برد ،ای نور چشم من از رقیب دور شو و بیش از

 این مرا آزار مده.

            59- حافظ و مسلمانی اش:

   گر مسلمانی ، از این است     که حافظ  دارد،     آه     ، از     پی   ِ  امروز ،   بود  س از این چند روز دنیا

،آخرتی هم برای حسابرسی ورسیدگی به اعمال بندگان، وجود داشته باشد(طبعا مجازاتی سخت درانتظار اوست

زیرا کارهایی به نام اسلام کرده است که هیچ ارتباطی با آن نداشته است.).

شاعر ، سحرگاه ،درمیخانه،  به گوش هوش، از ترسایی باده فروش ،که با دف و نی، نغمه گری می کند  می شنود

 که زهد ورزی مسلمانانه ی ریاکارانه و تهی از حقیقت حافظ ، در فردای قیامت راه به جایی نمی برد واز وزن واعتباری در نزد حق،برخوردار نیست واز همین جاست که  شاعر، به تمام معنی  در قالب یک ملامتی قلندر وتمام عیار آشکار می شود وهمانند شیخ صنعان،ازهمه مقامات ظاهری ، دست می کشد،شیدا یی می کند واز خرقه و

 کتاب و دفتر دست می شوید  و از همه گذشته های خود پشیمان می شود وبه جای این که به دست پیر یا مرشدی ،

از گناه می پرستی ،توبه کند ،از این توبه می کند که از این پس ،بجز با " صنم باده فروش زیبا روی " باده نوشی نکندوهمیشه در کنار سرو بالایان در کنار جویبار، به شادیخواری بپردازد .

60-   حافظ ویمن همّت او: به ُیمن  ِ  همّت حافظ: به مبارکی نفس  ودعای  خیر من (حافظ)، به فرخنده

61-   فالی و نیک اختری حافظ.

   به ُیمن  همّت حافظ، امید هست که ، باز          أری    آُساِمر ُ  َلیلای َ ،    لیلة َ ُ    القمری   11/332

  امید وار چنانم که  از برکت دعای خیر من ،شبی، دوباره ،محیوب و معشوق  لیلی  وش خود را ببینم و برای

 وی قصه ی  روزگار هجران خویش را باز بگویم.

       61-  - حافظ، هر تارمویی دردست شوخی:

  هر تاره موی حافظ ،در دست ِ زلف شوخی  است         توان  نشستن ، در  این   دیار   ،   باری     8/543

 دیگر بسیار سخت و دشوار است که در این شهرشیراز زندگی کرد زیرا ،در  هرگوشه یی از آن، به اندازه ی

 تک تک موهای بدن، دلبری می خواهد  مرا  اسیر زلف خویش سازد  و دل از من برباید.

حافظان:      جمع "حافظ" کسانی که قران مجید را از حفظ دارند :

   ز حافظان  ِجهان ،  کس  چو بنده ، جمع  نکرد         لطایف ِ ِحکَمی  با کتاب  قر آن         36/1033                                       

من تنها شاعری در جهان هستم که حافظ قران است وتوانسته است در کلام خود ،چنین تر کیبی از قران مجید و

 لطایف  حکمی را   درسخنان خود ایجاد کند:

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٢:۱٠ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٥ خرداد ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم