دکتر منصور رستگار فسائی

شرح یک غزل از دیوان حافظ *

 

 

دکتر منصور رستگار فسایی

 

شرح یک غزل از دیوان حافظ   *

 

غزل  461

 

 رهرو جهان‌سوز

 

1        سینه‌، مالامال‌ درد است ‌ای‌ دریغا مرهمی‌

دل ز تنهایی  به جان آمد خدارا   همدمی

 2    چشم‌   ِآسایش‌  ،که‌ دارد   از سپهر  ِ تیزرو

       ساقیا  ! جامی‌  به‌  من‌ ده‌  تا بیاسایم‌    دمی‌

 3    زیرکی‌ را گفتم‌  :این‌ احوال‌ بین‌ !خندید وگفت‌

       صعب‌روزی‌، بوالعجب‌ کاری‌، پریشان‌ عالمی‌

 4    سوختم‌ در چاه‌ ِ  صبر از بهر ِ آن‌ شمع‌ ِ ِچِگِل          

       شاه‌ ِ ترکان ،‌ فارغ‌ است‌ از حال‌ ما کو رستمی‌

 5     در طریق‌ عشق‌بازی‌  ،امن‌ و آسایش‌ ، بلاست‌

         ریش‌ باد آن‌ دل‌  ،که‌ با درد ِ تو خواهد مرهمی‌

 6     خیز   تا  خاطر ، بدان ‌ ترک‌  ِ   سمرقندی‌ دهیم‌

         کز   نسیمش‌  ، بوی ِ ‌ جوی‌  ِ  مولیان‌ آید همی‌

 7      اهل‌  ِکام‌ و ناز را  ،در کوی‌ ِ رندی‌  ، راه‌ نیست‌

         رهروی‌ باید، جهان‌سوزی‌، نه‌  خامی‌  بی  ‌غمی‌

 8      آدمی‌ ،  در عالم  ِ خاکی‌  ،  نمی‌ آید     به  دست

          عالَمی    دیگر  ، بباید   ساخت، وز نو ،‌   آدمی

 9      گریه‌ ی  ِ حافظ‌  ،چه‌ سنجد پیش ِ‌استغنای‌ ِدوست‌

         کا ندر  ین‌ طوفان  ،‌ نماید ، هفت‌ دریا   ، شبنمی‌

 

 اختلاف نسخه ها

1- ب،ط : ای دریغا محرمی      *ح:خدا را محرمی                  ط: خدایا همدمی

2-ح: زین سپهر تیره روی       *ب: جامی بیاور تا                 ی: چامی بده تا  من    بیاسایم

3-ی: بآن ترک                      ب: سمرقندی نهیم                  ب:بوی  خوی   حوریان   ی: بوی جان مولیان

4- ط:احوال خوش خندید و         *ب:هست کاری بوالعجبرای پریشان عالمی       ی:: صعب کاری بوالعجب روزی پریشان  عالمط: بلعجب کاری

5-*ب،ط،ی:غافلست از حال ما               ط: کو دشمنی

7- ی : اهل کون وراز را                       ط: کام وآز را        *ب ،ی: در کوی رندان

8- *ط:عالمی از نوبباید ساخت

9-ب: توبه ی حافظ  چه سنجدپیش استغفار او   *ب:کاندرین طوفان   نمان  ح،ط،ل:کاندرین درییا نماید هفت دریا

 

1- ساختار غزل

 

    الف : موسیقی بیرونی غزل:فاعلاتن،فاعلاتن،فاعلاتن، فاعلن.

           بحر رمل مثمّن محذوف.

           در هر مصراع  این غزل  ،15 هجا  وجود دارد که 11 هجای آن ،بلند است و 4 هجا ، کوتاه.

    ب : موسیقی کناری غزل:ازغزلهای بدون ردیف حافظ است که قافیه ی آن در کلمات مرهم،همدم،دم و...قرار

        دارد   و "ی" پس  از  حرف "روی" از حزوف متصل به قافیه ، "وصل "  می باشد.

        شاد روان انجوی شیرازی در دیوان خواجوی کرمانی ،غزلی بر همین وزن و قافیه یافته  اند:

         ای مقیمان درت را ،عالمی ،درهر دمی        رهروان راه   عشقت ،هر دمی، در عالمی (خواجو 346

         -انجوی 260)

       

    ج  : موسیقی درونی غزل: در این غزل،صدای مصوّت بلند"آ"  در همه ی  محورها، از بسامد بیشتری بر خوردار است و در بیت 

         اوّل دوم،9بار،در بیت سوم  وچهارم و نهم،5بار، در بیت پنجم  وهفتم،7بارو در بیت ششم و هشتم،8بار،شنیده می شود.نا گفته   نماند که پس از صدای"آ" ،صدای "یی" از فافیه نیز، بیش  از مصوتهای دیگر به گوش می رسد.

در واج آرایی صامتها هم، صدای "ر" و "د" ضرب آهنگ بیشتری دارند و صدای "ر"، در بیت اوّل و ششم،4بار،در بیت دوم و  سوم ونهم،3بار،در بیت چهارم وهفتم؛  5بار، در بیت پنجم،6بارودر بیت هشتم،2بار، شنیده می شود.  به لحاظ موسیقی معنایی نیز در این   غزل ،ایجاز، کنایه، ایهام ، مراعات نظیر،استعاره،انواع مجاز، تلمیح ،تقابل وتضاد       مورد استفاده قرار گرفته   است.

 

2- نوع غزل

از غزلهای غنایی واجتماعی و به قول آقای خرم شاهی: با ملال عرفانی - فلسفی (خرمشاهی 1203) ،حافظ است  که رنج و درد  عمیق شاعر را از اوضاع و احوال حاکم بر روزگار وی ، نشان می  دهد و  مرحوم دکتر غنی در این باره می  نویسند: "خواجه حافظ،عمری شاهدو ناظر تبدلات و تحولات سیاسی واجتماعی گوناگون بوده وملاحظه کرده که هر روز،یک دسته مردم ستمگر  و بی قابلیت،جانشین یک دسته مردم دیگر شبیه خودشده،رنگ بدبختی تازه یی پیش آورده،همشهریان اورا دچار فقر وبینوایی وبدبختی ساخته  اند[و] در  این سالها ،که به مرحله ی پیری و فرسودگی رسیده،دیگر  از  اوضاع و احوال ناگوار به ستوه آمده و از تحمّل آن همه مصایب و مناظر دل خراش،بی طاقت شده،تمنای  حکومت مقتدر و قاهری می کرده است،با  این مقدمات،می توان حدس زدکه[این] غزل،در فاصله ی بین مرگ شاه شجاع در 786و آمدن امیر تیمور، سروده شده باشد....خواجه حافظ ،اصولا فیلسوف گریانی نیست ولی درا ینجا ،به حدّی مأیوس و بدبین شده  وبه طوری از معاصرین خود نومید گشته که از به دست آوردن آدمی  در عالم  خاکی اظهار یأس نموده و می  خواهد عالم و آدمی   از نو بسازد." ( غنی 488)

دراین غزل، حافظ با سینه یی مالامال  از درد وغم، از بی همدمی  و تنهایی می نالد و از زخمهای بی مرهمی سخن می  گوید که او ومردم روزگارش ،بدان دچارندوآسایش وآرامش را از همگان گرفته است وبرای آنان، راهی  جز پناه بردن به باده و جام ،باقی نگذاشته   است و اوضاع و  احوال زمانه راچنان پریشان و بلعجب  کرده  است  که هیچ کس را غم دیگری نیست  و گویی در این دنیای  خاکی  "آدمی" به دست نمی آید و باید " عالمی دیگر و آدمی  دیگر" ساخت،شاید حافظ ،در آن بن بست و ظلمت سرای  تاریخی ، که چراغ انسانیت از  روشنی و فروغ ، افتادهبود ، حافظ به این بیتهای مولانا جلال الدین محمد بلخی،می اندیشیده است که:

  دی شیخ با چراغ ،همی گشت گرد شهر        کز   دیو  و دد ،ملولم و    انسانم آرزوست

 گفتم که یافت می نشود  ،جسته ایم  ما          گفت آن که یافت می   نشود؛ آنم، آرزوست

در این جاست که طنز گزنده و تلخ حافظ ،سرباز می  کند و در گرمم حمله ی شوم تیمور ،به یاد ترکان سمرقندی و بوی  جوی مولیان رودکی می  افتدو  از تاثیر شعر رودکی برنصربن احمد  امیر سامانی یاد می کند که بیش از 4 سال از بخارا دور بود و سپاهیان اوکه از دوری ازبخارا و خاندان خود به تنگ آمده بودند، به رودکی متوسّل شدند تا  امیر را در شعری به بازگشت به بخارا تشویق کند و رودکی شعر فوق را سرودو برامیر  بخواندو وی راچنان تحت تأثیر قرار داد که امیر براسبی  بدون زین  پرید و سوار شد و رهسپار بخارا گشت،

حافظ، آنگاه، از تیمور به ابهام سخن می گوید که  چه او هم شاه سمرقندو بخارا ست ولی از حال همه ی مردمی  که در چاه افتادگان ستم وی   هستند،غافل است و از همین جاست که به اساطیر ایرانی و پهلوانان بزرگ شاهنامه باز می گردد  و دریغ می خورد که چرا از نسل و تبار ایرانیان نژاده ، کسی پیدا  نمی شود که هم چون رستم ، نجات بخش ملّت خویش باشد وهم چون رستم ، که بر افراسیاب تورانی غلبه کرد و  او را کشت ،بر تیمور چیره شود.(رستگار409)

 

3- معنی واژه های غزل

 بیت1:سینه: معروف است و به عربی صدر گویندش ، بر، حافظه . ذهن . ضمیر. خاطر :  

                                               بزد تیر بر سینه ٔ شیر نر        گذر کرد تیرش به پیکان و پر.        فردوسی .

.                                      به فرش و اسب واستام و خزینه        چه افرازی چنین ای خواجه سینه .  ناصرخسرو.

                                                چون حقه ٔ سینه برگشایم        جز نام تو در میان مبینام .             خاقانی .

                                              زنان سمن سینه ٔ سیم ساق         به هر کار با او کنند اتفاق .            نظامی .                                                        

                                         گنج نظامی که طلسم افکن است         سینه ٔ صافی و دل روشن است .     نظامی .                                         

                                                     در سینه ٔ ما خیال قدت         طوبی است در آتش جهنم              خاقانی                       

                                            ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ          به قرآنی که تو در سینه داری .        حافظ.

                                            چو حافظ گنج او در سینه دارم         چه مدعی بیند حقیرم .                    حافظ.

 مالامال: بسیار و کثیر، فراوان ، پر باشد، پر و مملو، ظرفی باشد که پر چیزی کرده باشند از روغن و غیر آن ،

پر و انباشته . انباشته  تا لب و لبالب ، نیک پر، لب ریز،. ممتلی . لبالب . لب بلب . سرشار:
                                تهی نکرده بدم جام می هنوز از می        که کرده بودم از خون دیده مالامال      زینبی

                          هنوز جام پر از می نگشته بود که گشت         زخون دیده ٔ من جام باده مالامال .        خسروانی

                                  هرکجا رزمگه تو بود از دشمن تو        میل تا میل بود دشت ز خون مالامال .    فرخی

                      ترک مه دیدار دار و زلف عنبر بوی ، بوی         جام مالامال گیر و تحفه ٔ بستان ستان .   فرخی .

                                            عرصه ٔ بزمگاه خالی ماند         از حریفان و جام مالامال .                  حافظ.

سینه ،مالامال درد است:دل من از رنج و اندوه ،پرشده است

 ای دریغا:افسوسا،جای تأسّف بسیاراست.
 مرَهم: آنچه برزخم و جراحت نهند. معرّب است یا مشتق از رِهمة است به معنی باران ضعیف ، به سبب نرمی آن

 و بدان جهت که مرهم ، طلای نرم است که بر جراحت مالند، داروی نرم که برجراحت بندند،معرب ملهم یا ملغم ،

آنچه بر جراحت یا ریش نهند بهبود آن را. دوای کوفته و بیخته و آمیخته (با قیر و طیات ) و مانند آن که بر جراحات

 و اورام نهند. (دهخدا). ضماد. :

                          هر دل که شد از هیبت او تافته و ریش          آن دل نه به دارو به هم آید نه به مرهم            فرخی .

                                  راحت کژدم زده کشته ٔ کژدم بو            می زده را هم به می دارو و مرهم بود.        منوچهری .

                                      از درد چگونه شود به آنکس          کز سرکه نهاد و شخار مرهم                        ناصرخسرو.

                                   وز قول یکی چو نیش تیز است          وز حال یکی چو نرم مرهم .                        ناصرخسرو.

                            دردی که مرا هست به مرهم نفروشم          ور عافیتش صرف دهی هم نفروشم              .خاقانی .

ای دریغا مرهمی:افسوسا که دارو ودرمانی برای این زخمها وجود ندارد.

 به جان آمدن: از زندگی سیر شدن:،بی تاب و طاقت شدن.

 خدارا : برای رضای خدا،محض رضای خدا.
 همدم: همنشین و  دوست.

 ای دریغا همدمی:ای کاش دوست و همنشینی داشتم که،

بیت2:چشم داشتن:انتظار داشتن،توفّع داشتن.

چشم ِ آسایش که دارد: هیچ کس نمی تواند امید آسودگی و راحت داشته باشد.

سپهر:فلک،آسمان.

 تیز رو:تند سیر و زود گذر و با ایهامی به خلق و  خوی تندو تیز روزگار و فلک.

ساقیا ، جامی به من  ده، تا بیاسایم، دمی: ای  ساقی به من پیاله یی شراب  بنوشان تا لحظه یی از درد و رنج روزگار

 آرام بگیرم.

بیت3: حافظ این بیت را با توجه به تضمین ،بخشی  از قصیده ی معروف رودکی؛ ساخته است:

                                  بوی  جوی  مولیان آید همی        یاد یار مهرببان  آید همی

                                 ریگ آموی د درشتی های او       زیرپایم ، پرنیان آید همی

                                 ای بخارا شاد باش  و دیر زی      میر ،زی تو ،میهمان آید همی

                                 میر ماه است و  بخارا  آسمان       ماه ، سوی آسمان آید همی...

خاطر دادن: دل سپردن ،عاشق شدن، علاقه مند گشتن.

ترک ِ سمرقندی:" ...برخی از محققا ن مراد از" ترک سمرقندی" را تیمور دانسته اند که سمرقند ،دار السلطنه اش بود

اما این قول نا صواب است وبسیار بعید است که [ حافظ] ناگهان خاطر خود را به تیمور لنگ بدهد،،تیموری که در سال

 789(سه سال قبل از در گذشت حافظ در عهد شاه یحیی) به فارس و شیرازلشکر کشیده بود و قدرت نماییها کرده و

ضرب شست و چنگ و دندان نشان داده وحافظ ازاو به بدی یاد کرده است:

                       کجاست صوفی دجّال فعل ملحد شکل        بگو بسوز ،  که مهدی دین پناه  رسید

که مقصودس از" صوفی دجّال فعل"  تیمور است که در کمال ریاکاری به خدمت زین الدین تایبادی،در قصبه ی خواف

 ،مشرّف شده وبه دست  او،به سلک نصوّف در آمده بود. مراد حافظ از " مهدی دین پناه" شاه منصور برادر زاده ی

دلاور شاه شجاع است که مردانه با تیمور جنگیدو کشته شد...و بیت :

                 به خوبان ،دل مده حافظ! ببین آن بیوفاییها        که با خوارزمیان کردند  ترکان سمرقندی

حاکی از این است که خود حافظ ،پس از ورود تیمور ،به فارس ، این بیت را حذف و این بیت جدید را جانشین آن کرده

 است:

       به شعر حافظ شیراز می می رقصند و  می خوانند       سیه چشمان کشمیری و  ترکان سمرقندی

غزل مهم دیگری از حافظ هست که که در آن ، اشاره  ی صریح، به تهدیدو تجاوز تیمور به فارس و شیراز دارد:

                            ز تند باد حوادث ،نمی توان دیدن        دراین چمن، که ُگلی بوده است، یا، سمنی

                            ببین در آینه ی جام،نقشبندی غیب        که کس به یاد ندارد چنین عجب  زمنی   

ازاین سموم[ لشکر و ایلغارهای تیمور] ، طرف بوستان:[ شیراز و پارس]، عحب که رنگ گلی   هست، یا، سمنی:

[یعنی شیراز قتل عام و غارت و تخریب نشده  و هنوز امکان ادامه ی حیات هست]،چنین عزیز نگینی :[ شیراز و فارس]

، به دست اهرمنی :[ تیمور[.(خرمشاهی 1204)

 آقای خرمشاهی حدس می زنند که ممکن است مراد  از ترک سمرقندی ، رودکی باشد که حافظ مصراع معروفش

 " بوی  جوی  مولیان..." را  در مصراع دوم خود تضمین کرده است.(همان 1205).

کز نسیمش:که از بوی خوش وخوب زلف آن ترک سمرقندی،

مولیان: نام رودخانه ای در بخارا، نام جویی در بخارا، جوی مولیان جویی است در نزدیکی قلعه ٔ بخارا که در آنجا

سامانیان باغ بزرگی داشته اند، (نمونه ٔ ادبیات تاجیک تألیف صدرالدین عینی ص 13). از رساله ٔ ملازاده برمی آید که

 هنوز جویی به اسم جوی موالیان[مولیان ] در بیرون شهر بخارا معروف است . (از احوال و اشعار رودکی ج2ص 536

 مرحوم قزوینی نوشته اند :" ...جوی مولیان ضیایی بوده است در بیرون شهر بخارا ،بسیار با نزهت،و ملوک سامانیه در

 آنجا کاخها و بوستانها ساخته بوده  اند."(قزوینی 33 و160)
.                                      
در ِ  فرخار بر فغفور بستی    به جوی مولیان بر ، پل شکستی .                       نظامی .

خیز تا خاطر بدان ترک سمر قندی دهیم:  برخیز و بیا تا دل به عشق زلف آن یار سمرقندی ببندیم.

کز نسیمش ، بوی ِ جوی ِ مولیان، آید همی: که زلف و گیسوی او بوی  خوش وزش نسیمی را دار د که در ناحیه ی مولیان در وزیدن  است.
بیت 4:زیرکی را گفتم این احوال بین !!:
از هوشمندی پرسیدم  که نظرت در باره ی احوال و اوضاع شگفت آور و نا مناسب این روزگار چیست ؟ :خوب نگاه کن و ( نظرت را بگو).

خندید و گفت:با خنده(ی تلخی ) جواب داد،

صعب روزی!! : چه روزگار سخت و دشواری است!!

بلعجب : مرکّب از دو کلمه ی ُبل + عجب: بُل: ] پیشوندی است که به معنی بسیار است مانند بلهوس (بسیارهوس ) و بلکامه ، لیکن مفرد مستعمل نشده . و بعضی گفته اند که صحیح ،بوالهوس و بوالکامه است و این از باب کنیت است که در محاورات عرب مستعمل، به معنی ملازم شی ٔ است ،پس بوالهوس و بوالکامه ، کسی که ملازم هوس و کام خود باشد، چنانکه عرب ابوتراب و ابوالفضل و مانند آن گویندو مراد مقارنت و ملابست تراب و فضل و مانند آن کنند. (از فرهنگ فارسی معین ). و عجب به معنی شگفتب آور است.پس "بلعجب " یا" بوالعجب" به معنی پرشگفتی ،عجیب .،بوالعجب، ابوالعجب، غریب، مورداعجاب

                                   تو صورت نیستی معنی طلب کن       نظر در جسم و جان بلعجب کن              ناصرخسرو.

                                     گم کرده سر رشته ٔ تدبیر دلم باز       در طره سرگم شده ٔ بلعجب تو.           اثیر اخسیکتی .

"...نقاش قضا صدهزاران نقش بدیع و طراز بلعجب بر روی ریاحین آرایش کرده . "(ترجمه ٔ محاسن اصفهان آوی )." ... از وقایع بلعجب که در مدت مقام پادشاه بر در شهر بود درین مدت آن بود که ..." . (المضاف الی بدایع الازمان ص51) .(دهخدا)

                                  ز بس صورت که پیدا کرد و بنمود       تو گفتی چرخ آن شب بلعجب بود. ویس و رامین.

                   بوالعجب: غریب و عجیب . مسخره و مضحکه . شعبده باز، پدر تعجب ؛ یعنی صاحب تعجب و مشعبد و

 بازیگر،  ابوالعجب :
                               دعوی همی کند که نبی را خلیفت           در خلق این شگفت حدیثی ست بوالعجب   ناصرخسرو 

                                صید از کمند  به جهدبوالعجب بود          ورنی چو در کمند بمیرد عجیب نیست .         سعد ی        

                               بوالعجب بود که نفسی به مرادی برسد       فلک خیره کش از جور مگر بازآمد.         سعدی .

                      ز گردون نعره می آید که اینت بوالعجب کاری       که سعدی آرزوی دوست برخوردار می بینم   سعدی .

بلعجب کاری!!: چه کار شگفت انگیز و روزگار هولناکی !!

پریشان عالمی: وچه دنیای بر آشفته و در هم ریخته ونا بسامانی..!!

 بیت5: می دانیم که فردوسی‌ داستان‌ پرداز است‌ و در داستان‌هایش‌ به‌ تفصیل‌ توجه‌ دارد در حالی‌ که‌ حافظ‌ غزل ‌سراست‌، و داستان‌ها را خلاصه‌ می‌کند و نتیجه‌ آن‌ را مختصر و مفید در یک‌ جمله‌ یا یک‌ مصراع‌ ارایه‌ می‌دهد،  فردوسی‌ داستان‌ها را باز می‌گوید و  حافظ‌ عصاره‌ و ماحصل‌ آن‌ها را ذکر می‌کند.( رستگار فسایی142 و156)مثلا داستان‌  بیژن‌ و  منیژه‌، در شاهنامه‌ دارای‌ 1312 بیت‌ است‌ و  حافظ ،آن را‌ در همین یک بیت خلاصه می کند. در این بیت ،حافظ همه ی  داستان بیژن و منیژه و به چاه افکندن بیژن به وسیله شاه ترکان ،افراسیاب وفرستاد ه شدن رستم به فرمان پادشاه ایران کیخسرو، برای رهانیدن وی و نجات دادن رستم،بیژن را ،با ایجازی شگفت آوردر یک بیت ذکر کرده است .( رستگار فسایی ، فرهنگ نامها 229 تا235)،همانند این

 بیت است :

                             شاه ترکان چو پسندید وبه چاهم انداخت         دستگیر ار نشود لطف تهمتن  ، چه کنم     (5/337)

 داستان‌  سیاوش‌ در شاهنامه‌ فردوسی‌ دارای‌ 3770 بیت‌ است‌ و  حافظ‌ آن‌ را در یک‌ بیت‌ چنین‌ بازگو می‌کند:

( رستگار فسایی ، فرهنگ نامها 229 تا235):

                                     شاه‌ ترکان‌ سخن‌ مدعیان‌ می‌شنود         شرمی‌ از مظلمه‌ خون‌ سیاووشش‌ باد        (4/101)

 چاه ِ صبر:اضافه ی تشبیهی: صبر به چاه تشبیه شده است :

                                     عزیز مصر به رغم  یرادران غیور        ز قعر چاه بر آمد ، به اوج ماه رسید       (5/237)

 چِگِل: ناحیتی است و اصل او از خلخ است و لکن ناحیتی است بسیارمردم و مشرق او و جنوب او حدود خلخ است مغرب وی حدود تخس است و شمال وی ناحیت خرخیز است . (حدود العالم ص 52). نام شهری است از ترکستان که مردم آنجا بغایت خوش رو می باشند، و در تیراندازی عدیل و نظیر ندارند و بدین مناسبت شاعران در اشعار خود خوبرویان را بدین شهر نسبت داده یا به مردم این شهر تشبیه کرده اند : «...

                               گفتم که گر دو تیر گشاید سوی چگل        گفتا یکی چگل بستاند یکی ختن .                فرخی                                    ملکی کو ملکان را سر و مایه شکند         لشکر چین و چگل را به طلایه شکند.               منوچهری .

                                       بی دلکان جان و روان باختند          با ترکان چگل و قندهار                        منوچهری .

                    به مشک چین و چگل نیست بوی گل محتاج          که نافه هاش ز بند قبای خویشتن است .     {3/51)

شمعِ ِ چگِل : اضافه ی استعاری:تصویری استعاری و کنایی از معشوق یا هر زیبارخی،ولی دراینجا ،منظور "منیژه" دختر افراسیاب ؛پادشاه توران  است که بیژن  عاشق وی شده بود و با وی به بزم نشسته بود ، گرسیوز برادر افراسیاب ،بدان بزم  تاخت و به فریب  ،بیژن را گرفتار کرد و به فرمان شاه اورا در چاهی به زندان انداخت و سنگی بسیار بزرگ بر آن نهاد و منیژه که خود نیز از درگاه پدر رانده شد،از بیژن مراقبت می کرد تا آن که این خبر به ایران رسید و کیخسرو در جام جهان بین ،جای بیژن را یافت و رستم را برای رهانیدن اوبه توران فرستاد و رستم با دشواریهای فراوان ،بیژن را یافت واز  چاه رهانید وبه ایران باز گردانید.:
                          
تو بدین نازکی و سرکشی ای شمع چگل        لایق بزمگه خواجه جلال الدینی                                                                  صفای خلوت خاطر از آن شمع چگل جویم         فروغ چشم و نور دل از آن ماه ختن دارم .             (2/322)

سوختم درچاه صبر از بهر آن شمع چگل: من ،همانند بیژن، در چاه شاه توران افراسیاب بیژن وار، گرفتار آمده ام و در فراق یار خود می سوزم.

شاه ِ ترکان: افراسیاب پادشاه توران و پدر  منیژه ،که بیژن را به چاه انداخته بود:

                               شاه ترکان ،سخن مدّعیان می شنود         شرمی از مظلمه ی خون سیاووشش باد   (4/101)

                           شاه ترکان چو پسندید وبه چاهم انداخت         دستگیر ار نشود لطف تهمتن  ، چه کنم   (5/337)

   این ترکیب را با ترکیباتی چون شاه خوبان وشاه چو ماه،شاه حسن،شاه شوریده سران،شاه شمشاد قدان،بسنجیم ،می توان از آن :شاه ،ترک  زیبایی چون منیژه را هم استنباط کرد ، اما در در اینجا ،با توجه به فضای کلّی شعر ، افراسیاب مورد نظر است.

شاه ِ  ترکان غافل است از حال ما: افراسیاب پادشاه توران ،به حال و روزگار ما توجه ندارد .

رستم: رستم : رستهم : روستهم :روستم ... مرکب از دوجزو: رس = راودههبالش و نمو [ رستن و روییدن از همین ریشه است ] + تهم : تَخْمه ،در پارسی باستان وگاتها و دیگر بخشهای اوستا به معنی دلیر و پهلوان، تهمتن نیز از همین ریشه است به معنی بزرگ پیکر و قوی اندام و در حقیقت تهمتن معنی کلمه ٔ رستم است . بنابر آنچه گفته شد رستم یعنی کشیده بالا و بزرگ تن و قوی پیکر... نام جهان پهلوان ایرانی پسر زال پسر سام ... بزرگترین و نام آورترین پهلوانان ایران در حماسه های ملی ما از سیستان برخاسته اند. این پهلوانان از خاندان بزرگی بودند که نژادشان به جمشید می پیوست . جمشید هنگام فرار از ضحاک با دختر کورنگ شاه زابلستان تزویج  کرد و از او پسری بنام تور پدید آمد. از تور، شیدسپ و از شیدسپ  ،طُوُرْگ و از طُوُرْگ ، شم و از شم ، اثرط و از اثرط ، گرشاسپ و از گرشاسپ  ،نریمان و از نریمان ، سام معروف به سام یک زخم و از سام  ،زال و از زال ، رستم ...

زال از جانب پدر پادشاهی سیستان یافت و از آغاز کارشیفته ٔ رودابه دختر مهراب کابلی شد، اما سام به وصلت او که از نسل ضحاک بود تن درنمی داد تا سرانجام موبدان او و منوچهر با زال همداستان شدند و او رودابه را به زنی گرفت و از آن دو ، رستم پدید آمد.

 زادن رستم بارنج و سختی بسیار صورت گرفت چنانکه پهلوی رودابه رابه اشارت سیمرغ بدریدند و رستم برومند را از شکم مادر بیرون کشیدند. دو دست رستم هنگام زادن ،پر از خون و «به یک روزه گفتی که یکساله بود». چون رودابه بهبود یافت ،رستم را نزد او بردند و از شادی گفت : «برستم »یعنی آسوده شدم و از این روی آن کودک را «رستم » نامیدند:
                                             بخندید از آن بچه سرو سهی        بدید اندر او فر شاهنشهی

                                             بگفتا برستم ، غم آمد به  سر       نهادند رستمش نام پسر          فردوسی .

رستم از آغاز کودکی پهلوانی زورمند بود چنانکه پیل سپید را کشت و به دژ سپید رفت و اهل آن دژ را به انتقام نریمان به قتل آورد و... تا آخر کار در عهد گشتاسب با اسفندیار رویین تن جنگید و او را به چاره گری کور کرد و کشت و سرانجام در عهد بهمن به حیله ٔ شغاد برادر خود به چاهی افتاد و با رخش در همان چاه جان داد، اما پیش از مرگ کین خود را از شغاد گرفت و با تیر اورا به درختی تناور بدوخت چنانکه در دم جان داد. از رستم فرامرز و سهراب و جهانگیر و گشسب بانو و زربانو پدید آمدند. سهراب بدست پدر کشته شد اما از او فرزندی برزونام و از برزو پسری بنام شهریار ماند. اما جهانگیر مانند سهراب جنگی با ایرانیان و برادر خود فرامرز و پدر خویش رستم کرد منتهی شناخته شد و از مرگ رست. (رستگار 409 فرهنگ نامها ).

به نظر می رسد که " رستم " دراین جا بتواند تصویری  باشد برای دلیران  از چان گذشته یی که می توانسته اند اوضاع نا بسامان روزگارحافظ را سامانی ببخشندو امید های مردم را  بر آورند باشد،کسانی ،مانند شاه منصور برادر زاده ی  دلاور شاه شجاع آخرین شاه دلاورمظفّری ، که پس از  مرگ حافظ در برابر تیمور ایستاد و مردانه با تیمور جنگیدو کشته شد و در باره ی  نوع مقاومت وی در آخرین جنگش در برابرتیمور داستانها نقل کرده اند که به عنوان نمونه،می  خوانیم: " شاه منصور ،مانند شیر نر بر تیموریان می تاخت و فریاد می زد :" منم شاه منصور" و در  حالی که لشکریان تیمور از مقابل او فرار می  کردند،قصد مکان تیمور کرد،تیمور فرار  نمود و بین  زنان داخل شد  و در میان آنان مخفی گشته ،چادر به سر کشید..."(غنی 524)، در باره ی شجاعت شاه منصور ، در جامع التواریخ حسنی می خوانیم که:" شاه منصور لشکر خود را دل داد و گفت روز ننگ و نام است ، در معرکه کشته نشویم ،یقین مرگ در  کمین است و به زبان فصیح و آواز بلند می خواند که:

                                                                برآنم که گردن فرازی  کنم     به شمشیر،با شیر، بازی  کنم

                                                             من امروز کاری کنم درجهان     که بر  نامداددان ،سر آید  زمان       (غنی ح 2 ص 530)

کو رستمی: کجاست کسی که چون رستم به رهانیدن من  از چاه بپردارد و مرا  از چاه غم واندوه خلاص کند.

بیت 6:در طریق عشقبازی: بنا بر راه ورسم عاشقانی  چون من، امن و آسایش ،بلاست: برای عاشقان،آرامش طلبی و راحت جویی ، آفتی بزرگ است.

ریش باد آن دل که با  درد  تو ،خواهد مرهمی: دل آن کسی که  بخواهد برای درد عشق تو مرهمی پیدا کند،مجروح و زخم و خونین باد تا دیگر به فکر آرامش و آسایش نباشد.

بیت 7:اهل ِ  کام وناز : راحت طلبان و نازک نارنجی هایی که طاقت  تحمّل درد عشق را ندارند.

کوی ِ رندی : درمحلّه وجایی که رندان سختی  کشیده و کسانی  چون من که رنج عشق را به جان می  خرند،زندگی  می  کنند،

اهل ِ  کام وناز را در کوی  ِ رندی، راه نیست: افراد راحت طلب و نازک نارنجی را، به محلی که چون من رندان سختی کشیده یی ،در آنجا زندگی می کنند ،راه نمی  دهند.

رهرو: راه رونده: صفت فاعلی مرکب مرخّم: سالک، کسی  که اهل معرفت است ومی خواهد عارف به حق باشد.

جهانسوز:صفت فاعلی مرکب مرخّم: نابود کننده  و سوزنده ی مال و نعمت  دنیا، کسی که نعمت و مال را را نگه نمی دارد و در قید آن نیست. سوزنده ٔ جهان ،و درا ین جا، در تقابل با "خام" قرار گرفته است و به معنی کار آزموده ی عشق و سرد و گرم چشیده ی رنجهای آن است:
                           حریص و جهانسوز و سرکش مباش           ز خاک آفریدت چو آتش مباش .                 سعدی .

  رهروی باید جهانسوزی: سالک و  اهل طریق ،باید انسانی کار آزموده یی باشد که رنجهای  عشق را تجربه کرده باشد و قید آسایش  و راحت  و مال و نعمت را زده باشد.

خام: در برابر  "جهانسوز" ، سرد و گرم نچشیده و سختیهای عشق را نیازموده، اهل کام وناز.

بیت 8:آدمی در عالم خاکی نمی آید به  دست:دراین دنیای ساخته شده از خاک و آدمیان آفریده شده از  خاک ، کسی  که به معنی درست کلمه "انسان" باشد ،پیدا نمی شود.

عالمی دیگر بباید ساخت: باید دنیایی متفاوت از  این جهان خاکی آفرید( که زشتی ها و بدیهای دنیای خاکی را نداشته باشد) .

 وز نو ، آدمی: و دوباره مخلوق تازه  یی را خلق کرد که با آن جهان تازه سازگار باشد.

 بیت 9:گریه حافظ چه سنجد: اشک ریختن و زاری کردن من ، هیچفایده و سود و ثمر و اعتبار و ارزشی ندارد،

پیش: در  مقایسه با، در سنجش با؛

 استغنا:بی نیازی ،عدم احتیاج حق( : معشوق) به عبادت و اطاعت بندگان،تلمیحی دارد به : "  إن الله خلق الخلقحین خلقهم غنیّاً  عن  طاعتهم  . و آیاتی چون:" إن الله لغنیّ عن العالمین. " (عنکبوت 29) و " یا ایها الناسانتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی ّ الحمید." (فاطر 15)

   ِاستغنای  ِعشق:بی نیازی معشوق  از عشق عاشق:

                ز عشق ناتمام ما جمال یار مستغنی  است          به آب  ورنگ و، خال و خط، چه حاجت روی زیبا را      (4/3  )

            سخن در احتیاج ما و استغنای  معشوق است          حه سود افسونگری  ای  دل، که در دلبر نمی گیرد     (10/145)

           چه حسن تواز  عشق ِ غیر، مستغنی است          من    آن نیم ، که  از   این عشقبازی ،  آیم     باز      (9/254 )

طوفان: انقلاب سخت هوا، باران سخت ، آب بسیار که همه را بپوشدو همه چیز را فراگیرد، آب که از زمین برآید و همه

 را غرق کند، سیل غرق کننده  : فاخذهم الطوفان و قیل الغرق و قیل کثرة الماء و قیل العذاب ، هر چیز بسیار که احاطه کند

 تمام جماعت را. ، هر چیزی که بسیار و غالب باشد و همه را فروگیرد(دهخدا):
                              علی بر جان جباران عالم              ببارید از سر صمصام طوفان                       ناصرخسرو

                    درتنور آن جای طوفان دیده وَاندر چشم دل              هم تنور غصه هم طوفان احزان دیده   خاقانی .                                                          روز و شب بر خشک کشتی رانده ام             گرچه دایم غرق طوفان می زیم .                  عطار.

نماید: به نظر می رسد.

هفت دریا: هفت آب و هفت بحر هفت محیط، هفت آب، هفت بحر :  که به نظر قدما عبارت بودند  از: "  اول دریای اخضر که عرض آن پانصد فرسنگ باشد و جزائر آباد بسیار دارد و یکی از آنها سراندیپ است ...، دوم دریای عمان ...، سوم دریای قلزم یا بحر احمر...، چهارم دریای بربر...، پنجم دریای اقیانوس ...، ششم دریای قسطنطنیه که آن را بحرالروم نیز گویند...، هفتم دریای اسود..." (از غیاث ). در برهان نوشته که هفت دریا این است : " دریای چین ، دریای مغرب ، دریای روم ، بحر بنطش ، بحر طبریه ، بحر جرجان ، بحر خوارزم . (از غیاث ).
                  پس بر آن سد مبارک ده انامل برگشاد           جدولی را هفت دریا ساخت ازفیض عطا             خاقانی .

                      در وصف تو عقل و دانش ما نرسد           یک قطره به گرد هفت دریا نرسد                        عطار.

                           هفت دریا اندر او یک قطره ای           جمله ٔ هستی ز موجش چکره ای                          مولوی .

                        که گر آفتاب است یک ذره نیست            وگر هفت دریاست یک قطره نیست                   سعدی .

شبنم: ژاله، قطره، نم، قطره ی آب  که به علت رطوبت هوا  وسردی آن  بر برگ گلهامی نشیند:

           هر شبنمی در این ره، صد بحر آتشین  است           دردا که این معمّا ، شرح وبیان  ندارد                (3/122)

 کاندر این طوفان،نماید هفت دریا،شبنمی:زیرا در مقایسه با وحشت و آسیب این سیلاب بنیان کن روزگار ، آبهای همه ی

 دریاهای جهان، آن چنان نا چیز به نظر می رسد که حتی قطره یی بیش نیست.

      

4- معنی بیتهای غزل

 

 بیت1:دریغا که دل من پراز درد و رنج عشق است ودارویی برای آن، یافت نمی شودو با آن که از دوری  یار و تنهایی ، جانم به لب رسیده  است ،هیچ دوست و همنشینی پیدا  نمی  کنم.

بیت2:هیچ کس نباید توقّع داشته باشد که این آسمان شتابنده و بد خو، به او آرامش  وآسودگی ببخشد،پس ای ساقی پیاله یی شراب بده تا بنوشم وچنین غم بزرگی را از یاد ببرم.

بیت3:بر خیز وبیا  تا به یاد آن محبوب سمرقندی باده بنوشیم ، که بوی  خوش گیسوانش،نسیم خوشبوی  ناحیه ی جوی مولیان را به  همراه دارد.

بیت 4:به هوشمندی دانا و زیرک گفتم که تماشا کن این اوضاع عجیب  و غریب روزگار را!! ؛با خنده یی  تلخ پاسخ داد که چه دوران سخت و دشوار و جهان پریشان  و آشفته یی است!!

 بیت 5: دراین اوضاع و احوال،که افراسیاب ،شاه توران از حال ما بی  خبر است وما ،بیژن وار به چاه، درافتاده ایم  وجز صبرو بردباری و انتظار چاره یی نیست، ای کاش رستمی پیدا می شد و مارا ازاین گرفتاریها ،نجات می داد..

بیت 6:ای دوست ! از آنجا که برای  ما اهل  معرفت و سلوک ، به آرامش و آسایش خویش اندیشیدن، بلایی بزرگ است ( که انسان را از رسیدن به مقصود باز می دارد)،  ما در راه عشق توصبور و بردبار نباشیم وتوقع درمان و مرهمی داشته باشیم ، دل ما مجروح و پر درد باد .

 بیت 7: کام جویان راحت طلب و بی غم،،هرگز به  مقام ما رندانی که از همه  ی مال و نعمتهای  حهان می گذرند تا به یار،برسند، دست پیدا نمی کنند ،سلوک در این راه  تنها کار ما رندان کار آزموده و سخمی کشیده یی است که ازهمه ی مال و نعمت جهان گذشته ایم ،تا به حقیقت برسیم.

بیت 8: در این روزگار نا سازگارو دراین جهان ساخته شده از خاک وبا آدمیانی که از  خاک آفریده شده اند، کسی  که به معنی درست کلمه "انسان" باشد ،پیدا نمی شود، باید دنیایی متفاوت از  این جهان خاکی آفرید( که زشتی ها و بدیهای دنیای خاکی را نداشته باشد) وانسان   تازه  یی را خلق کرد که با آن جهان تازه سازگار باشد.

  بیت 9:از اشک ریختن و زاری کردن من ، در  مقایسه با، چنین سیل وحشتناکی  که در این روزگار اتفاق افتاده است،هیچ کاری   ساخته نیست،  زیرا در مقایسه با وحشت و آسیب این سیلاب بنیان کن روزگار ، آبهای همه ی دریاهای جهان، آن چنان نا چیز به نظر می رسد که حتی قطره یی بیش نیست.

 

5- منابع شناخت بهتر غزل

 

انجوی شیرازی ،سید ابوالقاسم ،(مصحح) ، دیوان خواجه حافظ شیرازی ،چاپ چهارم ،انتشارات جاویدان ،تهران،1361

خرّم شاهی ،بهاء الدین، حافظ نامه ، دوجلد ،انتشارات علمی و فرهنگی ،تهران ،1366

رستگار فسایی ،منصور ، فرهنگ نامهای شاهنامه ،چاپ دوم، دو جلد ، مؤسسّه ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی  ،

 تهران 1369 

 رستگار فسایی ،منصور ، حافظ و پیدا و پنهان زندگی،انتشارات سخن ،تهران ،1385

  غنی ،دکتر قاسم ،بحث در آثار و افکار و احوال حافظ ،هرمس ،تهران ،1386ه.ش

    قزوینی ،محمّد،( مصحح) ، چهارمقاله ی نظامی عروضی سمرقندی؛انتشارات زوّار، تهران ، 1327

 

 

*  شرح غزل 461 از کتاب 6 جلدی  " شرح تحقیقی دیوان حافظ" از دکتر منصور رستگار فسایی  ( زیر چاپ)

                             

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٢:٠٧ ‎ق.ظ ; جمعه ٢٦ آذر ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

مهدی اخوان ثالث و فردوسی

دکتر منصور رستگار فسایی

شادروان مهدی اخوان ثالث ( م. امید ) و فردوسی

 مهدی اخوان ثالث ( م. امید ) ُامید ادب معاصر ایران و از معدود شاعران بزرگ روزگار ما بود، که برمبناى تمام تعاریف قدیم و جدید از "شاعر"، به تمام معنى، "شاعر" بود؛ نه‏تنها از این دیدگاه که ذوق شاعرانه سرشار داشت و پیشتاز و نوآور بود و آثارش در مدتى بیش از چهل سال مقبول طبع مردم شعردوست این سرزمین افتاده بود، بلکه، بیشتر به دلیل نوع زندگى شاعرانه، خلاقیتها، رنجها، پیامها، روشها و تداوم اندیشه هاى میهن‏پرستانه و انسانیش، شاعرى ممتاز از دیگران بود و به همین دلیل، اعتبارى خاص و جایگاهى والا داشت. شور و شوریدگیش را همگان مى پسندیدند و او را ادامه‏دهنده راهى ثابت و پراعتبار در شعر فارسى مى شناختند که از فردوسى تا روزگار ما ادامه داشته است. او پیوسته براى ایران و ایمان به انسانیّت و ارزشهاى فرهنگى دل سوزانیده بود و برمبناى آزادگى و مقاومت فرهنگى ایرانى از طوفانهاى شکننده گذر کرده بود.

 او مظهر شاعران رنجدیده و استوار و هنرمندان ریاضت‏کشیده و بردبارى بود که در هر عصرى درفش تداوم اعتبارات فرهنگى و اندیشگى قوم خویش را بر دوش مى کشند و طبعا از جان و تمامیت توان ذهنى خود براى پاسدارى از آن اندیشه‏ها و میراثها مایه مى گذارند.

 امید، با شناخت توانمندیهاى یک فرهنگ استوار و سرشار، سرمایه‏اى کلان از ذهنیتى معتبر را فراهم آورده بود، ماهیّت ادب و حوزه‏ها و حدود آن‏را مى شناخت، جوهر شعر را خوب درک مى کرد و از "زبان" و کارکرد و امکانات بالقوه و بالفعل آن به استادى آگاهى داشت. در نتیجه، در خلق شعر، به عنوان یک وسیله هنرى بسیار مؤثر، همیشه موفق بود، زبان او در شعر، چون موم در دست ذهنیت او، شکل مى یافت و در مردم تأثیر مى گذاشت. زبانش بازتاب ذهنى فراگیر و گسترده‏تر بود که ریشه در اعماق داشت، ولى همیشه چون درختى سبز و سایه‏گستر شاداب و امروزین مى نمود.

 امید در شعر خود به زبانى دست یافت که، نرم و استادانه، مشکلترین مفاهیم اجتماعى و سیاسى و عاشقانه را، چه به جدّ و چه به طنز، در قالبهاى نو و کهن مى گنجانید. خمیرمایه تمام اندیشه هاى او عشق به ایران و انسانیّت آزاد و سرافراز بود. او شاعرى بود که موقعیت تاریخى و حساس خویشتن را در طول حیات مى شناخت و على‏رغم تسلط بر ادب فارسى و تازى و آشناییهایش با ادب غرب، ایرانى مى اندیشید و شعرش را در خدمت روحیات و مصلحتها و ذوقیات مردم سرزمین خود قرار داده بود:

 گرچه بس بیگانه امروزت نماید خویش و خواهان‏

 بیش من خویشى ندارد دوستت، بیگانه‏اى هم‏

 عمر و جان کردم نثارت، عاشقم دیوانه‏وارت‏

 عاشقى دیوانه چون من نیستت، فرزانه‏اى هم‏

 عشق و ایمانم به ایران، در دو گیتى هم نگنجد

 نیست رطلى در انیران سنجد این، پیمانه‏اى هم‏

 و به قول خودش: "من مى گویم ایران دیروز و امروز را دوست دارم، حب‏الوطن دارم، حق‏شناس مادرم، خاکم، سرزمینم و فرزندان بزرگش هستم..."

 او مفسّر اندیشه هاى نو در شعر فارسى معاصر بود و با زبانى همه‏فهم، روشن و صادق و با تجربه دست اول و معتبر خود، در آشنا ساختن مردم با شعر نو و پیامهاى آن، سهمى عمده داشت. او با شهامت خاص خود به زبانهاى نسلهاى رنجیده و امیدگسسته پس از مرداد 1332 بدل شده بود و سوک حماسه هاى او آگاهى‏بخش، ستم‏ستیز و در عین حال دل‏آویز و تازه و باطراوت بود و، با طنازى و ابهام و ایهاماتى که داشت، مورد پسند همگان قرار مى گرفت و شیفتگان قالبهاى کهن و نو یکسان از فکر استوار و لفظ و معناى سخته او لذت مى بردند. شاید بتوان گفت که اخوان تنها شاعرى از نسل نوسرایان بود که توانمندیش در شعر کهن و بنیان استوار نظمش حتى براى دشمنان شعر نو نیز قابل قبول بود.

 اما آنچه مرا، بیش از همه محاسن امید، به او دلبسته مى ساخت و در این مقال برآنم که بسیار مختصر بدان بپردازم، الفت و قرابت بى تردید او با تفکر فردوسى، زبان فردوسى و آرمانها و زندگى فردوسى بود. من از خلال مجموعه آثارش یقین یافته‏ام که او مقاومت را از فردوسى آموخته بود، میهن‏دوستى و اعتقاد به ارزشهاى متعالى را از وى داشت و نگرانیها و التهابات انسانیش، گویى از جان فردوسى برآمده بود، تا بدانجا که مى توان بسیارى از اشعار او را عصاره اندیشه فردوسى و ایرانى که او مى شناخت و دوست مى داشت، دانست؛ زیرا دل او پر از مهر نیکانى چون فردوسى بود:

 نه از نیکان و پاکانم ولیکن‏

 دلم پرمهر نیکان است و پاکان‏

 شعر امید، همانند فردوسى، سرشار از عشق به این سرزمین و فرهنگ و تمدن آن است و همه‏جا سرود این دو، دوست داشتن این کهن بوم و بر است. به همین جهت اخوان، این همشهرى فردوسى، او را مى شناسد و هم‏آوا و همدرد و ستایشگر اوست:

 نگویم که فردوسى پاک جفت‏

 سخنهاى شیعى، شعوبى نگفت‏

 ولى بى گمانم، که آن بى نظیر

 به یک آدمى جامه، صد بیشه شیر

 چو مردان افسانه بود و شگرف‏

 یکى بیکران پاک دریاى ژرف‏

 شگفت‏آفرین کار این آدمى ،

 به شعر و به افسانه ماند همى‏

 به افسانه ماند ولى راستین‏

 به شعرى گزین و شعورآفرین‏

 اگر چند از رفته‏ها گفت باز

 ولى رفته‏اى گفت، آینده‏ساز

 شگرف است و افسانگى، کار او

 شگفت‏آفرین، کاخ سُتوار او

 من از شهر اویم، شناساش نیز

 هم‏آوا و همدرد و همتاش نیز

 به ایران‏پرستى، شعوبیگرى‏

 انیران گدازى و گندآورى‏

 سلحشورى و شعر و شور و منش‏

 دلیرى و گردى و کار و کنش‏

 ص 137

 اخوان خود را پیر پرورده فردوسى مى شمارد:

 پیر پرورده فردوسى و خیّامم لیک‏

 شیرها خورده ز پستان توام، اى شیراز

 اخوان، فردوسى‏وار، به خاک و فرهنگ سرزمین خویش مى بالد و مى داند که سرفرازى او از میهن است:

 زآن‏که دانم خون این فرهنگ و خاک‏

 مى فروزد سرفرازى در رگم‏

 ص 278

 افتخار اخوان به مظاهر با ارزش فرهنگ سرزمین خویش، همان است که فردوسى مى اندیشید و اخوان بى آن‏که در تلاطم امواج تفکرات چپ یا راست به دام افتد، پیوسته به عظمت به حق سرزمینى مى اندیشد که، در هزاره هاى گذشته تاریخ خویش، از هفت‏خانهاى مشکلات شکننده و نابودکننده گذر کرده است و على‏رغم فروافتادنها و رنجها و نامرادیهاى بسیار، پیوسته منشأ خدمات گسترده و به راستى افتخارآفرین به تکامل ذهنى و هنرى انسانیّت بوده است.

 افتخار اخوان به ایران، افتخار به اعتبارات ارزنده انسانى است:

 تو را اى گرانمایه، دیرینه ایران‏

 تو را اى گرامى گهر، دوست دارم‏

 تو را اى کهن زادبوم بزرگان‏

 بزرگ‏آفرین نامور، دوست دارم‏

 هنروار اندیشه‏ات رخشد و من‏

 هم اندیشه‏ات هم هنر، دوست دارم‏

 به جان، پاک پیغمبر باستانت‏

 که پیرى است روشن‏نگر دوست دارم‏

 ز فردوسى آن کاخ افسانه کافراخت‏

 در آفاق فخر و ظفر، دوست دارم‏

 ز سعدى و از حافظ و از نظامى

 همه شور و شعر و سمر دوست دارم‏

 نه شرقى، نه غربى نه تازى شدن را

 براى تو اى بوم و بر دوست دارم‏

 او در کلام به جدّ و طنزآمیخته‏اش، که همیشه شجاعانه است، به هرچه انیرانى است مى تازد و همچون فردوسى آن‏را برنمى تابد. او با استفاده از طیفى وسیع از واژگان حماسى و اساطیرى همیشه نفوذ شاهنامه را در دنیاى ذهنى خویش یادآور مى شود:

 بس پسرها که ز مادر زادند

 نام رستم پدرانشان دادند،

 ولى از آن‏همه رستم‏نامان‏

 آن‏همه ریز و درشت‏اندامان‏

 هیچ‏یک رستم دستان نشدند

 مرد مردانه میدان نشدند

 ص 178

 رسد کاسفندیار این رستمى کیش‏

 ز تیر و تیغ و از گبرم شناسد

 *

 چو مى آمدم برنشسته به رخش‏

 چنان چون شهابى ز چرخ کبود

 که چون گسترد ز اختران بر سپهر

 چنان بیکران پرده‏اى ناپسود

 *

 از آن رستمى یال و کوپال بود

 چو رویین‏تنان سخن، زال او

 امید، در دریاى شاهنامه، بسیار شنا کرده و گوهرها به چنگ آورده است آن‏چنان که گاهى کلامش دقیقا از شاهنامه مایه‏ها مى گیرد، همه ما این بیت فردوسى را که دلیل بر رفض او دانسته‏اند به خاطر داریم:

 به بینندگان آفریننده را

 نبینى، مرنجان دو بیننده را

 حال بنگرید به این دو بیت از امید:

 به بینندگان آفریننده را

 دلم دید و سرّ سرودش شنود

 ص 80

 *

 به بینندگان آفریننده را

 توان دید، بگشاد و بیننده را

 ص 283

 الفت با شاهنامه سبب شده است که اخوان از وزن و قالب مفاهیم و اندیشه هاى فردوسى بسیار بهره گیرد، ولى اعتبار او در مستقل ماندن آزاده‏وار و فردوسى‏گون اوست:

 نه شرقى نه غربى نه تازى شدن را

 براى تو اى بوم و بر دوست دارم‏

 ص 224-230

 *

 یکى آزاده مردم ساده‏اندیش‏

 ندانم چند و چون و مکر و فنها

 نه شرقى و نه غربى و نه تازى‏

 همین گویم نه پر، چون پرسخنها

 ره آزاد گر مزدشت پویم‏

 نه راه غرب و شرق و راهزنها

 ص 291

 امید خود را هم‏آوا و همتاى فردوسى و شناساى فردوسى مى داند:

 من از شهر اویم شناساش نیز

 همآوا و همدرد و همتاش نیز

 ص 136

 (و در توضیح این بیت مى گوید: فردوسى زمانه‏ام و هرکه منکر است میدان فراخ، اسب به گرد اندر آورد... ولى با یک تفاوت که من هنوز شاهنامه (=کتاب بزرگ) خود را نسروده‏ام.) و در ادامه همین سخن به طنز بازمى گردد و در جایى مى سراید:

 فردوسى ار رقیب نمى خواهد

 حضرت چرا نمى طلبد ما را

 ص 351

 امید، که خود را فردوسى زمانه مى خواند، سروش اصفهانى را به خاطر تقلیدش از شاهنامه نکوهش مى کند و مى سراید:

 نیز اگر بودت هوا، فردوسى دیگر شدن‏

 ساختند افسوس آن نالوطیان، عنتر تو را

 ص 161

 اخوان، خود، ابیاتى دارد که حال و هواى شاهنامه را دارد و شاد و زنده است:

 چو مى آمدم بر نشسته به رخش‏

 چنان چون شهابى ز چرخ کبود

 *

 از آن رستمى یال و کوپال او

 چه رویین‏تنان سخن، زال او

 و آخرین کلام این‏که وقتى در "سخن اندیشه" آخرین حرفهایش را درباره شاهنامه خواندم، اشک از چشمانم فروخزید. این اولین‏بارى بود که اثرى از اخوان را مى خواندم، در حالى که مى دانستم که دیگر امید از این جهان پر کشیده است. به یاد فردوسى افتادم که فرمود:

 دم مرگ چون آتش هولناک‏

 ندارد ز برنا و فرتوت باک‏

 در این جاى رفتن نه جاى درنگ‏

 بر اسب فنا گر کشد مرگ تنگ‏

 چنان دان که داد است و بیداد نیست‏

 چو داد آمدت بانگ و فریاد چیست؟

 اما باز به یادم آمد این بیت حافظ:

 هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق‏

 ثبت است بر جریده عالم دوام ما

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٦:٠۸ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۱٦ آذر ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

اصول هویت ایرانى‏ در شاهنامه ی فردوسی

دکتر منصور رستگار فسایی

اصول هویت ایرانى‏ در شاهنامه ی فردوسی

 شاهنامه، از جزئى‏ترین تا کلى‏ترین مسائل درونى و بیرونى جامعه ایرانى را در ادوار مختلف، به تماشا مى گذارد و على‏رغم تباین و تفاوت شرایط تاریخى، اجتماعى و فرهنگى در جامعه‏اى که کرارا در معرض تهاجمات، مصائب طبیعى و رقابتها و جنگهاى داخلى و خارجى و هوسرانیها و خودخواهیهاى اصحاب قدرت قرار داشته است، مى توان در همه‏جا بن‏مایه هاى مثبت رفتارى و بارزترین خلقیات مردم ایران را در جغرافیاى متنوع و تاریخ پرحادثه و فراز و نشیب این ملت، در پنج اصل خداپرستى، خردورزى، دادگرى، نام و شادى خلاصه کرد و بسیارى دیگر از صفات این قوم را وابسته به این پنج اصل به شمار آورد و آرزو کرد که همه جهانیان در هر دوره و روزگارى با این منشهاى ایرانى به سربلندى زندگى کنند.

 این پنج قائمه فرهنگى ایران در طول روزگار چنان در ناخودآگاه جمعى قوم ایرانى نفوذ داشته است که ایرانیان در هیچ دوره‏اى از این پنج اصل جدا نبوده‏اند و درجه توفیقات فردى و اجتماعى آنها نیز در میزان وفادارى به این اصول ارزیابى مى شده است. فردوسى این پنج اصل را در همه‏جا مورد تأکید و تأیید فراوان قرار مى دهد و ایرانى را متخلّق به این پنج خلق مى شناسد و مى پسندد. ناگفته نباید گذاشت که ایرانى‏شناسى فردوسى، علاوه بر پنج اصل ثابت فوق‏الذکر، بر خلقیاتى فرعى و فلسفى نیز که زاده احوال و شرایط تاریخى و اجتماعى خاص و زمان‏پذیر هر دورانى است، مبتنى است که این نوع خصوصیتها را مى توان در اندیشه هاى کیخسرو بازشناخت:

 به آواز گفت آن‏زمان شهریار

 که اى نامداران به روزگار

 هر آن کس که دارید راى و خرد

 بدانید کاین نیک و بد، بگذرد

 همه رفتنى‏ایم و گیتى سپنج‏

 چرا باید این درد و اندوه و رنج‏

 ز هر دست، چیزى فراز آوریم‏

 به دشمن گذاریم و خود بگذریم‏

 بترسید یک‏سر ز یزدان پاک‏

 مباشید شاد اندر این تیره‏خاک‏

 که این روز بر ما همى بگذرد

 زمانه دم ما همى بشمرد

 ز هوشنگ و جمشید و کاووس‏شاه‏

 که بودند با تخت و فرّ و کلاه‏

 جز از نام از ایشان به گیتى نماند

 کسى نامه رفتگان، برنخواند

 وز ایشان بسى ناسپاسان شدند

 به فرجام از آن بد، هراسان شدند

 کنون هرچه جستم همه یافتم‏

 ز تخت کئى روى برتافتم‏

 3/124/2844

 آنچه در این اشعار به خوبى دیده مى شود، همان پنج اصل گفته‏شده است. اما کلام کیخسرو از نوعى روحیه دلزدگى از جهان و خوار شمردن هستى که محصول یأس فلسفى دوران اوست، برخوردار است که در کلام و پیام منوچهر، دیده نمى شود:

 منم گفت بر تخت گردان سپهر

 همم خشم و جنگ است و هم داد و مهر

 زمین بنده و چرخ یار من است‏

 سر تاجداران شکار من است‏

 همم دین و هم فرّه ایزدى‏

 همم بخت نیکى و دست بدى‏

 شب تار جوینده کین منم‏

 همان آتش تیز برزین منم‏

 خداوند شمشیر و زرّینه‏کفش‏

 فرازنده کاویانى درفش‏

 فروزنده تیغ و برّنده‏تیغ‏

 به کین اندرون، جان ندارم دریغ‏

 گه بزم، دریا دو دست من است‏

 دم آتش از برنشست من است‏

 بدان را، ز بد، دست کوته کنم‏

 زمین را به کین رنگ دیبه کنم‏

 گراینده‏گرز و نماینده‏تاج‏

 فزاینده داد بر تخت عاج‏

 ابا این هنرها یکى بنده‏ام‏

 جهان‏آفرین را ستاینده‏ام‏

 به‏راه فریدون فرّخ‏رویم‏

 نیامان کهن بود اگر ما نویم‏

 هر آن‏کس که در هفت کشور زمین‏

 بگردد ز راه و بتابد ز دین‏

 نماینده رنج درویش را

 زبون داشتن مردم خویش را

 بر افراختن سر به بیشى و گنج‏

 به رنجور مردم، نماینده‏رنج‏

 همه سر به سر نزد من کافرند

 از آهرمن بدکنش بَتّرند

 (شاهنامه، خالقى مطلق، 1/162)

 اگرچه نمى توان بعضى از مطالب این اشعار را از خصوصیات اصلى جامعه ایرانى شمرد. اما برخى نیز آن‏چنان با این اصلهاى پنج‏گانه فرهنگ ایرانى، به هم‏بافته و یگانه‏اند که تجزیه‏ناپذیر مى نمایند:

 به جایى که کارى چنین اوفتاد

 خرد باید و دانش و دین و داد

 2/123/596

 این پنج اصل، اگرچه به ظاهر از هم جدا هستند در عمل یکى مى شوند زیرا خداشناسى و دادگرى و نام و شادى از ذات خرد سرچشمه مى گیرند و دادگرى و شادى و خردمندى، عین خداشناسى هستند.

 

 پنج اصل هویت ایرانى در شاهنامه‏:

 .1 خداشناسى، به نظر فردوسى، خداشناسى و دیندارى، مبناى درست‏اندیشى ایرانى است و روح و حرکت و توانمندى باطنى و درونى جامعه به شمار مى آید، بدون این باور، ایرانى بى تکیه‏گاه، خاموش و گمراه است. خداشناسى محور همه فضایل باطنى و رفتارى انسان ایرانى است و هر چیز که خدایى نیست، اهریمنى و نارواست:

 هر آن چیز کان نز ره ایزدى است‏

 همه راه اهریمن است و بدى است‏

 و پیروى از فرمانهاى ایزدى، دور شدن از بدى و زشتى است. بنا بر این مفهوم خداشناسى در فرهنگ ایرانى، با کردار نیک و پندار نیک و گفتار نیک در ارتباط قرار مى گیرد و هستى را پرمعنى و زندگى را با شور و شادى و امید همراه مى سازد:

 نخست از جهان‏آفرین یاد کن‏

 پرستش بر این یاد، بنیاد کن‏

 کز اوى است گردون گردان به پاى‏

 هم اوى است بر نیکویى رهنماى‏

 خداوند نیکى‏ده رهنماى‏

 خداوند جاى و خداوند راى‏

 خداوند بخشنده و دادگر

 خداوند مردى و داد و هنر

 نخست آفرین بر خداوند مهر

 فروزنده ماه و گَردان‏سپهر

 در دیدگاه فردوسى، انسان خداناشناس، دلى کور و سرى بى خرد دارد:

 نشاید خور و خواب و با او نشست‏

 که خستو نباشد به یزدان که: "هست"

 دلش کور باشد، سرش بى خرد

 خردمندش از مردمان نشمرد

 به یزدان هر آن کس که شد ناسپاس‏

 به دلش اندر آید ز هرسو هراس‏

 به نظر فردوسى، دیندارى و دانش، وسیله ر هایى است:

 تو را دین و دانش رهاند درست‏

 ره رستگارى ببایدت جُست‏

 نگر تا نپیچى ز دین خداى‏

 که دین خداى آورد، پاک راى‏

 تو مگذار هرگز ره ایزدى‏

 که نیکى از اوى است و از او بدى‏

 .2 خردورزى، به عقیده فردوسى، خرد و خردورزى، مبناى معقول همه تحرکاتى است که انسان در زندگى اجتماعى و فردى، از خود بروز مى دهد، در مینوى‏خرد مى خوانیم: از همه نیکیهایى که به مردم رسد خرد بهتر است زیرا گیتى را به نیروى خرد اداره توان کرد و مینو را هم به نیروى خرد مى توان از آن خود کرد. اورمزد، آفریدگان را به خرد آفریده است و اداره گیتى به خرد است. (بند 46-50) به همین دلیل شاهنامه کتاب خرد و فردوسى خردورزترین شاعر ایرانى است که حتى استفاده او از افسانه‏ها و اساطیر، با خردمندى و رمزدانى و حکمتهاى فلسفى حاکم بر فکر و منش وى توأم است. فردوسى، خرد را مقیاس و معیار شناخت حقایق زندگى و مایه اعتلاى شأن انسانى مى شناسد و برجسته‏ترین خلقت خداوندى را خرد مى شناسد:

 خرد بهتر از هرچه ایزدت داد

 ستایش خرد را بِه، از راه راست‏

 او خرد را وسیله شناخت خداوند مى داند:

 خرد نیست با مردم ناسپاس‏

 نه آن‏را که او نیست یزدان‏شناس‏

 7/8/116

 دست خرد، هر پدیده اهریمنى را نابود مى سازد:

 چنین داد پاسخ که دست خرد

 ز کردار اهریمنان بگذرد

 ز شمشیر دیوان، خرد، جوشن است‏

 دل و جان دانا، بدو روشن است‏

 گذشته سخن، یاد دارد خرد

 به دانش روان را همى پرورد

 خرد باد جان تو را رهنمون‏

 که راهى دراز است پیش اندرون‏

 6/186/2533

 فردوسى در گفت‏وگویى هوشمندانه، خرد را همان مهر و وفا و راستى و زیرکى و بردبارى و رازدارى مى داند و آن‏را زبده همه نیکوییها مى شمارد و طبعا خرد را داراى نامهاى فراوان مى شناسد:

 خرد، دارد اى پیر بسیار نام‏

 رساند خرد پارسا را به کام‏

 یکى مهر خواندش و دیگر وفا

 خرد دور شد، ماند درد و جفا

 زبان‏آورى، راستى خواندش‏

 بلنداخترى، زیرکى داندش‏

 گهى بردبار و گهى رازدار

 که باشد سخن نزد او، استوار

 پراکنده این است نام خرد

 از اندازه‏ها، نام او بگذراند

 6/6/69

 فردوسى، خرد را برتر از همه‏چیز مى شمارد:

 تو چیزى مدان کز خرد برتر است‏

 خرد بر همه نیکوییها، سر است‏

 خرد جوید آگنده راز جهان‏

 که چشم سر ما نبیند نهان‏

 دگر آن که دارد خردمند خوار

 به هر دانش از کرده کردگار 6/6/72

 کسى کو بود بر خرد پادشا

 روان را نراند به راه هوا

 6/185/2498

 فردوسى، بزرگترین صفت خداوند را خردآفرینى او مى داند:

 به نام خداوند جان و خرد

 کز این برتر اندیشه برنگذرد

 خداوند نام و خداوند جاى‏

 خداوند روزى‏ده رهنماى‏

 1/3/2

 خرد، به منزله چشم جان آدمى است:

 خرد چشم جان است چون بنگرى‏

 تو بى چشم، شادان، جهان نسپرى‏

 (خالقى مطلق، 1/5/25)

 و اولین مخلوق خداوند، خرد است:

 نخست آفرینش، خرد را شناس‏

 نگهبان جان است و آنِ سپاس‏

 سپاس تو چشم است و گوش و زبان‏

 کز این سه بود، نیک و بد بى گمان‏

 خرد را و جان را که یارد ستود،

 و گر من ستایم که یارد شنود

 (خالقى مطلق، 1/5)

 در نظر فردوسى، خرد، کلید شناخت شأن و منزلت انسان است که نخستین فکرت و پسین شمار است و انسان نباید خویشتن را به بازى بدارد.

 نخستین فکرت، پسین شمار

 تویى خویشتن را به بازى مدار

 .3 داد، در قابوسنامه آمده است که: "ایزد تعالى جهان را بر موجب عدل آفرید و بر موجب عدل بیاراست و آنچه بر موجب عدل بود، بر موجب حکمت آمد و در میان مردمان پیغامبران فرستاد تا ره داد و دانش و ترتیب روزى خوردن و شکر روزى ده‏گزاردن به مردم آموختند تا آفرینش جهان به عدل بود و تمامى عدل به حکمت و اثر حکمت نعمت و تمامى نعمت به روزى‏خوار است" در شاهنامه، داد، دو وجهه الهى و انسانى دارد و گفتار برگزیده خداوند و خرد است. داد از یک‏سو بخشش و قسمت ازلى هر انسان از حیات است و از سویى حاکمیت متعادل و منطق خردورزانه و مصلحانه زندگى مادى و معنوى انسان را بر عهده دارد و توازن و تعادل و رابطه‏اى دوجانبه را در زمین و آسمان سبب مى شود و انسان را از افراط و تفریط، حرص و خِسّت و لئامت، اسراف و تبذیر، دورویى و دغل‏بازى، ستمگرى و ناسپاسى بازمى دارد و قناعت و سخاوت و آزرم و نرمخویى و نرم‏سخنى را در جان وى جاى مى دهد. داد، نیروى تعادل‏بخش هستى است:

 مسیح پیمبر چنین کرد یاد

 که پیچد خرد چون بپیچى ز داد

 که هر شاه کز داد گنج آگند

 بدانید کان گنج نپراگند

 جهاندار یزدان بود داد و راست‏

 که نفزود در پادشاهى نه کاست‏

 گر اندر جهان داد بپراکنیم‏

 از آن به که بیداد گنج آگنیم‏

 نخستین نیایش به یزدان کنید

 دل از داد ما شاد و خندان کنید

 چه پیش‏آرى از داد و از راستى‏

 که زآن گم شود کژّى و کاستى‏

 در ایران باستان و دین زردشت، "اشا" جلوه داد اهورایى است؛ قانون راستى و داد و دادگرى است و عمل به راستى در اندیشه، گفتار و کردار است؛ هیچ کارى درست نیست مگر آنکه با قانون "اشا" سازگار باشد و آن قانونى که از روى راستى فراهم نشده و دادگسترى را استوارى نبخشد، قانون نیست. اندیشه، گفتار و کردارِ سازگار با "اشا" جهان را پیشرفت مى دهد و در میان آفریده هاى اهورایى، "اشا" پس از خرد قرار دارد؛ اشا چکیده دین زردشتى است که هنجار هاى اخلاقى و اجتماعى را در آفرینش با دادگرى سامان مى دهد؛ اشا، هم قانون طبیعى و هم قانون الهى است؛ "اشا" قانونى دگرگونى‏ناپذیر، ازلى و ابدى است؛ "خدا"، "اشا" است و "اشا" خواست و مشیّت الهى را نشان مى دهد.

 ز خورشید تابنده تا تیره‏خاک‏

 گذر نیست از داد یزدان پاک (فردوسى)

 7/156/3672

 اهورامزدا جهان را در اندیشه (وهومن) پدید آورد، در وجدان (دانا) شکل داد، در آفرینندگى سپنتامینو آشکار کرد و برابر با قانون راستى و داد (اشا) به گردش گذاشت تا با هماهنگى (آرمیتى) به سوى رسایى (هَؤروتات: خرداد) و جاودانگى (امرتات) به پیش رود.

 "اشا"، هم جلوه داد اهورایى است و هم آن‏چیزى است که باید به مشیّت خداوندى تعبیر گردد و محتواى مشیّت خداوندى این است که هرکس بهره و پیامد کار هاى خود را دریافت دارد. هرکس کشته خویش را مى درود، خداوند به مردم اختیار داده است که با توجه به خرد خود، راه خود را برگزینند. این است مفهوم داد اهورایى و عدل ایزدى و مفهوم پاداش و پادافره. اگر انسان آزادى عمل نداشت، پاداش و مجازات بى معنى بود. هرکس با کردارش سرنوشت خود را شکل مى دهد و درخشش "اشا" در همه خلقت آشکار است:

 - چو خرسند گشتى به داد خداى‏

 توانگر شوى یک دل و پاک راى‏

 گر آزاده دارى تنت را ز رنج‏

 تن مرد بى آز، بهتر ز گنج‏

 هر آن‏کس که بخشش بود، توشه برد

 بمیردش تن، نام، هرگز نمرد

 همه سر به سر دست نیکى برید

 جَهان جِهان را به بد مسپرید

 مول، 6/64/321

 هر آن‏کس که دارید نام و نژاد

 به داد خداوند باشید شاد

 مول، 4/131/3014

 که یزدان کسى را کند نیک‏بخت،

 سزاوار شاهى و زیباى تخت،

 که دارد همى شرم و دین و نژاد

 بود راد و پیروز و از داد شاد

 مول، 4/130/2992

 تو داد خداوند خورشید و ماه‏

 ز مردى مدان و فزونى سپاه‏

 چو بر مهترى بگذرد روزگار

 چه در سور میرد چه در کارزار

 چو فرجامشان روز رزم تو بود

 زمانه نه کاهد نه خواهد فزود

 مول، 5/119/1636

 در نماز "سروش باج" آمده است:

 - راستى و داد، (اشا) بهترین چیز است.

 - خوشبختى از آن کسى است که راستى و داد را تنها به خاطر راستى و داد انجام مى دهد.

 - همان‏گونه که خداوند، خداوند راستى و دادگسترى است، رهبر دنیایى نیز باید به خاطر راستى و دادگریش به رهبرى برگزیده شود تا راستى و داد همه‏جا گسترده شود.

 - هنگامى که پیروان بدى و دروغ مرا به خشم و بیرحمى تهدید مى کنند تنها تو، اهورامزدا، با نیروى اندیشه و منش نیک که به من داده‏اى و با راستى و داد (اشا) هماهنگ است، مرا نجات مى دهى.

 - اى اهورامزدا مرا یارى کن.

 تا این قانون مقدس (اشا) را به کار بندم.

 خواجه نظام‏الملک در شناختن قدر نعمت خداوند مى نویسد:

 شناختن قدر نعمت ایزد، نگاهداشت رضاى اوست و رضاى حق‏تعالى اندر احسانى باشد که با خلق کرده شود و عدلى که در میان ایشان گسترده آید و این ملک از دولت و روزگار خویش برخوردار بود و بدین جهان، نیکو نام بود و بدان جهان، رستگارى یابد و گفته‏اند بزرگان دین که الملک یبقى مع الکفر و لایبقى مع الظلم. ملک با کفر بپاید و با ستم نپاید.

 

 شگفتا که در فرهنگ ایرانى، داد نشان لطف و رحمت و رأفت الهى است:

 چو شاه اندر آمد چنان جاى دید

 پرستنده هر جاى بر پاى دید،

 چنین گفت کاى دادگر یک خداى‏

 بخوبى تویى بنده را رهنماى‏

 مبادا جز از داد، آیین من‏

 مباد آز و گردن‏کشى دین من‏

 همه کار و کردار من داد باد

 دل زیر دستان به من شاد باد

 گر افزون شود دانش و داد من‏

 پس از مرگ روشن بود یاد من‏

 در فرهنگ ایرانى، بیداد، چه در فکر و چه در عمل، مایه خشم و غضب خداوند است و زمان حکومت ظالمان، قحط و خشکسالى روى مى دهد، ماه به شایستگى نمى تابد، شیر در پستانها خشک مى شود و خون، مُشک خوشبو نمى شود، زنا و ریا آشکار مى شود و دلهاى نرم سنگ مى شوند، گرگ مردمان را مى درد و خردمندان از بى خردان آشفته و پریشان مى شوند و خایه در زیر مرغان تباه مى گردد:

 ز گردون نتابد به بایست ماه‏

 چو بیدادگر شد جهاندارشاه‏

 به پستانها دَر، شود شیر خشک‏

 نبوید به نافه درون نیز مُشک‏

 زنا و ریا، آشکارا شود

 دل نرم، چون سنگ خارا شود

 به دشت اندرون گرگ، مردم خورد

 خردمند، بگریزد از بى خرد

 شود خایه در زیر مرغان تباه‏

 هرآنگه که بیدادگر گشت شاه‏

 5/308/749

 ز بیدادى پادشاه جهان‏

 همه نیکوییها شود در نهان‏

 نزاید بهنگام در دشت، گور

 شود بچّه بار را، دیده کور

 ببرّد ز پستانِ نخجیر، شیر

 شود آب، در چشمه خویش، قیر

 شود در جهان چشمه آب خشک‏

 ندارد به نافه درون، بوى مُشک‏

 ز کژّى گریزان شود راستى‏

 پدید آید از هرسوى کاستى فردوسى، کشتن حیوانات را بیداد و موجب بر باد رفتن شکوه کشور مى داند:

 مریزید هم خون گاوان ورز

 که ننگى بود گاو کشتن به مرز

 نباید دگر کشت گاو زهى‏

 که از مرز بیرون کند فرهى‏

 در مقابل، آبادى و نعمت محصول داد است:

 بدو گفت کسرى که آبادشهر

 کدام است و ما ز او چه داریم بهر

 چنین داد پاسخ که آبادجاى‏

 ز داد جهاندار باشد به پاى‏

 6/189/2599

 بگسترد گرد زمین داد را

 بکند از زمین بیخ بیداد را

 هر آنجا که ویران بد، آباد کرد

 دل غمگنان از غم آزاد کرد

 از ابر بهارى ببارید نم‏

 ز روى زمین زنگ بزدود و غم‏

 زمین چون بهشتى شد آراسته‏

 ز داد و ز بخشش پر از خواسته‏

 جهان شد پر از خوبى و خّرمى

 ز بد بسته شد دست اهریمنى‏

 3/766

 در داستانهاى بهرام گور آمده است که چون پادشاه در دل نیت بیداد و درشتى مى کند، شیر پستان گاو روستایى کاهش مى یابد و زن روستایى بلافاصله نتیجه مى گیرد که:

 ستمکاره شد شهریار جهان‏

 دلش دوش‏پیچان شد اندر جهان‏

 و چون بهرام گور نیت خود را مى گرداند و مى گوید:

 اگر تاب گیرد دل من ز داد

 از این پس مرا تخت شاهى مباد

 5/308/754

 باز از پستان گاو زن روستایى، شیر فوران مى زند و زن خداوند را شکر مى کند که:

 ز پستان گاوش به برآرید شیر

 زن میزبان گفت کاى دستگیر

 تو، بیداد را کرده‏اى دادگر

 وگرنه نبودى ورا این هنر

 وزان پس چنین گفت با کدخداى‏

 که بیداد را راى شد باز جاى‏

 تو با خنده و رامشى باش از این‏

 که بخشود بر ما جهان‏آفرین‏

 5/308/760

 خلاصه داستان بهرام گور و زن روستایى در شاهنامه چنین است:

 بهار آمد و شد جهان چون بهشت‏

 به خاک سیه بر، فلک، لاله کشت‏

 بگفتند با شاه بهرام گور

 که شد دیر، هنگام نخچیر گور

 به شبگیر هرمزد خردادماه‏

 از آن دشت سوى دهى رفت شاه‏

 که بیند که اندر جهان داد هست‏

 بجوید دل مرد یزدان‏پرست‏

 زنى دیدى بر کتف او بر، سبوى‏

 ز بهرام خسرو، بپوشید روى‏

 بدو گفت بهرام، کایدر سپنج‏

 دهید، ارنه باید گذشتن به رنج‏

 چنین گفت زن، کاى نبرده سوار

 تو این خانه چون خانه خویش دار

 چو پاسخ شنید، اسب در خانه راند

 زن میزبان، شوى را پیش خواند

 حصیرى بگسترد و بالش نهاد

 به بهرام بر، آفرین کرد یاد

 بیاورد خوانى و بنهاد راست‏

 بر او ترّه و سرکه و نان و ماست‏

 چو بهرام دست از خورشها بشست‏

 همى بود بى خواب و ناتندرست‏

 چو شب کرد با آفتاب انجمن‏

 کدوى مى و سنجد، آورد زن‏

 بدو گفت شاه اى زن کم‏سخن‏

 یکى داستان گوى، با من، کهن‏

 بدان تا به گفتار تو مى خوریم‏

 به مى درد و اندوه را بشکریم‏

 به تو داستان نیز کردم یله‏

 ز بهرامت آزادى است ار گله؟

 زن پرمنش گفت: "کاى پاک‏راى‏

 بر این ده فراوان کس است و سراى‏

 همیشه گذار سواران بود

 ز دیوان و از کارداران بود

 ز بهر درم، گرددش کینه کش‏

 که ناخوش کند بر دلش، روز خوش‏

 زن پاک‏تن را به آلودگى‏

 برد نام و آرد به بیهودگى‏

 زیانى بود، کان نیاید به گنج‏

 ز شاه جهاندار، این است رنج"

 پر اندیشه شد زان سخن شهریار

 که بد شد و را نام، زآن مایه کار

 چنین گفت پس شاه یزدان‏شناس‏

 که از دادگر، کس ندارد سپاس‏

 درشتى کنم ز این سخن، ماهِ چند

 که پیدا شود داد و مهر، از گزند"

 شب تیره ز اندیشه پیچان بخفت‏

 همه شب دلش با ستم بود، جفت‏

 بدآنگه که شب، چادر مشک بوى‏

 بدرید و بر چرخ بنمود روى‏

 بیامد زن از خانه، با شوى گفت:

 که هر کاره و آتش آر، از نهفت‏

 کنون تا بدوشم از این گاو شیر

 تو این کار هر کاره، آسان مگیر

 بیاورد گاو از چراگاه خویش‏

 فراوان گیا برد و بنهاد پیش‏

 به پستانش بر، دست مالید و گفت:

 "به نام خداوند بى یار و جفت"

 تهى بود پستان گاوش ز شیر

 دل میزبان جوان گشت پیر

 چنین گفت با شوى: "کاى کدخداى‏

 دل شاه گیتى دگر شد به راى‏

 ستمکاره شد شهریار جهان‏

 دلش دوش پیچان شد اندر جهان"

 بدو گفت شوى: "از چه گویى همى‏

 به فال بد، اندر چه جویى همى؟"

 چنین گفت زن با گرانمایه شوى:

 "مرا بیهده نیست این گفت‏وگوى‏

 چو بیدادگر شد جهاندار شاه‏

 ز گردون نتابد ببایست ماه‏

 به پستانها در، شود شیر خشک‏

 نبوید به نافه درون نیز مشک‏

 زنا و ریا، آشکارا شود

 دل نرم، چون سنگ خارا شود

 به دشت اندرون، گرگ مردم‏خوار

  خردمند، بگریزد از بى خرد

 شود خایه در زیر مرغان تباه‏

 هر آنگه که بیدادگر گشت شاه‏

 چرا گاه این گاو کمتر نبود

 همه آبشخورش نیز، بتّر نبود

 به پستان چنین خشک شد شیر اوى‏

 دگرگونه شد رنگ و آژیر اوى"

 چو بهرام گور این سخنها شنود

 پشیمانى آمدش تن ز اندیشه زود

 به یزدان چنین گفت: "کاى کردگار

 توانا و داننده روزگار

 اگر تاب گیرد دل من ز داد

 از این پس مرا تخت شاهى مباد"

 زن فرّخ پاک یزدان‏پرست‏

 دگرباره بر گاو، مالید دست‏

 "به نام خداوند زردشت" گفت‏

 "که بیرون گذارى نهان از نهفت"

 ز پستان گاوش ببارید شیر

 زن میزبان گفت: "کاى دستگیر

 تو بیداد را کرده‏اى دادگر

 وگرنه نبودى ورا این هنر"

 از آن‏پس چنین گفت با کدخداى:

 "که بیداد را، داد شد باز جاى‏

 تو با خنده و رامشى باش، ز این‏

 که بخشود بر ما جهان آفرین"

 بدو گفت بهرام که اى روزبه‏

 تو را دادم این مرز و این خوب ده‏

 همیشه جز از میزبانى مکن‏

 بر این باش و پالیزبانى مکن‏

 مسکو، حمیدیان، 7/385/1416

 امّا در روزگار دادگرى، جهان آباد و خرم است:

 شد ایران به کردار خرم بهشت‏

 همه خاک عنبر شد و زرش خشت‏

 ببارید بر گل، به هنگام غم‏

 نبد کشت‏ورزى ز باران دژم‏

 گلاب است گفتى هوا را سرشک‏

 بیاسوده مردم ز رنج و پزشک‏

 دَر و دشت گل بود و بام و سراى‏

 جهان گشت پرسبزه و چارپاى‏

 همه رودها همچو دریا شده‏

 به پالیز، گل چون ثریّا شده‏

 6/182/2449

 بدین ترتیب، در باور ایرانیان، داد، به ستون خرد و خرد به چشم جان انسان و وسیله خداشناسى وى، تبدیل مى شود:

 ستون خرد داد و بخشایش است‏

 در بخشش او را چو آرایش است‏

 

 .4 نام‏

 به نام خداوند جان و خرد

 کز این برتر اندیشه برنگذرد

 خداوند نام و خداوند جاى‏

 خداوند روزى‏ده رهنماى‏

 ز نام و نشان و گمان برتر است‏

 نگارنده برشده گوهر است‏

 1/3/4

 ۴- نام، در شاهنامه، یکى از پرکاربردترین واژه‏هاست، به عقیده فردوسى نام نماد بلوغ و رشد و والایى انسان ایرانى است؛ نام، بازتاب هر نوع قضاوت نیک و بد در زمان حیات انسان یا پس از مرگ اوست؛ نام میراثى فردى نیست، نه‏تنها به خود فرد، که به خاندان و تبار و سرزمین او هم مربوط است. نام عصاره عملکرد زمینى و آسمانى و اجتماعى انسان و پاداش و کیفر اوست؛ نام آب حیات پایدار است؛ و استقامت و پایدارى، شجاعت، نیکى، مهرورزى، سخاوت و همه فضایل یا رذایل انسان را در خویش زنده و پایدار مى دارد. نامِ انسان، حساب هستى وى را بازپس مى دهد. به همین دلایل در فرهنگ ایرانى "نام"، چه نیک باشد و چه بد، معنایى بسیار وسیع، ممتد و قابل اعتنا دارد که اعتبار آن از جان بیشتر و از مال افزونتر است. نام نیک هدف متعالى انسان است و "نام بد" سند بى اعتبارى و شکست و گمراهى او است؛ اما "نام" به تنهایى از بار معنایى بسیار مثبتى برخوردار است و معناى جاودانگى، نیکى و خیر و زیبایى را در خویش منعکس مى سازد و به همین دلیل، براى "نام" مى توان جان داد و از همه نعمتهاى جهانى گذشت:

 ز تو نام باید که ماند بلند

 نگر دل به گیتى ندارى نژند

 به گیتى ممانید جز نام نیک‏

 هر آن کس که خواهد سرانجام نیک‏

 همى گفت هرکس که مردن به نام‏

 به از زنده، دشمن بر او شادکام‏

 نمرده است هرکس که با کام خویش‏

 بمیرد، بیابد سرانجام خویش‏

 کسى کو جهان را به نام بلند

 بگیرد، به رفتن نباشد نژند

 2/323

 نام، نه‏تنها محور شکل‏گیرى و تداوم خانواده، قبیله و ملّت و عامل پیوستگى وفاق هم‏زمانان است که عامل پیوند گذشتگان با آیندگان نیز هست و برگزیده‏ترین و ممتازترین میراثهاى فرهنگى، اخلاقى و ملى را جاودانه هستى مى بخشد.

 زنده است نام فرخ نوشین‏روان به عدل‏

 گرچه بسى گذشت که نوشین‏روان نماند

 نام، در شاهنامه، تداوم پدر، در فرزند ذکور اوست:

 به گیتى بماند ز فرزند نام‏

 که این پور زال است و آن پور سام‏

 1/136/717 بدو گردد آراسته تاج و تخت‏

 از آن رفته نام و بدین مانده بخت‏

 718

 سپهبد، چو شایسته بیند پسر

 سزد گر برآرد به خورشید سر

 پس از مرگ باشد مرا او را به جاى‏

 همى نام او را بدارد به پاى‏

 1/196/98

 به همین دلیل، نگهدارى نام، یعنى حفظ اصالتهاى خانوادگى و قبیله‏اى:

 ز تخم فریدون منم، کیقباد

 پدر بر پدر نام دارم به یاد

 1/230/218

 و فرزندى که نام و رسم پدر را رها مى کند، از او بیگانه است:

 گر او بفکند فرّ و نام پدر

 تو بیگانه خوانش، مخوانش پسر

 1/244/7

 میراثهاى مادى و معنوى پدران را فرزندان پاس مى دارند:

 نبینى که با گرز سام آمده است‏

 جوان است و جویاى نام آمده است‏

 1/235/46

 وقتى بهرام گور، به سراى زنى پالیزبان مى رود و با شوى زن به گفت‏وگو مى نشیند، زن پاکدامن و پرمنش، از سپاهیانى مى نالد که به ده آنان مى آیند و زنان و مردان را بدنام مى کنند:

 زن پرمنش، گفت کاى پاک‏راى‏

 بدین ره، فراوان کس است و سراى‏

 همیشه گذار سواران بود

 ز دیوانِ شه، کارداران بود

 یکى نام دزدى نهد بر کسى‏

 که فرجام از آن رنج یابد بسى‏

 بکوشد ز بهر درم پنج و شش‏

 که ناخوش کند بر دلش روز خوش‏

 زن پاک‏تن را به آلودگى‏

 برد نام و یازد به بیهودگى‏

 زیانى بود کان نیاید به گنج‏

 ز شاه جهاندار این است رنج‏

 پراندیشه شد زین سخن شهریار

 که بد شد ورا نام از آن پایکار

 "نام" در داستانهاى شاهنامه، وقتى بر افراد نهاده مى شود، که به بلوغ جسمانى و روحانى رسیده باشند و فرزند نام نانهاده، هنوز خردسال و ناکارآمد است. فریدون وقتى دلاورى و خرد فرزندانش را مى آزماید، آنان را که همسر گزیده‏اند، نام مى نهد، بنا بر این معناى دیگر "نام"، خرد است و مردمى و خداوند مغز بودن:

 چنین گفت آن اژد هاى دژم (فریدون)

 کجا خواست گیتى بسوزد به دم‏

 پدر بُد که جَست از شما مردمى

 چو بشناخت، برخاست با خرّمى

 کنون نامتان ساختستیم نغز

 چنان چون سزاید، خداوند مغز

 تویى مهتر و سَلْم نام تو باد

 به گیتى پراگنده، کام تو باد

 میانه کز آغاز تندى نمود

 ز آتش مر او را دلیرى فزود،

 ورا تور خوانیم شیر دلیر

 کجا ژنده‏پیلش نیارد به زیر

 دگر کهتر آن مرد باهنگ و سنگ‏

 که هم با شتاب است و هم با درنگ‏

 کنون ایرج اندر خورد نام او

 در مهترى باد فرجام او

 1/69/276

 نام، حتى بر اشیا و موجودات، سیطره معنایى پیدا مى کند و اشیا را با صاحب نام در پیوندى ناگسستنى قرار مى دهد. وقتى نام بهرام بر تازیانه قرار مى گیرد، دیگر تازیانه یک شى‏ء کم‏ارزش نیست که کل گذشته و افتخارات و عظمتهاى پهلوانى و آینده بهرام است که باید از آن پاسدارى گردد. همه براى اینکه بهرام را از بازآوردن تازیانه منصرف کنند، به او وعده تازیانه هاى سیمین و زرین مى دهند، ولى بهرام پاسخ مى دهد:

 شما را ز رنگ و نگار است گفت‏

 مرا، آنکه شد نام، با ننگ جفت‏

 داستان تازیانه بهرام در شاهنامه داستان نام و نام‏پایى است. بهرام، پسر گودرز، جان خویش را که سرشار از مهر به ایران و ایرانیان است بر سر نام مى گذارد و داستان او، قصه مهربانى، نامجویى و آزادگى است و جا دارد که خلاصه این داستان را در شاهنامه بخوانیم تا معنى "نام" را در نزد ایرانیان بهتر دریابیم.

 دوان رفت بهرام پیش پدر

 که اى پهلوان جهان سر به سر

 بدانگه که آن تاج برداشتم‏

 به نیزه به ابر اندر افراشتم،

 یکى تازیانه ز من، گم شده است‏

 چو گیرند بى مایه ترکان به دست،

 به بهرام بر، چند باشد فسوس‏

 جهان پیش چشمم شود آبنوس‏

 نبشته بر آن چرم، نام من است‏

 سپهدار پیران بگیرد به دست‏

 شوم تیز و تازانه بازآورم‏

 اگر چند رنج دراز آورم‏

 مرا این ز اختر بد آید همى‏

 که نامم به خاک اندر آید همى‏

 بدو گفت گودرز پیر، اى پسر

 همى بخت خویش اندر آرى به سر

 ز بهر یکى چوب بسته دوال‏

 شوى در دم اختر شوم فال‏

 چنین گفت بهرام جنگى که من‏

 نیم بهتر از دوده و انجمن‏

 به جایى توان مرد، کاید زمان‏

 به کژّى چرا برد باید گمان‏

 بدو گفت گیو اى برادر مرو

 فراوان مرا تازیانه است نو

 یکى شوشه زر به سیم اندر است‏

 دو شیبش ز خوشاب وز گوهر است‏

 یکى نیز بخشید کاووس شاه‏

 ز زرّ و ز گوهر چو تابنده‏ماه‏

 تو را بخشم این هفت، زایدر مرو

 یکى جنگ، خیره، میاراى نو

 چنین گفت با گیو بهرام گرد

 که این ننگ را خرد نتوان شمرد

 شما را ز رنگ و نگار است گفت‏

 مرا اینکه شد نام با ننگ جفت‏

 گرایدونکه تازانه بازآورم‏

 وگر سر ز کوشش، به گاز آورم‏

 پس، بهرام بر اسب خویش برنشست و به رزمگاه شتافت تا تازیانه خود را بازیابد، امّا چون با انبوه کشتگان روبرو گشت، به زارى بر آنان گریست و در آن میان، مجروحى را که سه روز بود در میدان افتاده بود، پرستارى کرد؛ پیراهن خود را درید و زخمهاى او را بست و سپس به جست‏وجوى تازیانه خویش پرداخت و آن‏را یافت، اما در همین هنگام اسب وى بوى مادیان را شنید و به دنبال آن شتافت و بهرام را رها کرد و بهرام با کوشش و دشوارى بسیار اسب خود را گرفت و بر آن سوار شد و شتابان، در حالى که تیغى در دست داشت، به سوى سپاه ایران روان شد. امّا از شدت تنگدلى و بیقرارى تیغش به پى اسب خورد و اسبش از کار ماند و بهرام ناگزیر شد تا پیاده به سوى لشکرگاه خود حرکت کند که گروهى از تورانیان به سوى او حمله بردند؛ بهرام با آنان جنگید و همه را شکست داد. تورانیان به نزد پیران سپهسالار رفتند و یارى خواستند؛ و بهرام که از هر سو تیر گردآورى کرده بود، با پسر پیران، روئین که با گروهى به نبرد او گسیل شده بود، جنگید و روئین را به سختى مجروح ساخت. پیران خود به نزد بهرام شتافت و چون با او نان و نمک خورده بود، با وى از در دوستى درآمد و او را اندرز داد که دست از نبرد بردارد، اما بهرام نپذیرفت و تژاو داوطلب نبرد با بهرام شد و به همراهان خود دستور داد تا بهرام را به تیر ببندند و خود از پشت سر، تیغى به بهرام زد که دست او را فروافکند. بهرام بر خاک افتاد، اما تژاو او را نکشت و در همانجا رها ساخت:

 تژاو ستمکار، را دل بسوخت‏

 به کردار آتش رخش برفروخت‏

 بپیچید از او روى پردرد و شرم‏

 به جوش آمدش در جگر خون گرم‏

 مسکو، 2/108/1550

 بامداد روز دیگر، گیو و بیژن به جست‏وجوى وى به میدان نبرد شتافتند و او را یافتند. بهرام از گیو خواست تا کین او را از تژاو بخواهد. گیو نیز در کمین تژاو نشست و او را به بند کشید و بسته به نزد بهرام آورد، امّا بهرام را دل بر تژاو بسوخت و آزاده‏وار، قاتل خویش را بخشید:

 همى کرد خواهش بر ایشان تژاو

 همى خواست از کشتن خویش، تاو

 همى گفت اگر بودنى کار بود

 سر من به خنجر بریدن چه سود

 چنین گفت با گیو بهرام شیر

 که اى نامور، نامدار دلیر

 سر پر گناهش روان داد من‏

 بمان تا کند در جهان یاد من‏

 امّا گیو، که برادر خویش را در حال مرگ دید به این درخواست توجه نکرد و تژاو را کشت و خود از دست روزگار نالید؛

 دل گیو، از آن‏پس بر ایشان بسوخت‏

 روانش ز غم آتشى برفروخت‏

 خروشى برآورد، کاندر جهان‏

 که دید این شگفت آشکار و نهان‏

 که گر من کشم ور کشى، پیش من‏

 برادر بود گر کسى خویش من‏

 بگفت این و بهرام یل جان بداد

 جهان را چنین است ساز و نهاد

 عنان بزرگى هر آنکو بجست‏

 نخستین بباید به خون بست و شست‏

 کیخسرو لباسها، سلاحها، و لوازم شخصى خود را به بزرگترین پهلوانان مى بخشد و آنان چون بر این اشیاء، نام کیخسرو است آنها را با افتخار مى پذیرند. نامى بر نگینى داشتن، نامى را به یاد داشتن و زبانزد بودن نامى ، حکایتى از یک دنیا سرافرازى و سربلندى است. نام، یاد است، خاطره است، قضاوت تاریخ است و قضاوت تاریخ رأى محکمه‏اى است که خطا نمى کند، هرچند که متهمان و محکومانش غایب باشند. نام‏آوران در حافظه جامعه همیشه ماندگارانند.

 

 ۵- شادى‏

 آرمان زندگى شادى و خوشبختى است که با کوشش این جهانى و کمال معنوى به دست مى آید. براى شادى باید کوشید تا برابر قانون داد و راستى، میان تن و روان و فرد و جامعه هماهنگى به وجود آید. فرهنگ ایرانى، فرهنگ شادى است و به قول فخر الدین اسعد گرگانى:

 به شادى دار دل را تا توانى‏

 که بفزاید ز شادى، زندگانى‏

 به قول فردوسى، خداوند، دادگر و شادى‏آفرین است:

 به خط نخست آفرین گسترید

 بدان دادگر کو زمین آفرید

 از اوى است شادى، از اوى است زور

 خداوند ناهید و بهرام و هور

 خداوند هست و خداوند نیست‏

 همه بندگانیم و ایزد یکى است‏

 مول، 1/138/750

 و شاهان نیک، شادى‏رسان هستند:

 گزارنده گرز و گشاینده شهر

 ز شادى به هرکس رساننده بهر

 بیامد سوى پارس کاووس کى‏

 جهانى به شادى نو افگند پى‏

 بیاراست تخت و بگسترد داد

 به شادى و خوردن، در اندر گشاد مول، 2/20/415

 جهان گشت پرشادى و خواسته‏

 در و بام هر برزن آراسته‏

 مول، 2/102/104

 شادى، على‏رغم، لایه لفظى بسیار کلى و به ظاهر ساده و قابل فهم آن، در شاهنامه داراى مضامین بسیار گسترده و وسیع است:

 به خط نخست آفرین گسترید

 بدان دادگر کو زمین آفرید

 از اویست شادى، از اویست زور

 خداوند ناهید و بهرام و هور

 1/138/75

 شادى، در شاهنامه، مضمون تحرّک و منطق رضایت از هستى و نمودار سازگارى با تداوم سرنوشت است:

 همى خورد هرکس به آواز رود

 همى گفت هرکس به شادى سرود

 7/156/3672

 شادى معناى دلبستگى به خود و دیگران و نقطه آغاز حرکتهایى است تازه به سوى افقهایى دوست‏داشتنى و خوش‏فرجام و تعبیرى مثبت است از موافق بودن جریان حیات با نیاز هاى انسانى. به همین جهت، "شادى" از ارکان هویت ایرانى است. بند اول کتیبه‏اى از داریوش در شوش، چنین مى گوید: "بغ بزرگ است اهورامزدا، که این جهان را آفرید که آن جهان را آفرید که مردم را آفرید و شادى را براى مردم آفرید." این تلقى که آفرینش شادى را با آفریدن جهان مادى و جهان دیگر و انسان، هم‏سنگ مى کند، شأن شادى را در میان ایرانیان نشان مى دهد. ایرانیان براى 30 روز ماه، سى نام مختلف داشتند که 12 نام از این سى نام نام ماههاى سال هم بود بنا بر این ایرانیان در سال 12 جشن داشتند که چون نام روز و ماه یکى مى شد در آن روزها به شادى مى پرداختند.

 کوچکترین واحد تقویم ایرانیان زردشتى، ماه است، نه هفته و هر روز از 30 روز ماه، نامى خاص دارد، بدین شرح:

 روز اول: اورمزد- خداوند جان و خرد روز دوم: بهمن- منش نیک روز سوم: اردى‏بهشت- راه راستى و دادگرى روز چهارم: شهریور- توان برگزیده و سازنده و روز پنجم: سپندارمذ- مهر و آرایش فزاینده، روز ششم: خرداد- رسایى و خودشناسى، روز هفتم: امرداد- بیمرگى و جاودانگى روز هشتم: دى به آذر، آفریدگار، روز نهم: آذر و آتش، فروغ، روز دهم: آبان- آب‏ها، روز یازدهم: خیر- خورشید، روز دوازدهم: ماه- ماه روز سیزدهم: تیر- ستاره‏باران، روز چهاردهم: گوش- گیتى، روز پانزدهم: دى به مهر- آفریدگار، روز شانزدهم: مهر- پیمان و دوستى، روز هفدهم: سروش- کارکرد به نداى وجدان، پیام‏آور راستى و دین، روز هجدهم: رشن- دادگرى، روز نوزدهم: فروردین- روان پاسدار، روز بیستم: ور هرام- پیروزى، روز بیست و یکم: رام- صلح و آشتى، روز بیست و دوم: باد- باد، هوا، روز بیست و سوم: دى به دین- آفریدگار، روز بیست و چهارم: دین- وجدان، روز بیست و پنجم: ارد- برکت، روز بیست و ششم: اشتاد- کار، داد، راستى، روز بیست و هفتم: آسمان- آسمان، روز بیست و هشتم: زامیاد- زمین، روز بیست و نهم: مانتره سپند- سخن اندیشه‏زا، نماز، گفتار نیک، روز سى‏ام: انارام نور درخشنده و روشنى بى پایان.

 نام دوازده ماه سال نیز، درست همان ماه هایى است که امروزه به کار مى بریم:

 .1 فروردین: ماه روان هاى پاسدار و پیشرفت‏دهنده .2 اردى‏بهشت: ماه راستیها و دادگریها .3 خرداد: ماه خودشناسیها و رساییها .4 تیر: ماه برکت و فراوانى .5 امرداد: ماه بى مرگى و جاودانگى .6 شهریور: ماه نیروى سازنده و برگزیده .7 مهر: ماه دوستى و پیمان .8 آبان: ماه آبها .9 آذر: ماه آتش و فروغ پاکى .10 دى: ماه دهش، دادار .11 بهمن: ماه خرد و منش نیک .12 اسفند: ماه مهر و آرامش افزاینده.

 نام جشنهاى 12گانه ایرانى هم عبارت بود از: .1 فروردینگان (19 فروردین) .2 اردى‏بهشتگان: (3 اردى‏بهشت) .3 خردادگان: (6 خرداد) .4 تیرگان و جشن نیلوفر (13 تیرماه) .5 امردادگان (7 مرداد) .6 شهریورگان: (4 شهریور) .7 مهرگان (16 مهر) .8 آبانگان (10 آبان‏ماه) .9 آذرگان (9 آذر) .10 دیگان: (8 یا 9 دى‏ماه) .11 بهمنگان: (2 بهمن) .12 اسفندگان: (پنجم اسفند.) در میان این دوازده جشن، مهرگان و نوروز، بزرگترین جشنهاى ملى و مذهبى بودند (درباره نوروز مقاله‏اى مفصل در همین کتاب آمده است)، نوروز با اعتدال ربیعى همراه است و مهرگان با اعتدال پاییزى. پس از این دو جشن، تیرگان و دیگان اهمیتى خاص داشتند: جشن تیرگان برابر روزى است که خورشید در دورترین نقطه شمالى از استوا قرار دارد و بزرگترین روز و کوتاه‏ترین شب را دارد؛ جشن دیگان که خورشید در دورترین نقطه جنوبى از استوا قرار مى گیرد و طولانى‏ترین شب و کوتاه‏ترین روز را دارد. به علاوه جشنهاى متعدد دیگرى چون، سده، یلدا و فروردین نیز از جشنهاى مهم ایرانى بودند که این جشنها علاوه بر مناسبتهاى زمانى، با حوادث و رویداد هاى مهم تاریخى و افسانه‏اى هم پیوند خورده بودند و جنبه نجومى ، ملى و دینى پیدا کرده بودند. جشنهاى مهم ایرانى عبارت بودند از:

 .1 نوروز: از دیدگاه نجومى ، مقارن با اعتدال ربیعى، یعنى هنگامى است که خورشید روى مدار استوا قرار مى گیرد و روز با شب برابر مى شود. از دیدگاه تاریخى و ملى، نوروز هنگامى است که جمشیدشاه از سازندگى فراغت مى یابد، مردمان در آسایش و کشور در آبادى کامل است و جمشید بر دیوان مسلط شده است و روزى است که تاریکى از روشنایى جدا گشته و روز از شب پدیدار آمده است. از دید مذهبى نیز، جشن نوروز همیشه با دعاخوانى و ستایش ایزدى همراه است، بنا بر این نوروز نخست روز است از فروردین‏ماه و پیشانى سال نو مى باشد و پس از آن پنج روز همه جشنهاست و ششم فروردین‏ماه نوروز بزرگ مى دارند، زیرا پادشاهان در آن پنج روز حق مردم را ادا مى کنند و ایرانیان اعتقاد دارند که روزى است که فلک آغاز به گشتن کرده است و اولین روز زمانه است. سرود فروردینى شاهان چنین است:

 شاها، به جشن فروردین آزادى گزین بر داد و دین کیان‏

 سروش آورد تو را دانایى و بینایى و کاردانى و دیرزیستى با خوى هژیر

 شاد باش به تخت زرین، انوشه خور به جام جمشید و آیین نیاکان‏

 در همّت بلند باش، نیکوکارى و داد و راستى نگاه‏دار.

 سرت سبز و جوانى چون خوید

 اسبت کامکار و پیروز به جنگ، تیغت روشن و کارى به دشمن‏

 بازت گیرا و خجسته به شکار

 کارت راست چون تیر

 سرایت آباد و زندگى بسیار باد.

 .2 جشن مهرگان: ابوریحان بیرونى مى نویسد: "... عیدى است بزرگ و به مهرگان معروف است و این عید مانند دیگر اعیاد براى عموم مردم است و تفسیر آن دوستى جان است. مى گویند سبب اینکه ایرانیان این روز را بزرگ داشته‏اند، آن شادمانى و خوشى است که مردم شنیدند فریدون خروج کرده، پس از آنکه کاوه بر ضحّاک بیوراسب خروج نمود، گفته‏اند هرکسى که بامداد مهرگان قدرى انار بخورد و گلاب ببوید، آفات بسیارى از او رفع خواهد شد."

 جشن مهرگان نیز مانند نوروز از سه جنبه نجومى (طبیعى) تاریخى و دینى بهره‏مند بود. از نظر نجومى ، مهرگان در اوج اعتدال طبیعى پاییزى و جشن برداشت محصول است. از نظر تاریخى روز نیرومندى داد و راستى است که در آن‏روز فریدون به یارى کاوه آهنگر بر ضحّاک چیره شد و به دوران ستم و خونخوارگى و دروغ او پایان داد و حق بر ناحق چیرگى یافت. از لحاظ مذهبى، در مهرگان فرشتگان به یارى کاوه و فریدون آمدند و در فرهنگ ایرانى مهر یا میترا ایزد نگهبان پیمان و هشداردهنده به پیمان‏شکنان و یاور دلیرمردان جنگاور است.

 .3 جشن سده: سده جشن پیدایش آتش است و در پنجاه روز و پنجاه شب، پیش از نوروز برگزار مى شود، از لحاظ نجومى ، نیاکان ما سال را به دو پاره بخش مى کردند که تابستان هفت ماه به درازا مى کشید و از فروردین تا پایان مهرماه ادامه مى یافت و زمستان 5 ماه بود که از آغاز آبان‏ماه تا پایان اسفند امتداد داشت، بنا بر این سده مقارن با سومین روز از آغاز زمستان یا پنجاه روز و پنجاه شب به اول تابستان بود. به قول ابوریحان "اندر شبش که میان روز دهم و یازدهم است... آتشها زنند و بر گرد آن شراب خورند و لهو و شادى کنند."

 از نظر تاریخى این جشن به هوشنگ پیشدادى منسوب بود که هوشنگ بر مارى سیاه و دراز و تیره‏تن تاخت و سنگى به او پرتاب کرد تا وى را بکشد، اما این سنگ به سنگى دیگر خورد و فروغ آتش پدیدار گشت و هوشنگ کاشف آتش شد و آن‏روز را جشن گرفت و یکى جشن کرد آن شب و باده خورد، "سده" نام آن جشن فرخنده کرد، از نظر دینى نیز، این جشن یادآور ستایش فروغ ایزدى است که فروغ ماه، آتش، چراغ و روشنى باطنى دل و جان آدمى ، همه نشانه‏اى از آن است. بهشت در اوستا به نام روشنایى بى پایان خوانده شده است.

 .4 جشن تیرگان و جشن نیلوفر: از جهت نجومى و طبیعى، مقارن با طولانى‏ترین روز سال خورشیدى است و از لحاظ تاریخى، روزى است که آرش کمانگیر مرز بین ایران و توران را تعیین کرد. داستان این ماجرا از این قرار است که پس از جنگهاى طولانى و بى ثمر ایران و توران، دوطرف پذیرفتند که آرش از بالاى کوه دماوند تیرى رها کند و این تیر به هر کجا که فرود آمد، مرز ایران و توران باشد. آرش با همه توان، روان و جان خویش، تیر را رها کرد و این تیر در کنار جیحون فرود آمد و جیحون سرحدّ دو کشور شد و خود آرش نیز از فشار بى نهایت این کار خاکستر شد و سوخت. از لحاظ دینى هم در یشت هشتم اوستا آمده است که:

 ما ستاره زیبا و فرهمند تیشتر را مى ستاییم که به سوى دریاى وئوروکش به همان تندى روان است که تیر آرش شیواتیر، آن کمان‏کش آریایى که از همه قابل‏تر بود، از کوه خشوت تیرى از کمان رها کرد که به کوه خونونت فرود آمد، پس اهورامزدا بر آن تیر نفحه‏اى بدمید و ایزد آب و ایزد گیاه و ایزد مهر، دارنده دشتهاى فراخ، راهى براى گذر تیر گشودند.

 در کتاب آفرینش و تاریخ آمده است: "آرش بر کمان خویش تکیه زد و تیرى از طبرستان پرتاب کرد که در بالاى طخارستان فرود آمد و آرش در جاى خویشتن بمرد." اما آنچه در غرر ثعالبى آمده است بر جنبه دینى داستان، بیشتر تأکید دارد. ثعالبى مى نویسد: "آرش در عین پیرى و آخر عمرى گویى براى انداختن آن تیر مانده بود، بر کوهى از کوههاى طبرستان برآمد. با کمان خود، این تیر را که افراسیاب بر آن علامتى گذاشته بود، افکند و همان دم جان سپرد، طلوع آفتاب این عمل را انجام داد و تیر از طبرستان هوا گرفته به بادغیس رفت همین‏که خواست فرود آید، گویند ملکى (فرشته‏اى) به امر خداوند آن‏را طیران داده به بلخ رسانید... و افراسیاب دانست که مشیت الهى در آن کار مداخله داشته است."

 .5 جشن یلدا: یلدا به معنى تولد و شب زادن است و جشن یلدا که به آن جشن "شب چلّه" هم گفته مى شود، از لحاظ نجومى شب اول زمستان و درازترین شب سال است؛ به لحاظ مذهبى نیز، ایرانیان این شب آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهریا زایش خورشید مى خواندند و جشنهاى بزرگى برپا مى کردند. پیران و پاکان به تپّه‏اى مى رفتند و در طى مراسمى از آسمان مى خواستند که آن "رهبر بزرگ" را براى رستگارى آدمیان گسیل دارد و معتقد بودند که نشانه زایش آن ناجى بزرگ، ستاره‏اى است که بر بالاى کوهى به نام کوه پیروزى که پر از درختان زیباست، پدیدار خواهد شد و موبدان در "این مراسم این دعا را مى خواندند:

 آن شب که سرورم زاید

 نشانه‏اى از ملک آید

 ستاره از آسمان ببارد

 هم آن‏گونه که رهبرم درآید

 ستاره‏اش نشان نماید

 پس از مسیحى شدن رومیان، یعنى سیصد سال پس از تولد عیسى مسیح، کلیسا جشن تولد مهر را به عنوان زاد روز عیسى مسیح پذیرفت و به همین دلیل است که تا به امروز بابانوئل با لباس و کلاه موبدان زردشتى ظاهر مى شود و درخت سرو و ستاره بالاى آن که یادگار پیروان مهر است، با اوست."

 .6 جشن آذر: ابوریحان درباره مناسبت و نحوه این جشن مى نویسد: "اولین روز آن روز هرمزد است و این روز سوارى کوسه و خنده‏آور بر خرى سوار شود" و همو در التفهیم توضیح بیشترى مى دهد که "آذرماه به روزگار خسروان، اول بهار بوده است و به نخستین روز از وى، از بهر فال، مردى بیامدى کوسه، برنشسته بر خرى و به دست کلاغى گرفته و به باد بیزن، خویشتن باد همى زدى و زمستان را وداع همى کردى و از مردمان بدان چیزى یافتى و به زمانه ما به شیراز، همین کرده‏اند، هرچه ستاند از بامداد تا نیمروز به ضریبت (به عامل) دهد و تا نماز دیگر از بهر خویشتن ستاند و اگر از پس نماز دیگر بیابندش، سیلى خورد از هرکسى!!"

 .7 جشن مزدگران (مژده‏گیران): در آثار الباقیة آمده است: "عید زنان است و مردان در این روز به زنان بخششها همى کنند."

 .8 خرّم‏روز: روز هرمزد از دى‏ماه که آن‏را خورماه نیز مى گویند. این روز را به نام نود روز نیز خوانند و جشن گیرند زیرا تا نوروز 90 روز است.

 .9 جشن گاهنبارها: ابوریحان مى نویسد: "گاهنبارها شش‏تاست و براى هرکدام پنج روز جشن مى گیرند که روز پنجم از همه مهمتر و چهار روز اول به منزله مقدمات آن روز است." گاهنبارها درواقع جشنهاى تقدیس آفرینش، طبیعت و خلقت انسان است:

 .1 گاهنبار اول: در چهل پنجمین روز سال در اردى‏بهشت که آسمان در این روز آفریده شده است.

 .2 گاهنبار دوم: در صد و پنجمین روز سال در ماه تیر که در آب آفریده شده است.

 .3 گاهنبار سوم: در صد و هشتادمین روز سال در شهریور ماه که زمین آفریده شده است.

 .4 گاهنبار چهارم: که در آن نباتات و درختان آفریده شده‏اند و در دویست و دهمین روز سال در مهرماه جشن گرفته مى شد.

 .5 گاهنبار پنجم: در دویست و نودمین روز سال در ماه دى که در آن بهائم آفریده شده‏اند.

 .6 گاهنبار ششم: در سیصد و شصت و پنجمین روز سال واقع است و انسان در این روز آفریده شده است.

 .10 فروردگان: جشن پنج روز آخر آبان‏ماه بود که زردشتیان در این پنج روز خورش و شراب نهند براى مردگان.

 .11 جشن بهمنجنه: در روز بهمن از ماه بهمن برگزار مى شد. در این روز مردم بهمن سپید با شیر خورند و گویند حافظه را افزون مى کند و فراموشى را از بین مى برد و در خراسان مهمانى بزرگ ترتیب مى دادند که در آن از هرگونه حبوبات و بقولات و گوشت هر مرغ و هر حیوانى که حلال باشد استفاده مى کنند.

 

 ایرانیان غم و سوگ و درد را از آفریده هاى اهریمنى و شادى را نعمتى ایزدى مى دانستند. در شاهنامه پهلوانان و ناموران و حتى مردم عادى، دقیقه‏اى از شادى فروگذار نمى کنند و پس از هر جنگ یا پیش از آن و حتى در جریان نبردها، به بزم و شادى مى پردازند:

 بزرگان به شادى بیاراستند

 مى و جام و رامشگران خواستند

 1/25

 نشستند فرزانگان شادکام‏

 گرفتند هریک ز یاقوت، جام‏

 1/62

 بنا بر این، غم‏پسندى و غم‏پذیرى برخلاف طبیعت ایرانى و خوى کهن اوست. شادى براى ایرانیان، با آداب خاص، موسیقى، میهمانى، بذل و بخشش، هدیه گرفتن و ارمغان بخشیدن، شادخوارى و بزم همراه بوده است. ولى همیشه کار نیکان، شادى رسانیدن به مردم است و بدین ترتیب، شادى مفهوم بهره‏مندى از آرزوها، رفاه، داد، خرد و برخوردارى از الطاف ایزدى را به خود مى گیرد که جزئى کوچک از آن‏را دست‏افشانى و پایکوبى و خنده و نشاط تشکیل مى دهد:

 گراینده‏گرز و گشاینده‏شهر

 ز شادى به هرکس رساننده بهر

 1/155/1165

 ز ایوان سوى کاخ رفتند باز

 سه هفته به شادى گرفتند ساز

 1/174/1630

 همى خورد هرکس به آواز رود

 همى گفت هرکس به شادى سرود

 1/181/1780

 هنوز از لبت شیر بوید همى‏

 دلت ناز و شادى، بجوید همى‏

 1/223/49

 شادى نشان توفیق و پیروزى و سرافرازى و به روزگارى است:

 همیشه بزى شاد و به روزگار

 روان و خِرد بادت آموزگار

 6/1626

 و توصیه فردوسى به شادى، به معناى دل بستن به زندگى، امیدوار بودن و بزرگداشت هستى و اغتنام فرصت است:

 تو دل را بجز شادمانه مدار

 روان را به بد، در گمانه مدار

 3/644

 ز گیتى تو را شادمانى است بس‏

 دگر هیچ مهرى ندارد به کس‏

 2/216

 اگر دل توان داشتن شادمان‏

 جز از شادمانى مکن تا توان‏

 2/279

 در میان شاعران پس از فردوسى، حافظ روحیه‏اى بسیار شادمانه دارد و آن‏را در مثنویاتى بر وزن شاهنامه نشان مى دهد.

 مغنى بساز آن نو آیین سرود

 بگو با حریفان به آواز رود

 که از آسمان مژده نصرت است‏

 مرا بر عدو، عاقبت فرصت است‏

 

 مغنّى نواى طرب ساز کن‏

 به قول و غزل قصّه آغاز کن‏

 که بار غمم بر زمین دوخت پاى‏

 به ضرب اصولم برآور ز جاى‏

 

 بیا مطرب آن بربط خوشنوا

 که نغزیش مغز مرا شد دوا

 بزن تا که بر باید از مغز هوش‏

 به دل جان نو ریزد از راه گوش‏

 

 بیا مطربا برکش آوازتر

 دماغ مرا تر کن از سازتر

 روان کن که خشک است رود و رباب‏

 از آن دست چون ابر، باران آب‏

 به مستان نوید و سرودى فرست‏

 به یاران رفته درودى فرست‏

 

 مغّنى نوایى به گلبانگ رود

 بگوى و بزن خسروانى سرود

 روان بزرگان ز خود شاد کن‏

 ز پرویز و از باربد یاد کن‏

 

 مغّنى از آن پرده نقشى بیار

 ببین تا چه گفت از درون پرده‏دار

 چنان برکش آهنگ این داورى‏

 که ناهید چنگى به رقص آورى‏

 در این پرده چون عقل را بار نیست‏

 بجز مستى و بیخودى، کار نیست‏

 

 مغنّى کجایى؟ به آواز رود

 به یادآور آن خسروانى سرود

 که تا وجد را کارسازى کنم‏

 به رقص آیم و خرقه بازى کنم‏

 

 بده ساقى آن آب آتش نشان‏

 از آن پیش کز ما نیابى نشان‏

 که در آتش است این دل روشنم‏

 همانا که بر آتش، آبى زنم‏

 

 شنیدم که در عهد بوذرجمهر

 ز فیروز روزى، منوچهرچهر

 نوشتند بر جام نوشین روان‏

 که بفزاید از جام نوشین، روان‏

 ز من بشنو این پند آموزگار

 مکن تکیه بر گردش روزگار

 اگر پور زالى از این پیر زال‏

 به دستان نمانى شوى پایمال‏

 بده ساقى آن آب افشرده را

 به مى زنده گردان دل مرده را

 

 که دارا که داراى آفاق بود

 به دارندگى در جهان طاق بود

 چو زین دار ششدر برون برد، رحَت‏

 ندارد بجز دار تابوت، تخت‏

 

 بدو گفت گوینده‏اى دادگر

 گرایدون ز ترکان نبودى گذر

 از این مایه ور جاى و این فرّهى‏

 دل ما نبودى ز رامش تهى‏

 نیاریم گردن برافراختن‏

 ز بس کشتن و غارت و تاختن‏

 ز پرّنده و مردم و چار پاى‏

 گزندى که آید بر ایران سپاه‏

 ز کشور به کشور، جز این نیست راى‏

 بسى پیش از این، کوشش و رزم بود

 گذر ترک را راه خوارزم بود

 کنون چون ز دهقان و بازارگان‏

 برون آورد سر، دهد رایگان‏

 نمانیم کاین بوم ویران کنند

 همان غارت شهر ایران کنند

 نخوانند بر ما کسى آفرین‏

 که ویران بود روى ایران‏زمین‏

 

 **بخشی از کتاب فردوسی  و هویت ایرانی از دکتر منصور رستگار فسایی ،انتشارات طرح نو ، تهران،1381

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٤:٠۱ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٩ آذر ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

علی اصغر حکمت شیرازی و بنای حافظیه

دکتر منصور رستگار فسایی

علی اصغر حکمت شیرازی و بناى آرامگاه حافظ

  

 حکمت درباره آرامگاه حافظ، در حاشیه تاریخ تاریخ ادبیات براون مى نویسد:

 آرامگاه حافظ: در ازمنه اخیره، این مقبره را مرحوم کریم‏خان زند مرمت کرده و بر زینت و جمال آن بیفزود و سنگى که هم‏اکنون بر روى قبر حافظ قرار دارد، به امر آن پادشاه، از یکپارچه مرمر بسیار زیبا، تراشیده و در آنجا نصب کرده‏اند... در حال تحریر این کتاب سنگ مرمر مذکور، موجود و زیارتگاه اهل دل است ولى متأسّفانه در اوایل مائه چهاردهم، یکى از روحانیان قشرى و متعصّب به آن مقبره بى حرمتى روا داشته و آن سنگ اندکى خراشیده شده است.

 در حال تحریر این مقال، بنایى است مجلّل و زیبا، در زمانى که راقم این حواشى به خدمت وزارت معارف مشغول بود، بحمداللّه به انجام ساختمان آن موفق گردید. تفصیل بناى آن‏را حکایتى است شیرین که به صفاى باطن خواجه لسان‏الغیب دلالت مى کند. و نقل آن حکایت در این صحیفه مناسب مى نماید:

 در سال 1310 ه'.ش بعضى از حکّام خیراندیش شیراز را به خاطر گذشت که بناى قدیم حافظیه را که از عهد کریم‏خان زند ملقب به "وکیل" باقى مانده و رو به خرابى و کهنگى نهاده بود، تعمیر و مرمّتى بسزا نمایند. بنا بر این عمارت مذکور را که عبارت بود از ایوانى دورو، مشتمل بر چهار ستون سنگى بلند و یک ردیف حجرات، خراب کرده، درصدد ساختمان جدیدى برآمدند. متأسّفانه حوادث روزگار، مجال اتمام، به ایشان نداد. در سال 1313 ه'.ش که به مناسبت ساختن آرامگاه فردوسى طوسى، در تمام مردم ایران جوش و جنبش خاصى نسبت به آثار بزرگان ادب و احترام به مقابر ایشان به ظهور رسیده بود و همه متوجه احیاى آثار گویندگان و تجلیل نام اساتید شعر مى بودند، خاطر صاحبدلان شیراز از خرابى آرامگاه حافظ، محزون و غمین بود. و این بنده نیز که در این تأثّر و تأسّف، با هموطنان عزیز شریک و انباز بودم، پیوسته با خود مى اندیشیدم که چه شود اگر بناى مجلّلى چنان‏که درخور شأن و منزلت خواجه شیراز است، بر سر مزار او به یادگار ساخته شود که از فریضه قدرشناسى نسبت به مقام آن استاد بزرگ کمترین علامتى باشد. در همان ایام بوالفضولى در یکى از اوراق منطبعه در طهران، بى موجبى لایق به مقام قدس لسان‏الغیب اسائه ادب کرده و این بیت آن بزرگ را که در مطلع یکى از غزلهاى شیوا سروده است:

 گر میفروش حاجت رندان روا کند

 ایزد گنه ببخشد و دفع بلا کند

 در معرض تخطئه قرار داده، از سر جهالت سخنهاى دور از ادب گفته بود.

 روزى که جمعى از اهل دانش، براى تهیه سرمایه براى مصارف بناى بارگاه خواجه بزرگوار انجمن کرده بودند، این حکایت به میان آمد و همه بر قلّت خرد و نقصان معرفت آن نادان که از فرط جهالت، به مردان بزرگ که مایه فخر و مباهات قوم و ملت‏اند، اهانت روا مى داشت، تأسّفها خوردیم. پس از آن در باب بناى آرامگاه خاص خواجه، سخن به میان آمد. بسیار گفتند و شنیدند، لیکن نتیجه‏اى از آن سخنان عاید نگردید. همه مأیوس و نومید به خانه بازگشتیم. نویسنده این سطور به حکم وظیفه خدمت به معارف و علاقه ارادت به ساحت خواجه شیراز، بیشتر از دیگران دلگیر و ملول و در گوشه کلبه خود متأثّر و محزون بودم. پس، در آن نیم‏شب به خاطر رسید که از دیوان خواجه فالى برگیرم و از روح پرفتوح آن بزرگ، استمداد همّتى نمایم، پس در دل نیّت کردم که آیا تواند بود که قبّه‏اى یادگارى مجلّل و باشکوه، در سر مقبره او به دست این بنده ناتوان ساخته و پرداخته گردد؟ چون دیوان را برگشودم، از عجایب، همان بیت مذکور که مورد صحبت بود، برآمد که "گر میفروش حاجت رندان روا کند... الخ". پس به روح خواجه لسان‏الغیب فاتحه خواندم و با اخلاص دمیدم و بر خاطر متیقن گشت که عنقریب به همّت آن مرد روشن‏دل، مقصود حاصل خواهد گردید.

 اندکى برنیامد که بحمداللّه آن نیّت برآورده شد. از وجوه برّ و منابع خیر، من حیث لایحتسب، سرمایه‏اى فراهم آمد و در سال 1314 ه'.ش که هنوز این بنده نویسنده به خدمت معارف مشغول بودم، بنایى رفیع و گنبدى منیع بر سر بناى آن آرامگاه آغاز گشت و از فیض باطن منوّر و روح قدسى خواجه لسان‏الغیب، بى آن‏که دینارى از صندوق دولت، استعانت جوید، آن بناى ارجمند در سال 1316 ه'.ش به کلّى به پایان آمد. به جاى چهار ستون، که هم‏اکنون در وسط ستونها قرار دارد، 16 ستون بزرگ، از سنگ محکم یکپارچه، تراشیده شده و افراشته گشت و در سر قبر نیز گنبدى متین بر هشت ستون سنگین، نصب گردید. و از ابیات و اشعار خواجه غزلهاى غرّا انتخاب گشت، و چون خواجه خود در حُسن خطّ استاد خطاطان روزگار خویش بوده است، مرحوم امیرالکتّاب کردستانى که یکى از معاریف ثلث‏نویسان معاصر بود، آنها را به همان شیوه برنگاشت و بر روى کاشیهاى ظریف برآورده و در و دیوار را به آن زینت بخشید، و سراسر آن بنا، پس از سه سال به کلّى خاتمه پذیرفت و اینک جایگاهى مجلّل و بوستانى دلکش فراهم آمده که زیارتگاه اهل ذوق و کعبه صاحبدلان است.

 نقشه این بنا را مهندس گدار فرانسوى، طرح و رسم کرده و به مراقبت مرحوم على ریاضى رئیس معارف فارس و معماران و سنگ‏تراشان و کاشى‏کاران شیراز به محلّ اجرا، گذاشته شد. و بحمداللّه عاقبت "میفروش حاجت رندان روا" کرد.

 شادروان على سامى درباره بناى آرامگاه حافظ مى نویسد:

 در سال 1315 شمسى، در اثر مساعى علّامه بزرگوار، شادروان على‏اصغر حکمت، فرزند ارجمند شیراز و وزیر فرهنگ وقت که علاقه و اخلاص سرشارى به حافظ داشت، اعتبارى جهت یک ساختمان زیبا و مجلّل مقرر داشت.

 "جمع کل باغ ورودى و باغ آرامگاه و ساختمانها و منضمات آرامگاه حافظ، در حدود 20,000 متر مربع و باغ ورودى 6260 متر مربع مساحت دارد، در وسط این خیابان باغچه هاى گلکارى احداث گردیده است.

 نقشه ساختمان توسط باستان‏شناس فقید فرانسوى، آندره گدار مدیر کل باستان‏شناسى و به شیوه و سبک بنا هاى کریم‏خانى طرح شد و در این تعمیرات ساختمان قدیمى کریم‏خانى، به صورت تالارى که 56 متر طول دارد و به وسیله 20 ستون سنگى بلند نگهدارى مى شود، درآمد که چهار ستون کریم‏خانى در میان این ستونها قرار گرفته است و محوطه حافظیه را به دو بخش شمالى و جنوبى تقسیم مى کند، در قسمت جنوبى آرامگاه و در پیشانى تالار وسط که رو به قبله است عبارت زیر که تاریخ تعمیر و ساختمان اخیر است با خطّ زیباى نستعلیق نوشته شده بود:

 "ساختمان آرامگاه خواجه شمس الدین حافظ شیرازى به موجب امر اعلیحضرت همایون شاهنشاه ایران رضاشاه پهلوى و به دستور جناب حکمت وزیر معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه در سنه 1316 هجرى شمسى انجام پذیرفت..." و جالب آن است که امر رضاشاه و دستور حکمت در این کتیبه متعاقب یکدیگر ذکر شده بود.

 در طرف شمال باغ آرامگاه، سنگ قبر حافظ در وسط قرار گرفته است و یک متر از زمین ارتفاع دارد و به وسیله 5 ردیف پله سنگى مدور احاطه شده است، سقف مقبره که درون آن با کاشیهاى رنگى و معرّق، کاشى‏کارى شده، بر روى هشت ستون سنگى قرار گرفته است، نماى خارجى سقف آرامگاه ترک‏ترکى، چون کلاه قلندران و درویشان است، پوشش مسى از آن جهت انتخاب گردیده که مس به مرور ایام اکسیده مى شود و رنگ زنگارى زیبایى مانند کاشى را به خود مى گیرد..."

 حکمت از علاقه‏مندان به تحقیق و تتبع درباره حافظ بود و کار هاى زیر، از او در مورد حافظ چاپ و منتشر شده است:

 .1 مقدمه بر چاپ قدسى که دوبار دیگر در سالهاى 1353 و 1354 به چاپ رسیده است.

 .2 درسى از دیوان حافظ (این کتاب به سال 1320 در 67 صفحه در کتابخانه احمدى شیراز به چاپ رسید و به صورت مقاله، در مجلّه آموزش و پرورش در شهریورماه 1319 و شماره 8 و 9 همان مجلّه در آذرماه 1319 منتشر شد. همین مقاله در سال 1363 در تهران منتشر شد.) کتاب‏شناسى حافظ، نیکنام، ص 14.

 .3 فالى از دیوان حافظ، یغما، شماره 16، 1342، صص 440-444.

 .4 منابع جدید در پیرامون حیات حافظ، مجلّه دانشکده ادبیات شیراز، شماره 7، بهمن‏ماه 1341، صص 3-28.

 .5 موهبت خداداد درباره لسان‏الغیب، یغما، شماره 30، 1356، صص 52-526.

 براى آن‏که به مشکلاتى که حکمت در بناى آرامگاه حافظ داشت، پى ببریم لازم است به تفصیل این امر در کتاب تاریخچه ساختمانها و تعمیرات معارفى در سال 1315 نظرى بیفکنیم. حکمت علاوه بر اینها، نسبت به تجدید بناى آرامگاه خواجو و روزبهان بقلى فسایى نیز کوشید.

  

 حکمت، حافظ و حافظیه‏

 حکمت به حافظ علاقه‏اى شگفت‏انگیز داشت و به قول خودش: "...یکى از کتابهایى که در روح من اثر الهى و غیبى کرده است، دیوان خواجه حافظ شیرازى است. از سن هفت‏سالگى تاکنون که سنین عمر نزدیک به هفتاد است، با این کتاب مأنوسم، در گوشه هاى خلوت و تنهایى، در زوایاى غربت و جدایى، در زمان عزّت و ر هایى و در اوان مذلّت و حرمان همه‏وقت به ذیل آن کتاب قدسى، پناه برده‏ام، منشأ حُسن کلام و لطف تحریر و معانى لطیف آن گنجینه حقایق، منبع سعادت و الهامات غیبیه بوده است، اگر روح آشفته، به سرمنزل، رهبرى شود تماما از برکت آن کلام غیبى و آسمانى است". حکمت در خاطرات روز 1323/12/29 نیز مى نویسد:

 "... بناى آرامگاه حافظ که به سعى و اهتمام و خون جگر چندساله نویسنده این سطور، با کمال ظرافت و زیبایى برافراشته شده است، متأسّفانه توجه و عنایتى در حفاظت و نگهدارى آن نمى شود، یک خشت کاشى کتیبه قشنگ آن افتاده بود و در فاصله احجار، علف سبز شده و بعضى اشخاص بى ادب در اطراف گنبد خواجه، قبر احداث کرده بودند که این وضع خیلى اسباب تأثّر و تأسّف من گردید...."

 در خاطرات روز شنبه چهارم فروردین‏ماه 1324 خود در شیراز، مى نویسد: "...به اتفاق آقاى فروزانفر گردشى در صحراى مصلّاى شیراز و مقبره حافظ نمودیم، اتفاقا رئیس معارف هم آمدند، پس از معاینه بعضى خرابیهاى وارده و قبر هاى جدیدى که در آنجا متأسّفانه حفر کرده‏اند، این بناى تاریخى و یادگارى، مى رود که دوباره به صورت قبرستان درآید، قرار شد مبلغ دوهزار ریال اینجانب هدیه کنم که به مصرف تعمیرات لازم برسانند...."

 حکمت همه‏جا به یاد حافظ و در اندیشه آرامگاه حافظ بود. در خاطرات روز 1324/1/11 خود در شیراز مى نویسد: "...به منزل چند نفر از دوستان رفتم... در منزل آقاى نصراللّه شادروان اتفاقا کاپیتان شرلى و مترجم او آقاى مسلم هندى نیز بودند و مشارٌالیه از طرف قشون متفقین مراقب امر توزیع خواربار است و مترجم او اهل لاهور است و سالها است در ایران مى باشد و علاقه بسیار به حافظ دارد، مبلغى جمع‏آورى کرده است که براى مرمّت بقعه حافظیه به مصرف برساند. مى گفت خیال دارد که از هندوستان براى مرمت حافظیه و ساختمان سعدیه مبلغى به ایران بیاورد و اصرار دارد که در اطراف قبر حافظ محجرى از برونز یا مرمر نصب کند و براى این مقصود تاکنون پنج‏هزار تومان اعانه جمع‏آورى کرده است...." حکمت در خاطرات روز 1324/1/14 مى نویسد: "...با وجود باران، عصر را به حافظیه رفتم و از ایوان فلک آشیان حافظ، روح و روان را قوت و توانى حاصل گردید...."

 حکمت در خاطرات روز 1327/1/1 خود در شیراز مى نویسد: "...غروب به اتفاق آقاى [مزیّنى‏] رئیس معارف به دیدن حافظیه رفتم، متأسّفانه معلوم شد که باز به صورت قبرستان و جاى تفریح اشخاص ولگرد و بیکار درمى آید، دوسه چیز تازه از اثر زحمات رئیس معارف مشهود افتاد: یکى آن‏که کتابخانه‏اى در سمت شمالى آن محلّ، در قبر والى بنا شده و قفسه‏بندى نموده‏اند، ثانیا، دیواره ضلع غربى که در شرف سقوط بوده خراب کرده‏اند و از نو مى سازند، ثالثا، آقاى جلال آرین که از تجار و متمولین شهر است، چراغ الکتریکى بر سر قبر خواجه نصب کرده که نورافکن بسیار قوى و خیلى مجلّل است...." و در خاطرات روز سوم فروردین همان سال مى نویسد: "...والاحضرت [اشرف‏] از دیدن عمارت حافظیه که به سعى و اهتمام من در سالهاى 1314-1317 خاتمه یافته است، خیلى خشنود شدند و به من ابراز لطف کردند بعد در سر قبر حافظ، فالى زدند که من قرائت کردم...."

  

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱:٤۳ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٢ آذر ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم