دکتر منصور رستگار فسائی

کتیبه های کیومرثی

 

     "  بیش از چهل سال است که پیوسته شاهنامه  

       می خوانم و درباره ی آن مقالات وکتابهایی                        

        تحقیقی می نویسم اما گاهی نیز پس از  

         خواندن داستانی از شاهنامه ،با احساسی

          دیگرگونه  روبرو می شوم و پا به  دنیایی

            دیگر می گذارم  که نوشته هایی می آفریند

          بر بنیان برداشتهایی دل خواه،که من آنها را

            " کتیبه های رستگاری " خوانده ام و آنچه

            که در زیر می خوانید نمونه یی از آن دل

             نوشته هاست ".

                         دکترمنصور رستگارفسایی

  کتیبه های کیومرثی:

 

                                کیومرث شد بر جهان کدخدای

                                             نخستین  به کوه اندرون ساخت جای

                                             سر بخت و تختش برآمد زکوه

                                              پلنگینه پوشید خود، با گروه            فردوسی

 

 براوجی کیومرث تابیده بود

 که سیمرغ هم  پرنساییده بود

-

خدا بود تنها

وابلیس نیز

و هردو پریشان یک رستخیز

 

 ودیده بر آن اوج البرز کوه

که این"  زنده – میرا "، چه خواهد گزید ؟:

 

 شب تار اهریمنی

  ویا روز سرشار از روشنی

-

تا آفتاب برآید

یا شب هزاره ، همچنان بپاید.

-

شب زدگان ،خسته از تنهایی،  گروها گروه ،

ازمردم و دد و دام

بی نشان و نام

راه می پیمودند

و دست بر تن البرزکوه می سودند

تا اززبان  کتیبه های  نا نوشته  ، راهی به آفتاب  بجویند

-

و کیومرث ، همه را  فرا می خواند با نگاه

  :که هستی ،آه

چه  کوتاه است ، کوتاه

و از اینجا تا  ماه

هزاران سال  راه است

وآن که اینجا گمراه است

سپیده اش همیشه  در چاه است

-

آیا کسی از من  آگاه است؟!

-

: کتیبه ها را  خوانده بودیم

-

ای آموزگار

ای  ماندگار

ما

سپیده را در دلهایمان

خورشید را در دستهایمان 

به ارمغان خواهیم آورد

 و تنهایی  را

از خانه  بیرون خواهیم کرد

و ستیزه ی آن  دو تنها  را

 در سکوت و تاریکی

بر کشته ی  سیامک

 با ترانه های شادمانه،

و شادیهای  جاودانه  ،

جایگزین خواهیم ساخت

-

سروشش به دل مژده ها داده بود

جهان پر دلیران  آزاده بود

کیومرث بر کوه استاده بود

دوچشمش به هوشنگ  ، افتاده بود

                                            

 که با پاره سنگی چو کوه  گران

به دنیال  آن اژدهای دمان

سیه رنگ و تیره تن و تند تاز

شتابان و پویان ، چو سیل  روان

-

چه شاد است  و خوش این شب  دیر یاز

که از سنگ سرد ،آتش آید فراز

 

پدر آتش پاک  دل بستنی است

روانش  چو خورشید پر روشنی است

همان آذر دانش ماندنی است

به بند آور  دیو اهریمنی است

گذر واژه ی غار مازندری است

که افسا نه اش ، جاودان ، خواندنی است.

 

که چشن سده در خور  نام اوست

و امروز و فردای ایران زمین،

گلی از بهاران ایام اوست

-

وزان پس

خدا نیز تنها نبود

                               5 /4/1365

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:۳٦ ‎ب.ظ ; شنبه ٢۸ خرداد ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

قصیده سرایی سعدی

د کتر منصور رستگار فسایی

                                          قصیده سرایی سعدی

                                                 بخش ٢

                                       ساختاروانواع  قصاید سعدی

 

برخی از  53  شعر مدحی ، بهاریه ، شهر آشوب ، تحمیدیه  و تغزل واره ها و 7 مرثیه یی  که در بخش  " قصاید  و مراثی  دیوان سعدی "   ، قصیده خوانده شده اند( چه به فارسی و چه عربی) ، به دلیل ساختاری و محتوایی شعر و سنتهای حاکم بر قصیده سرایی ، در قالب تعریفات مربوط به قصیده قرار نمی گیرندومسلما دارای معیارهای صوری ومعنایی   شناخته شده ی قصیده  نیستند ، تنها معدودی ازآنها را می توان " قصیده " خواندبنابراین  می توان ساختار ،مدایح   و مراثی موجود سعدی را به لحاظ ساختار  شعری ،  به چند دسته تقسیم کرد:

الف-قصاید کامل مدحیه  : این قصاید که هم از حیث ساختار و هم از جهت معنی  دارای ویژگیهای سنتی قصیده هستند برای ممدوحانی که نام آنها را می برد، ساخته شده است وهمچون قصاید معتبر فارسی بغضا تجدید مطلع  هم می شوند ، به لحاظ وزنی همه ی وزنهای استفاده شده در این قصایدهمان وزن غزلیات سعدی است  و شاعر به هیچوجه از اوزان غریب و دشوار متکلفان در قصیده سرایی استفده نمی کند ولی گاهی قوافی قصایدش به نرمی و روانی  قوافی غزل ها نیست و رنگ قصیده های  کهن را می گیرد مثل :

       خبر آورد مبشّر  که  زبطنان عراق         وفد منصور  همی آمد و و رفد مرفود

  پارس را نعمتی  از غیب فرستاد خدای        پارسایان را  ظلّی  به سر آمد،ممدود

   ای که در وصف نیاید  کرم اخلاقت         ور بگویند وجوهش نتوان گفت حدود

 حسرت مادر گیتی  همه وقت آن بوده است      که بزاید چو تو فرزند  مبارک مولود 

   (698)

یا این قوافی که از قصیده یی در مدح امیر انکیانو است:
دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی        زنهار بد مکن که نکردست عاقلی .      (744)

 ازاین قصیده که 41 بیت دارد 33 بیت به پند و اندرز اختصاص دارد و 8 بیت مدح نیز چنین ادامه می  یابد:

          آن کیست انکیانه که دادار آسمان         داده است مر ورا  همه حسن وشمایلی

نویین اعظم ، آن که به تدبیر  و فهم و عقل          امروز در بسیط ندارد  مقابلی    (744)

 

سعدى و نوآورى در مدح:

 

     سعدى در بسیارى از قصاید خود شیوه‏اى متفاوت در پیش گرفته است و با شهامت و دلیرى
فراوان، به ممدوح درس آزادگى و اخلاق و فضیلت داده و به جاى این که مداحى متملق و
دروغ‏پرداز باشد، وظیفه معلمى صریح و روشن‏بین و تهذیب‏گر را به عهده گرفته است:

به نوبتند ملوک اندر این سپنج سراى

 کنون که نوبت تست اى ملک، به عدل گراى

چه مایه بر سر این ملک سروران بودند

 چو دور عمر به سر شد درآمدند از پاى

تو مرد باش و ببر با خود آنچه بتوانى

 که دیگرانش به حسرت گذاشتند به جاى

درم به جورستانان زر به زینت ده

 بناى خانه کنانند و بام قصر انداى

به عاقبت خبر آمد که مرد ظالم و ماند

 به سیم سوختگان زرنگار کرده سراى

بخور مجلسش از ناله‏هاى دودآمیز

 عقیق زیورش از دیده‏هاى خون پالاى

نیاز باید و طاعت نه شوکت و ناموس

 بلند بانگ چه سود و میان تهى چو دراى؟

دو خصلتند نگهبان ملک و یاور دین

 به گوش جان تو اندازم این دو گفت خداى

یکى که گردن زور آوران به قهر بزن

 دوم که از در بیچارگان به لطف درآى

به تیغ و طعنه گرفتند جنگجویان ملک

 تو بر و بحر گرفتى به عدل و همت و راى

چو همت است چه حاجت به گرز مغفر کوب

 چو دولت است چه حاجت به تیر جوشن خاى

هر آن کست که به آزار خلق فرماید

 عدوى مملکت است او به کشتنش فرماى

به کامه دل دشمن نشیند آن مغرور

 که بشنود سخن دشمنان دوست نماى

اگر توقع بخشایش خدایت هست

 به چشم عفو و کرم بر شکستگان بخشاى
این قصاید  کامل مدحیه ی سعدی عبارتند  15 قصیده که در باره  6نفر زن و مرد ساخته شده اند  و گاهی چند قصیده با تجیدی مطلع درباره ی یک نفر در زمانهای مختلف ساخته

شده است 

    ب - قصاید بلندی که بدون نام ممدوح هستند: این قصاید تنها تفاوتی که با قصاید پیشین دارند در ان است که  در آنها نام کسی به عنوان ممدوح برده نمی شود ولی عملا مدح در سخن وجود داردو معلوم نیست سعدی این قصاید را به چه قصد ی بدون نام ساخته است،شا یدسعدی   در هنگام فراغت، آنهارا ساخته باشد تا عند اللزوم نام کسی را به آن بیفزاید ،اما چون تا پایان عمر کاربردی مناسب برای آنها نیافته است ، آنها راهمچنان در بخش قصاید دیوانش باقی گذاشته  باشد ،اما آنچه در این نمونه ها بسیار بدیع وکم مانند است ، این است  که این دسته از قصاید  که از حیث استواری و استحکام و فصاحت و بلاغت از شاهکار های ماندگار شعر سعدی و ادب فارسی هستند ، می توانند دستور المل همیشگی برای حکومت هر  فرمانروایی باشند، ونام قصاید جاودانه ی حکمی سعدی را بر خود داشته باشند ، اما تنها نکته  ی انتقادی در باره ی شکل و صورت  و ساختار این قصیده ها، آن است که به رغم طولانی بودن وتمر کز  بر هدایت ممدوحان که در دیگر قصیده هایی که برای ممدوحان با اشاره به نام آنها آمده است نیز وجود دارد ، این نمونه ها از قصاید ناقص به شمار می آیند که فاقد بخشهای سنتی قصیده چون تغزل و تشبیب و نسیب و بیت تخلص و گریز به مدح و دعا  و...می باشند ولی به جهت طول شعر قصیده به شمار می ایند.

1- قصیده به مطلع:

 به نوبتند ملوک اندر این سپنج سرای    کنون که نوبت تست ای ملک به عدل گرای  (732)

دراین قصیده ی28 بیتی که سراسر آن  پند به حکمرانان و امیران است ، سعدی آسیب پذیری امیران  را از غفلت از حال رعیت و ظلم و حرص و مال اندوزی به صراحت بازگو می کند وآنان را به داد وعدل و رسیدگی به حال دردمندان فرا می خواند و از شنیدن  ستایشهای  دروغ ربان آوران رنگ آمیز بر حذر می دارد وبه نتیجه می رسد که :

 دیار مشرق و مغرب مگیر و جنگ مجوی        دلی به دست کن  و زنگ خاطری بزدای

     گرت به سایه در،آسایشی به خلق رسد        بهشت بردی و در سایه  ی خدای اسای

  نگویمت  چو زبان آوران رنگ آمیز              که ابر  مشک فشانی و بحر  گوهر زای

نکاهد آنچه نوشته است و عمر نفزاید             پس این چه فایده گفتن  که تا به حشر بپای  (733)

2 - دسته  ی دوم : قصاید ی هستند که سعدی در آنها به مدح کسی نظر ندارد ودر فرصتی بیش از غزل می خواهد درد و رنجهای خود را بازگوید  و به همین جهت قصیده یی بلند انشاء می کند،مانند قصیده های زیر:

 1/2 - قصیده ی   31 بیتی  که چنین آغاز می شود:

       دریغ روزجوانی    و عهد برنایی           نشاط کودکی و عیش خویشتن رایی

       سر فروتنی انداخت  پیریم در پیش         پس از غرور جوانی و     دست بالایی

     دریغ بازوی سر پنجگی که بر پیچید         ستیز دور فلک ، ساعد توانایی       ( 735)

و آن را چنین به پایان می رساند که:

ببخش بار خدایابه فضل و رحمت خویش         که دردمند نواز ی و جرم بخشایی

 زدرگه کرمت روی نا امیدی نیست           کجا رود  مگس  از کارگاه  حلوایی        (   736)

2/2- قصیده ی 40 بیتی دیگری در پند ، که مخاطبان آن انسان در همیشه ی تاریخ است باابیاتی بلند و ماندگار:

                       ای که پنجاه رفت و در خوابی         مگر این چنج روزه دریابی

                       تا کی این باد کبر و آتش خشم         شرم بادت که قطره یآبی

                 توبه بازی نشسته  وز چپ وراست         می رود تیر چرخ پرتابی

                        ملک الملک را به حیله و زور       نتوانی  که  دست بر تابی

                           قیمت خویشتن خسیس مکن        که تو در اصل جوهر نابی

                           گر همه علم عالمت باشد        بی عمل ، مدعی و کذّابی          ( 738)

3/2- قصیده  28 بیتی زیر ،به مطلع زیر که سخنی بی پرده و تعارف است با هر صاحب قدرتی در هر زمانی:

 بزن که قوت بازوی سلطنت داری        که دست همّت  مردانت ، می دهد یاری

جهان گشای و، عدو بندو، ملک بخش و ستان        که در حمایت صاحبدلان بسیاری

 نگویمت  که به فضل از کرام ممتازی        نگویمت که  به عدل از ملوک ،مختاری

وگر چه این همه هستی،نصیحت اولیتر        که چند راه خلاص است و دوستی ، باری

به سعی کوش که ناگه فراغتت نبود        که سر بخاری ، اگر  روی شیر نر خاری    ( 740)

   گر همه علم عالمت باشد        بی عمل ، مدعی و کذّابی             ( 738)

4/2- قصیده  57بیتی زیر ،به مطلع زیر

                ای نفس اگر به دیده ی تحقیق بنگری       درویشی اختار منی  بر توانگری

                   ای پادشاه شهر چو وقتت فرارسد،       تو نیز  با گدای محلّت ، برابری

                     گر پنج نوبتت بهدر قصر می زنند       نوبت به دیگری بگذاری و بگذری

               بار درخت علم ندانم بجز عمل        با علم اگر عمل نکنی ،شاخ بی بری   (742)      

ج -قصاید کامل تحمیدیه و توحیدیه که  اگر چه  از حیث ساختار و معنی  دارای ویژگیهای سنتی قصیده هستند  ولی مدحی نیستند ودر منقبت بزرگان  دینو بدون چشمداشت مادی ساخته شده اند و غرض از انشاء آنها تقرب به خداست: مانند:

1- قصیده به مطلع:

   شکر و سپاس وهمت وعزت خدای را      پروردگار خلق و خداوند کبریا  ( ص 679)

این قصیده ی طولانی  87 بیتی که گاهی ملمع است و از تلمیحات فراوان سرشار است یکی از مهمترین توحیدیه های زبان فارسی است که از اعاز تا انجام از وحدت درونی و بیرونی  خاصی برخوردار است وبرحسب  از تغزل و تشبیب  و شریطه درآن خبری نیست با وسعت معنایی وبا استفاده ازآیات و احادث و ابیات و مصاریع عربی  و قدرت کلامی وهنری خاص سعدی پرداخته شده است  و با دعا و استغفار به درگاه الهی چنین  پایان می یابد

          عمرت  برفت و و چاره کاری نساختی       اکنون که چاره نیست  به بیچارگی ، بیا

          کردار نیک  و بد به قیامت قرین تست       آن اختیار کن که توان دیدنش  لقا

                  تا هیچ دانه یی نفشانی بجز کرم       تا هیچ  توشه یی نستانی مگر تقی

        نا اهل را نصیحت سعدی چنان که هست      گفتیم اگر به سرمه   ،تفاوت کند عمی     (   681)

2-  قصیده ی 22 بیتی در منقبت حضرت رسول به مطلع:

      چو مرد رهرو اندر راه حق ،صاحب نظر گردد      وجود غیر حق در چشم توحیدش   عدم گردد .

 

د -قصیده ها  ناقص شامل : به مجموعه یی از اشعار گفته ایم که زیر  عنوان "قصاید" ثبت شده اند ولی به لحاط ساختاری  شامل خصوصیات و تعریفات کلی قصیده نمی شوند،  

 

ه -غزل - قصیده ها:

1- این نوع اشعار کوتاهند و دارای شکل و ظرفیت  ومضامین غزلی هستند وبه لحاط موسیقی بیرونی غزل، تفاوتی با غزل های دیگر  سعدی ندارند با یک بیت شهرآشوب یا وصف ، به مدح می پردازند وظرفیت غزلی دارند چنان که غزل- قصیده زیر 7 بیت دارد:

            چه نیکبخت کسانی که اهل شیرازند        که زیر بال همای بلند پروازند

                به روزگار همایون  خسرو عادل        که گرگ و میش به توفیق او هم آوازند

             مظفر الدین  سلجوق شاه کز عدلش      روان تکله و بوبکر  سعد، می  نازند...

         دعای صالح وصادق  رقیب جان تو باد        که اهل پارس به صدق وصلاح ممتازند   ( 697)

2-گاهی نیز  با افزودن یک یا چند بیت  از انها برای مدح استفاده شده است مانند :

 ستایشنامه ی اتابک مظفرالدین سلجوقشاه که دارای12 بیت است ووزن و آهنگ عمومی  ومطبوع غزلهای سعدی را داراست و مطلع آن چنین است:  

  آن روی بین  که حسن بپوشیده ماه را        وآن دام زلف  و دانه  ی خال سیاه را   ( ص 683)

این  ستایشنامه ،بسیار شبیه به  غزلیات مدحیه ی حافظ است  که شاعر پس از تخلص  و پایان کار غزل اصلی ، که از آن به عنوان تغزل استفاده شده است ،چند بیت مدحی را به آخر غزل می افزاید.دراینجا نیز سعدی پس از تخلص به مدح می پردازد:

 ...سعدی حدیث میتی و فریاد عاشقی         دیگرمکن که عیب بود خانقاه را     ( ص 684)

وآن گاه به مدح گریز می زند و می سراید:

    دفتر زشعر گفته بشوی  و دگر مگوی          الا دعای  دولت سلجوقشاه را

    یارب دوام عمر دهدش  تا به قهر و لطف      بد خواه را جزا دهد و نیک خواه را

    واندر گلوی دشمن دولت کند چو میخ           فرّاش او، طنای درِ بارگاه را( ص 684)

3: در وداع شاه جهان سعد ابوبکر:

مطلع این فراقنامه 11 بیتی  که همچون ستایشنامه ی پیشین کوتاه است و شکل و محتوای غزلی دارد چنین است رفتی و صد هزار دلت دست  در رکیب       ای جان اهل جان! که تواند ز جان شکیب  ( ص684)

منتها درآن جای معشوق و ممدوح عوض شده است  و تنها بیت پس ازتخلص است که   اشارتی بلیغ  به مدح دارد: 

  همراه  تست خاطر سعدی به حکم آنک           خلق خوشت چو گفته ی سعدی است دل فریب

 تأیید و نصرت  و ظفرت باد همعنان                 هر بامداد و  شب  که نهی چای در رکیب  

4: در ستایش ابو بکربن سعد زنگی: پنجمین اتابک سلغری فارس . به زمان پدر هفت سال محبوس بود و پس از مرگ سعد در 623 هَ . ق . به جای پدر نشست و بعض جزایر خلیج و چند شهر از هندوستان را مسخر و ضمیمه ٔ ملک فارس کرد. و با اوگتای قاآن ایلخان مغول، از در اطاعت و انقیاد درآمد و خراجی بپذیرفت و فارس را از قتل و نهب مغلان صیانت کرد و اوگتای به وی لقب قُتْلُغخان یعنی پادشاه سعید داد. او ممدوح شیخ اجل مصلح الدین سعدی شاعر مشهور است که بوستان را به نام او و گلستان را به نام پسرش سعد کرده است : 
 علی الخصوص که دیباچه ٔ همایونش     به نام سعد ابی بکر سعد بِن ْ زنگی است .(گلستان ).

  که سعدی که گوی بلاغت ربود      در ایام بوبکرِ بِن ْ سعد بود                  .(بوستان)

مطلع این تغزل 10 بیتی چنین است:

            وجودم به تنگ آمد از جور تنگی        شدم در سفر روزگاری درنگی

        برون جستم از تنگ ترکان  که دیدم          جهانی برآشفته چون موی زنگی           (744)

و پس از گزارشی گذرا از سفر ناگزیر خود وباز گشت به شیراز، با این سه بیت به گریز به مدح و ستایش امیر تنها در یک بیت می پردازد و شعر را به پایان می رساند:

          بپرسیدم این کشور آسوده کی شد         کسی گفت سعدی  چه شوریده رنگی

             چنان بود در عهد اول  که دیدی         جهانی پرآشوب  و تشویش  و تنگی

               چنین شد در ایّام سلطان عادل        اتابک ابوبکر ، سعد بن زنگی               ( 744)

5- غزلواره یی درمدح ابش خاتون  دختر اتابک سعدبن ابی بکر از سلغریان . او پس از هلاک سلجوقشاه در 666 هَ . ق . پادشاهی فارس یافت و به میل هلاکو با منکوتیمور ازدواج کرد، و به سال 685 در تبریز درگذشت ، و بمرگ او سلسله ٔ سلغریان منقرض گردید. این غزل  واره  ی 8 بیتی که واجد همه صفات غزل است چنین آغاز می شود:

              فلک را این همه  تمکین نباشد        فروغ مهر  ومه چندین نباشد

              صبا گر بگذرد بر خاک     پایت        عجب گر دامنش  مشکین نباشد

                زمروارید    تاج    خسروانیت        یکی در خوشه ی پروین نباشد   (692)

و پس از 6 بیت دوبیت مدحی دارد:

               چنین خسرو کجا باشد در آفاق        وگر باشد چنین شیرین نباشد

                  خدا را دشمنش جایی بمیراد        که هیچش دوست بر بالین نباشد  ( 693)

که به نظر می رسد حافظ غزل معروف خود را به مطلع:

         خوش آمد گل وز این خوشتر نباشد         که دردستت بجز ساغر نباشد

به اقتفاء این غزل سروده باشد:

6- غزل  در منقبت رسول الله در 11بیت:

    ماه فرو مانده در جمال محمد         سرو نباشد به اعتدال محمد

 سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی        عشق محمد بس است و آل محمد       (694)

7- غزل با تخلص  "سعدی" .به شیوه ی غزلیات سنایی که  پس ازآن افزودن چند بیت مدح درباره ی قاضی رکن الدین  به آخر غزل که حافظ در بسیاری از غزلیات خود این روش را ادامه داده است وابیات آن را به 14 رسانده است:مطلع و بیت تخلص این غزل چنین است:

 بسا نفس خردمندان که در بند هوا ماند      درآن صورت که عشق آید ،خردمندی کجا ماند...

 ملامت گوی بی حاصل نداند درد سعدی را   مگر وقتی که در کویی، به رویی مبتلا باشد

   و پس از تخلص مدح را چنین ادامه می  دهد:

   جمال محفل  و مجلس ،امام شرع رکن الدین         که دین از قدرت رایش چو عهد مصطفی باشد  ( 695)

8- غزل کامل 8 بیتی  به تخلص "سعدی" و پس ازپایان غزل یک بیت مدح  در ستایش سعدبن ابوبکر بن سعد بن زنگی،به مطلع:

مطرب مجلس بساز  زمزمه ی  عود          خادم ایئان، بسوز  مجمره ی عود

    دوست به دنیا و آخرت نتوان داد          صحبت یوسف به از دراهم معدود

           باد مزین چو بارگاه سلیمان         مرغ سحر بر کشیده  نغمه ی داوود

      راوی روشندل از عبارت سعدی         ریخته در بزم شاه لؤلؤ منضود

        وارث ملک عجم  اتابک اعظم         سعد ابوبکر  سعد زنگی مودود           ( 699)

9-  غزل با تخلص" سعدی" که پس از تخلص ، 2 بیت در در ستایش شمس الدین محمد جوینی آمده است و غزل   در 11 بیت  است به مطلع:

            نظر دریغ مدار از من ای مه  منظور        که مه دریغ نمی دارد از  خلایق نور

     به چشم  نیک  نگه کرده ام  ترا همه وقت         چرا چو چشم بد افتاده ا م ز چشم تو دور...

         توپارسایی و رندی  به هم کنی سعدی           میسرت نشود ، مست باش یا مستور

چنین سوار در این عرصه ی ممالک   پارس          ملک چگونه نباشد مظفر و منصور

اجل ّو اعظم آفاق خواجه شمس الدین      که بر د گوی نکو نامی از ملوک وصدور  ( 709)

10-در بازگشت شاه از سفر عراق:غزلی است  11 بیتی که وزنی شاد و مفهومی وصالی دارد وتنهاوقتی می فهمیم که غزل نیست که بدانیم  درآن ، ممدوح به جای معشوق  نشسته است ،مطلع این غزل چنین است:

                    المنة لله  که نمردیم و بدیدیم          دیدار عزیزان و  به خدمت برسیدیم

             در رفتن و باز آمدن  رایت منصور         بس فاتحه خواندیم و به اخلاص دمیدیم

                 المنة لله که هوای خوش نوروز         باز آمد و از جور زمستان برمیدیم ...

و با تخلص به پایان می رسد:

 سعدی ادب آن است که در حضرت خورشید         گوییم  که ما خود شب تاریک ندیدیم         ( 718)

 و- قصیدک ها: این عنوان را با اندکی تسامح می توان به مدیحه هایی اطلاق کرد که در دیوان سعدی آمده است  وعلی رغم طول خود، از ظرفیت غزل و مضا مین آن بر خوردارند ولی ساختار قصیده یی دارند :

 1- " قصیدک" 16 بیتی به مطلع :

      من آن بدیه صفت را به ترک چون گویم          که دل ببرد به چوگان زلف، چون گویم 

             گرم به هر سر مویی ملامتی بکنی          گمان مبر که  تفاوت کند  سر مویم

              تعلقی است مرا با کمان ابروی او          اگر چه نیست کمانی  به قدر بازویم

رقیب گفت در ایین در چه می کنی شب وروز          په می کنم؟ دل گم کرده باز می جویم   (718)

وبا این دو بیت فرجامین گریز و مدح ، سخن را پایان می بخشد:

به هر کسی نتوان گفت شرح قصه ی خویش           مگر به صاحب دیوان  محترم گوییم

 به سمع خواجه  رسانید اگر مجال بو د     همین قدر ، که دعا گوی دولت اویم     ( 719)

2-قصیدک مقتضب  در مدح ترکان خاتون که 15 بیت داردو چنین شروع می شود:

 ای بیش از ان که در قلم اید ثنای تو      واجب بر اهل  مشرق ومغرب  دعای  تو   ( 731)

درویش وپادشاه ندانم که  دراین زمان          الّا به زیر سایه  ی همچون همای تو

 نوشین روان و حاتم طایی که بوده اند      هرگز نبوده اند  به عدل وسخای  تو  ( 731)

وبا این ابیات شریطه ودعایی قصیدک را به انجام می رساند:

             تا آفتاب می رود  و صبح می دمد       عاید به خیر باد صباح و مسای تو

  یارب رضای  او بر آور  به فضل خویش    کو روز  وشب نمی طلبد جز رضای تو    ( 731)

 

و - تغزلات  و تشبیبات   

       استاد همایى معتقدند که قصیده‏اى کامل است که داراى تشبیب و تخلص و شریطه باشدـ.

 تغزل وتشبیب و نسیب بخش آغازی قصیده است که در اغلب قصاید مدیحه پیش از آن که شاعر وارد مقصود اصلى ومدح ممدوح یا طرح مسائل مورد علاقه خود شود، مقدمه‏اى ایراد مى‏دارد که معمولاً حدود پنج تا پانزده بیت از قصیده را در برمى‏گیرد. اگر این مقدمه درباره موضوعات عاشقانه و وصف مى‏گسارى و لهو و لعب و سماع باشد، آن را نسیب یا تغزل مى‏گویند و اگر درباره موضوعات دیگرى چون وصف باغ و بوستانها، شکایت و مفاخره و لغز و امثال آنها باشد، آن را تشبیبمى‏گویند.ـ اگر چه تشبیب به موضوعات نخستین نیز اطلاق شده است .  در صورتى که قصیده داراى تغزل و تشبیب یا نسیب نباشد، آن را محدود یا مقتضب (یعنى بازبریده) مى‏نامند(انواع شعر فارسی 488)

به نظر می رسد سعدی 2 بهاریه 2 شهر آشوب ،16 توحیدیه ومنقبت و موعظه و اخلاقیه موجود در دیوان خود راپیشاپیش به عنوان تغزل و تشبیب  و نسیب برای  قصاید ی که می خواسته است  درآینده  بسازد آماده کرده بوده است ،زیرا این  قبیل تغزلات و تشبیبات معمولا طولانی تر از  غزل هستند وجاذبه های غزل سعدی را ندارند و سعدی عند اللزوم می توانسته است از آنها در صدر یک قصیده ی مدحیه یا تحمیدیه استفاده کند.نمونه این تغزلات  این تغزل 9 بیتی است که نام کسی هم به عنوان ممدوح برآن نیست و مسلم است که سعدی آن را  آماده کرده است تا عند اللزوم به آغاز قصیده یی بیفزاید:

 به خرمی و خیر آمدی و آزادی           که از صروف زمان ،در پناه حق ،بادی

 به اتفاق همایون و سلعت میمون         دری  ز شادی بر روی خلق ،بگشادی ...

 ملوک روی زمین  بر سواد منشورت        نهاده سر چو قلم،  بر بیاض بغدادی      ( 739)

است آنچه در ستایش صاحب دیوان جوینی سروده است که چنین آغاز می شود:

شبی وشمعی و گوینده یی وزیبایی           ندارم از همه عالم دگر  تمنّایی

 فرشته رشک برد بر جمال مجلس من           گر التفات کند چون تو مجلس آرایی  ( 736)

و بدین صورت به گریز و مدح می رسد:

 ز رنج خاطر صاحبدلان نیندیشد            که پیش  صاحب دیوان برند  غوغایی

 که نیست در همه عالم، به اتفاق امروز            جز آستانه ی او مقصدی ومأوایی 

 اجلّ روی زمین  کاسمان به خدمت او           چو بنده یی است  کمر بسته  پیش مولایی

کسان سفینه به دریا برند و سود کنند           نه چون سفینه ی سعدی نه چون تو دریایی( 737)

  2- معانی و مضامین در قصاید سعدی:

 به لحاظ معنایی نیز این اشعار شامل انواع زیر می شوند:

 1/2- مدح: 32  شعر. به قول شادروان دکتر صفا،سعدی،" ... سخن گرم و لطیف خود را در نظم و نثر اخلاقی و اجتماعی خویش همراه با امثال و حکایات دلپذیر که جالب نظر خوانندگان باشد بیان کرد و آنان را تنها با نصایح خشک و مواعظ ملال‌انگیز از خود نرمانید. و در مدح و غزل، هر دو، راهی نو و تازه پیش گرفت، در مدح بیان مواعظ و اندیشه‌های حکیمانۀ خود را از جملۀ مبانی قرار داد و در غزل اشعار غنایی خویش هم هرجا که ذوق او حکم کرد از تحقیق و بیان حکم و امثال غفلت نورزید..." (تاریخ ادبیات در ایران)

2/2- توحید ، موعظه و نصیحت و اخلاقیات :  16 شعر که مطلع بر خی ازآنها چنین است:

  1- دریغ روز جوانی و عهد برنایی             نشاط کودکی  و عیش خویشتن رایی  ( 734)

4- سعدی کسی است که  به قول مرحوم فروغی کسی‌ نه‌ در موعظه‌ به‌ گردش‌ می‌رسد و نه‌ در بیان‌ احوال‌ عشق‌ و در زبان‌ فارسی‌ هیچ‌کس‌ عشق‌ را مانند شیخ‌ درک‌ نکرده‌ و به‌ بیان‌ نیاروده‌ است‌، موضوع قصائد اخلاقی پند و اندرز است، که می خواهد خواننده یا شنونده را متنبه و آگاه کند که کار خوب و عمل صالح چه نتایجی نیکویی را دنبال خواهد داشت و کار زشت و اعمال ناشایست چه پیامد بدی را به دنبال خواهدآورد، یا اینکه باید از عملکرد و تجربه‌ی دیگران پند و اندرز گرفت و به خلق خدا ستم ننمود، بلکه باید به آنان کمک و از آنان دست گیری نمود و با همت بلند و اندیشه ی عالی سر نوشت خود و دیگران را بسوی بهترین‌ها ورق زد. سعدی شیرازی که از مشهورترین شاعران  اندرزگوی زبان شعر فارسی است، می‌‌سراید:

 تن آدمی شریف است  به جان آدمیت              نه همین لباس زیباست نشان آدمیت

اگرآدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی     چه میان نقش دیوار و میان آدمیّت

وعلاوه بر پندیه های  اخلاقی  فارسی،یک پندیه  هم به   عربی دارد  :

ان هوی النفس یقد العقال           لا یتهدی   ویعی ما یقال    ( 712)              

3/2- شهرآشوب:  : در وصف شیراز:در 17 بیت به مطلع:

 1-  سعدی اینک به قدم رفت و به سر باز آمد            مفتی ملت اصحاب نظر باز آمد

میلش از شام به شیراز به خسرو مانست      که به اندیشه ی شیرین به شکر باز آمد...(  693)

 2-  خوشا سپیده دمی  باسد آن که  بینم باز               رسیده بر سر الله اکبر شیراز

 بدیده بار دگر  ،  آن بهشت روی زمین             که بار ایمنی آرد  نه  جور قحط و نیاز...

 هرآن     کسی که کند قصد قبّة الاسلام            بریده باد سرش  ، همچو زرّ و نقره ،به گاز

 که سعدی از حق شیرازروز وشب می گفت         که شهر ها همه بازند و شهر ما  شهباز     ( 708)

3/2 بهاریه: 2  شعر:سعدی دارای دو قصیده در بهاریه است:

1  که دارای 43 بیت است به مطلع:

         بامدادی که تفاوت نکند لیل و نهار          خوش بود دامن  صحرا و تماشای بهار   (699)

2-                              به مطلع:

4/2- در تآسف بر زوال حکومت عباسی 1 شعر

5/2- حکمت وپند: سعدی  تغزلی زیبا دارد  در 10 بیت ،در باره ی لیلة البراة که سراسر موعظه و حکمت است و با دعای شیراز به پایان می رسد :

     شبی   چنین  در هفت آسمان به رحمت باز        زخویشتن نفسی  ای پسربه حق پرداز...

               برآر دست تضرع ، ببار اشک نیاز         ز بی نیاز بخواه آنچه بایدت به نیاز

              سر امید فرود آ ر وروی عجز بمال         برآستان خداوند گار بنده نواز

      به نیک مردان  یارب که  دست فعل بدان          ببند بر همه  عام، خصوص بر شیراز   (    709)

وپندیه ی دیگری در 30 بیت به مطلع:

                  ای که پنجاه رفت و در خوابی        مگر این پنج روزه دریابی                     ( 737)

  6/2-   منقبت های سعدی :در کنار قصاید مدحیه که معمولاً به امید منفعت مادى ساخته مى‏شد، به مدایحى بر مى‏خوریم که شاعر به رضاى خاطر و فرمان دل و از روى کمال اعتقاد و ایمان به نظم درآورده است که
عبارتست از قصاید دینى و مذهبى که شاعر در توحید و ستایش ذات بارى تعالى و منقبت رسول اکرم و امیر مؤمنان على و ائمه طاهرین(ع) سروده است. این قبیل اشعار پیش از حمله مغول چندان متداول نبوده است؛ اما پس از آن واقعه، به خصوص از دوره صفویه رواجى فراوان یافته است. نخستین شاعرى که این قبیل شعرهاى دینى و مذهبى را در پارسى درى سروده است، کسایى مروزى است که در قرن چهارم و پنجم هجرى مى‏زیست و شعر او در مدح حضرت على(ع) است: سعدى نیز قطعه‏اى دلنشین در منقبت حضرت رسول (ص) دارد

ماه فرو مانده از جمال محمد

 سرو نباشد به اعتدال محمد

قدر فلک را کمال و منزلتى نیست

 در نظر قدر با کمال محمد

وعده دیدار هرکسى به قیامت

 لیله اسرى، شب وصال محمد

آدم و نوح و خلیل و موسى و عیسى

 آمده مجموع در ظلال محمد

عرصه گیتى مجال همت او نیست

 روز قیامت نگر مجال محم

وآنهمه پیرایه بسته جنت فردوس

 بو که قبولش کند بلال محمد

شمس و قمر در زمین حشر نتابد

 نور نتابد مگر جمال محمد

همچو زمین خواهد آسمان که بیفتد

 تا بدهد بوسه بر نعال محمد

شاید اگر آفتاب و ماه نتابد

 پیش دو ابروى چون هلال محمد

چشم مرا تا به خواب دید جمالش

 خواب نمى‏گیرد از خیال محمد

سعدى اگر عاشقى کنى و جوانى

عشق محمد بس است وآل محمد

7 ترجیع بند بسیار معروف سعدی درمرثیه ی سعدبن زنگی:

         غریبان را دل از بهر تو خون است          دل خویشان نمی دانم که چون است...

         نه  اکنون  است بر ما  ، جور ایّام            که از دوران آدم تا کنون است

                                            نمی دانم حدیث نامه    چون است ...

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۳:۱۸ ‎ق.ظ ; جمعه ٢٠ خرداد ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

سعدی و انواع قصایدش

 

دکتر منصور رستگار فسایی

                          

                             سعدی و  انواع  قصایدش

 

 

 

استاد سخن، شاعر ، نویسنده  ، عارف مسلک و مجلس گو، سعدی، که بنا بر معروف از حدود 606 تا 690 هجری زندگی می کند  یکی ازپدیده های استثنایی ذوفنون در ادب ایران زمین است که در هر عرصه ی ادبی  که وارد می شود ، درآن وادی، ذو فن به شمار می  آید و می  تواند دقیقا در چهار چوب یک نظم فکری معین  خلاقیتهای هنری خود را به تماشا بگذاردو یگانه جلوه کند،وقتی گلستان را آفرید ،بزرگترین واقعه ی ادبی  را در نثر فارسی به وجود آورد وانقلابی در نثرفارسی به وجود آورد که به دوران نثر اشرافی مصنوع    پایان داد وبا استفاده از  نثر مقامه یی که تا دوران وی  نثری فنی و پیچیده و بی هدف  و متذوقانه بود،ومعمولا برای طبقات خاص بود ، با هنر مندی تمامو با تزریق روح زندگی و زیبایی طبیعی بدان ، به درون جامعه کشانید و با مردم آشتی داد و از ان پس از کودک تا پیر نثر گلستان را از حفظ  کردند  وبه خاطر سپردند.

  در حوزه ی شاعری نیز چنان یکه سواری  کرد که استادی مسلم صورت ومعنا  ازآن او شد و توانست  در مثنوی سرایی، غزل سرایی ، جد و هزل و طنز وعشق و شیدایی و پند و شعر تعلیمی ف سخن را به قله های هنری کمال برساند، مهمترین ویژگی   سعدی درآن  است که می داند  که از سخن چه می خواهد و می تواند تمام ضروریات کلامی را که  می خواهد بیافریند  ،به خوبی و کمال ،فراهم آورد ودر چهار چوب هدفهای خاص خود وبا ررعایت همه ی اصول فصاحت و بلاغت  به کار گیرد ودر همان حال دقیقا به تعاریف و تاریخ و سنتهای حاکم بر ساخت این قالبها و تعریفات ووظایف شناخته شده ی آنها توجه داشته باشدو نو آفرینی های دورانی و ذوقی خود را هم  برآن بیفزاید ودر نهایت سخنی کاملا تازه و متفاوت از پیشینیان عرضه   دارد،مثلا بر عکس حافظ ، هر گز در ساخت غزل  به مدح و اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی  عصر خود کاری ندارد ، به کسی حمله نمی کند ، و از آن نمی نالد . ودر مورد قصیده سازی نیز در نمونه های کاملی که از این قالب خلق کرده است  به روشنی تسلط او را در ساخت این نوع شاعرانه نشان داده است .

پیش از ورود به چگونگی  قصیده سرایی سعدی ناگزیر به بیان این نکته هستیم که در اصطلاح ادبى، قصیده به نوعى از شعر اطلاق مى‏شود که بر یک وزن و قافیه با مطلع مصرّع
و مربوط به یکدیگر و درباره موضوع و مقصودى معین از قبیل مدح پادشاه و تهنیت جشنها و
فتحنامه یا جنگ یا شکر و شکایت و فخر و حماسه، مرثیه و تعزیت و مسائل اخلاقى و اجتماعى و
عرفانى و دینى سروده شده باشد.(1) بدین معنى قصیده شعرى است که کلیه ابیات آن در وزن و
قافیه و ردیف از بیت مصرع نخستین پیروى کنند.

ابیات  قصیده را به طور متوسط بین سى تا پنجاه بیت گفته اند، اما برخى از شاعران قصیده‏سرا از این حد فراتر رفته و با انتخاب قوافى حاصل از استعداد سرودن ابیاتى فراوان را داشته است قصایدى پرداخته‏اند که داراى ابیاتى چندین برابر قصاید یاد شده است. براى مثال قصیده فرخى در فتح سومنات 175 بیت دارد و قصیده عنصرى در همین مورد 157 بیت است و قصیده قاآنى در نعت حضرت على علیه‏السلام داراى 337 بیت مى‏باشد.
زندگی سعدی ،در دوران حمله ی مغول و تحولاتی می گذرد که به لحاظ  اجتماعی وسیاسی و فرهنگی وادبی  در ایران اتفاق می افتد،مراکز فرهنگی وادبی مهم متلاشی می شوند،کتابخانه ها و مدارس عمده از رونق می افتند، روحیه ی شاد وسر خوش اجتماعی  پیش از مغول ،جای خود را به  نومیدی و  سرخوردگی می  دهد،ببی ثباتی و نا امنی ،جای سکون و آرامش را می  گیرد و جهان چون موی زنگی پریشان و در هم می شودو با متلاشی شدن تمدنها و حکومتهای بزرگ، نظم اجتماعی دیرین مختل  می شود وبسیاری از ضد ارزشهای جای ارزشهای کهن را می گیرند و سعدی در ساختن قصیده ها ، طبعا در تحت تأثیر اوضاع و احوال دوران خویش است،وفضای ادبی نیز از دگر گونی در امان نمی مانند ، قصیده سرایی از رونق  می افتد واولویتهای مردم  باز تعریف می شود ودر یک دوران انتقالی " توجه به درون" جایگزین " نگاه به بیرون" می شود، غزل سرایی جای قصیده گویی  را می گیرد ومعشوق به جای ممدوح می نشیند وجامعه ی کم حوصله وبی دل ودماغ ظرفیت شنیدن مثنوی های بلند وقصاید طولانی مدح آمیز را از دست می  دهد و شعر کوتاه و پر معنی و همدلانه  جلوه گری آغاز می کند و ااندیشه های غنایی به ویژه معشوق ستایی معمول و عرفانی رونق می یابد و دوران قصیده سرایان بزرگ چون خاقانی و انوری و معزی و ظهیر فاریابی و سنایی و....به پایان می رسدو عصر ظهور غزلسرایان ،با هدفهای متفاوت آغاز می گردد .مضمونهای غم  انگیز جای  شعر و نثر شاد را می گیرد و نومیدی سکه ی رایج شعر و نثر می شود وعصر حماسه ها پایان می یابد و دوران شکستگی و خضوع و دل به سرنوشت محتوم خوش کردن و تسلیم خواست  تقدیر بودن ، بیش از هر اندیشه و منش و روشی خریدار پیدا می کند ومرثیه سرایی و سوک مداری چهره ی غمگین دوران را نشان می  دهد و، نیاز جای ناز را إشغال می کند وعدم اعتماد و ریا و تزویر و دورویی و فریبکاری در همه جا دیده می شود وچون انسان موجودی  گمراه و گناهکار تصور می شود، بازار شعر پند یه و ملامت زده  رواج می یابد.

و انواع ادبی  تازه یی چون شعر رندانه   طنز و نقیضه گویی و قلندریه سازی و، به تصویر  زندگی در دوران  تازه یی که  یأس و نا خرسندی ودر ماندگی و از دست رفتن حسّ مبارزه و تلاش برای زندگی بهتر، نمادهای بارز آن است ،می پردازند.

 به لحاظ سبک شناسی ، سیاق  سخن با دوران پیش از حمله  ی مغول تفاوتهای فراوانی پیدا می کند وبا انتقال کامل سبک خراسانی به سبک عراقی،بنیادسخن گویی در شعر بویژ ه در حوزه ی غزل و قصیده

به لحاظ  فکر و محتوا و قالب ، دگر گون می شود به عنوان مثال در قصیده سرایی ،هم از نظر صورت و هم به لحاظ محتوا و دید شاعرانه  متحول می گرددو  فخامت و هیمنه ی قصاید خاقانی  و ظهیر ، به لطافت و ظرافت   موسیقی  دل انگیز غزل ، تغییر شکل می دهد و آهنگ قصیده ، غزلی می شود و مضمونهای شکوهمند و پر جلال آن ،به زیبایی جمال و شرح خصلتهای اغلب ذهنی مبدل می گردد و از همین جاست که می بینیم سعدی و حافظ در کنار غزلیات  نغز و دلفریب خود ، به نوعی قصیده سازی  تازه  روی می آورند که  در مقایسه با قصاید سبک خراسانی و آذربایجانی می  توان آنها را" غزل قصیده " نامید که ویژگی های زیر را دارند:

1- وزن و آهنگ موسیقی بیرونی شعر ، نرم و خوش آهنگ وغزلی است نه مطابق سنتهای قصیده سرایان بزرگ  در اوزان فخیم و حتی مشکل و غریب چون قصاید خاقانی و انوری و...

2- ساختار کلاسیک  تغرلها و تشبیبها،گریز به مدح؛ شریطه و تخلص که از ارکان اصلی قصاید استوار و شناخته شده ی  سبک خراسانی بودند ،دستخوش  تحولی شگرف می شود و گاهی به حدی  فشرده و موجز می شود که همه ی این ویژگیها در قالب یک " غزل قصیده ی کوتاه  که معمولا از 7 تا 14 بیت دارند ، فشرده  و عرضه می گردد.

3- در قصاید نمادین سبک خراسانی و آذربایجانی  که تا اواخر قرن ششم رواج دارد، موضوع و هدف اصلی از انشاء قصیده ،مدح است که کاربردی تبلیغاتی و ماندگار دارد چنان که هنوز با قصاید فرخی و

منو چهری وعنصری و خاقانی و انوری و ظهیرو...، بسیاری از ممدوحان این شاعران  که شاید رجال درجه اول عصر خود نیز نبوده اند  به،زندگی ابدی و نام نیک دست یافته اند و با تداوم همیشگی ادب فارسی  ،بیش از بسیاری از رجال  بزرگ سیاسی و نظامیدرجه اول   همان دورانها - که مورد مدح واقع نشده اند،- دلآشنای خوانندگان آثار ادبی هستند و حتی در مواردی برخی از آنها چون ایاز، خواجه حسن میمندی ، ابوالمظفر چغانی و... به شبه اسطوره ها یی  فراموش ناشدنی تبدیل شده اند ، اما در دوران پس از حمله ی مغول قهرمان پروری از رونق می افتد وشخصیتهای معمولی  و اتابکان و وزیران وقدرتمداران محلی  و منطقه یی ، به جای امیران بزرگی چون محمود غزنوی و ملکشاه سلجوقی  و ...می نشینند  که حکومتی نا مستقل و بی دوام و بی ثبات دارند که برای بقای خود ، دایم در جنگ و ستیزند و  دوران فرمانروایی  آنهااز آرامش طبیعی و شکوه و عظمت و ثروت و خاندان اشرافی کهن و پرسابقه  و احترام عمومی  بر خوردار نیست در حالی که در دوران فرخی و منوچهری و خاقانی و  دیگر شاعران بزرگ قصیده سرا حتی آگر ممد وحان از سلاطین قدر قدرت و بزرگ هم نبودند و حاکمان محلی آذربایجان و خراسان  به شمار می آمدند ، اما حکومت آنها از آرامش طبیعی و شکوه و عظمت و ثروت و خاندان اشرافی کهن و پرسابقه  و احترام عمومی  بر خوردار  بود وحال و هوای دربارهای چغانی و اتابکان آذربایجان و کرمان و آسیای صغیر  تفاوت چندانی با  اوضاع و احوال دربار های بزرگ نداشت و شاعران با دریافت صله های معتنابه   ؛در این دربارها زندگی مرفهی داشتند حال آن که در حکومتهای یی دوام و نا پایدار پس از حمله ی مغول به عنوان نمونه در فارس شاعران با حکومتهای ثابت فراوانی سرو کار نداریم وفی المثل در دوران حافظ    بیش از 37 امیران و حاکمان بسیاری ،پس از چنگ و گریز های  فراوان و قتل و کشتار مردم بیگناه ،  بر فارس  حکومت می رانند ، و کسانی چون حافظ  غالبا برخی از آنان را نه در یک قصیده که در یک یا دو بیت از غزل ستایش می کنند  و فقط چند تن را در خور انشا ء قصیده می شمارند و درباره یآنها یک صیده می سازند  .

بنابراین می توان نتیجه گرفت که اولا : روح و ذهن شاعر  در این روزگاران غریب، با شکوه و عظمت دربار های  دوران گذشته چنان بیگانه است که  قدرت باز سازی آن فخامتها ی شکوهمند را ندارد ، ثانیا:فقدان ثبات و آرامش  دورانی و حکومتها یی با عمر کوتاه و حا کمانی با  چند صباح فرمانروایی ، نمی تواند  جاذبه یی مادی یا معنوی برای شاعران  بسازد تا شعر مدحی با شکوهی بیافرینند  و ممدوحان نیز اگر چه سخاوتمند و قدرتمند،باشند ، به چنان اعتبار و محوبیتی  در جامعه دست نیافته اند که شاعران را قادر سازد که چهره یی شکوهمند ازآنان جلوه دهند و مورد ملامت با مسخره ی خوانندگان خو د قرار نگیرند.

4- مضامین قصاید در دوران سبک عراقی بویژه در دوران پس از حمله ی مغول ،نیز بسیار متفاوت از مضامین قبل از حمله ی مغول و در سبک عراقی است  ، در دوران سبک خراسانی ، شاعران  جز به مدح نمی پرداختند و اگر به مقولاتی چون پند واندرز می پرداختند ، به عکس العملی گرفتار می شدند که مسعودی رازی در دربار سلطان مسعود غزنوی بدان دچار گشت که   

ابوالفضل بیهقی در تاریخ مسعودی روایت کرده است در حوادث سنه ٔ 430 هَ .ق:"... و امیر [ مسعودبن محمود غزنوی ] رضی اﷲ عنه به جشن مهرگان نشست روز سه شنبه بیست وهفتم ذی الحجة بسیار هدیه و نثار آوردند. شعرا را هیچ نفرمود و بر مسعود رازی خشم گرفت و او را به هندوستان فرستاد که گفتند او قصیده ای گفته است و سلطان را نصیحتها کرده (در تعریض به قبائل سلجوقیه ) در آن قصیده ، و این دو بیت از آن قصیده است :
                         مخالفان تو موران بدند مار شدند      برآر زود ز موران مار گشته دمار
                    مده زمانشان زین بیش و روزگار مبر      که اژدها شود ار روزگار یابد مار.
این مسکین سخت نیکو نصیحتی کرد هرچند فضول بود و شعرا را با ملوک این نرسد. (حواشی محمد قزوینی بر چهارمقاله ص 28 از لباب الالباب ج 2 ص 63 و تاریخ بیهقی ص 601).)

در حالی که پس از دوره ی مغول و در  دوره ی سبک عراقی نصیحت و پند واندرز به چزیی مهم از محتوای قصیده بدل می شود و سعدی   در این زمینه الگو ساز ی می کند و قصایدی می سازد که در مقدمه ی خود سراشار از پندهای استوار و بعضا گزنده ییی است که شاید به مذاق بسیاری از ارباب قدرت سازگار نباشد:

                 به نوبتند ملوک اندر این سپنج سرای    کنون که نوبت تست ای ملک به عدل گرای( 732 )

                                بس بگردید و بگردد روزگار     دل به دنیا در نبند د  هوشیار

                           ای که دستت می رسد کاری بکن     پیش از ان کز تو نیاید هیچ کار       (  705)

                             بسی صورت بگردید است عالم     و ازین صورت  بگردد عاقبت هم

                            عمارت با سرای دیگر انداز          که دنیا را اساسی نیست محکم         (715)

                         دنیا نیرزد آن که پریشان کنی دلی      زنهار بد مکن که نکرد است عاقلی    ( 744)

5- در قصاید سبک خراسانی از فرخی  تا  انوری وظهیر ،تغزل و تشبیب به تساوی میان طبیعت و روابط عاشقانه ی انسانی تقسیم می شود و اگر چه بعضا مسایل فلسفی و حکمی و اخلاقی و عرفانی و خمریات  نیز درمعئودی از قصاید جایی برای خود می یابند، اما اصلی ترین مضمون تغزلات طبیعت و عشق است که چنبه ی حسی و مادی  د غیر معنوی دارد، در حالی که  در قصاید سعدی و حافظ ،  قصاید  یا مقتضب و بدون تغزل و تشبیب هستند یا تغزلات و تشبیبها بسیار کوتاهند و شاعر بیشتر به عشق و آنهم از نوع عرفانی آن توجه دارد ، یا به پند و اندرز و معنویات توجه دارد .

6-  سعدی در چند قصیده  فقط به   توحید و منقبت  می پردازد و از هر نوع مدحی تن باز می زند  واین گونه قصاید وی  فاقد هر گونه تغزل و تشبیبی است ،

7- سعدی در قصیده سازی مدحی خود به منفعت مادی نظر ندارد و مضمون کلام و محتوای مدایحش هدفی جز هدایت و راهنمایی آنها  به خیر نیست و به همین جهت بر عکس قصیده سرایان حرفه یی کهمی اندیشیدند:

                         سه چیز رسم بود شاعران طامع را     نخست ودح و دوم قطعه ی تقاضایی

                             اگر که داد ،مدیح، اگر نداد هجا      از این سه ، من دو  بگفتم، سوم چه فرمایی

سعدی نه تنها در قصاید خود بخش تقاضا ندارد  واز کسی  مدح مستعار نیز نمی کند،

                    نکاهد آنچه نوشته است عمر نفزاید         پس این چه فایده گفتن که تا به حشر بپای

                     نگویمت چو زبان آوران رنگ آمیز        که ابر مشک فشانی و بحر گوهر زای    

                                                              ----------

                       هزار سال نگویم بقای عمر تو باد       که این مبالغه دانم  ز عقل نشماری

                       همین سعادت توفیق بر مزیدت باد       که حق گزاری و نا حق ، کسی نیازاری  (   740 )

وخود را سیمرغی قاف نشین می داند که مردار خواری نمی کند و یکرویی و صداقت را وظیفه ی شاعر مدیحه سرا می داند :

                        گویند سعدیا زچه بطّال مانده یی       سختی مبر که وجه کفافت معین است

                  آری مثل به کرکس مردار خور  دهند        سیمرغ را که قاف قناعت نشیمن است

                   از من نیاید آن که به دهقان و کدخدای     حاجت برم که   فعل گدایان خرمن است    (    )

و خود را ستاینده ی حق و حقیقت و انصاف می شناسد:

                        سعدیا چندان که می دانی بگوی         حق نشاید گفت ، الّا  آشکار

                   هر که را خوف وطمع در کار نیست         از خطا باکش نباشد وز تتار

                                خسرو عالی ، امیر نامور         انکیانو  خسرو عالی تبار 

ودر جواب انوری که می گفت:

                         گر دل  ودست بحر  و کان باشد          دل و دست خدایگان باشد

در قصیده یی مدحیه می گوید:

            من این غلط نپسندم ز رای روشن خویش           که دست و طبع تو گویم که بحر و کان باشد

 

8- به گفته ی دکتر صفا :" وی توانست که از طرفی زبان ساده و فصیح استادان پیشین را احیاء کند و از قید تصنعات عجیب و تکلفاتی که در نیمۀ دوم قرن ششم و حتی در قرن هفتم گریبانگیر سخن فارسی شده بود رهایی بخشد. میزان فصاحت در نظر سعدی با آنچه در دوران‌های مذکور بود تفاوت بزرگی دارد بدین معنی که دستۀ بزرگی از سخنوران فارسی زبان از دوران ظهور شعرایی مانند عبدالواسع جبلی و انوری ابیوردی و امثال آنها به بعد، و اگر مبالغه نکنیم از دوران ظهور منوچهری در آغاز قرن پنجم ولامعی اندکی بعد از او، توانایی شاعر را در ایراد معانی پیچیده و الفاظ مهجور و عبارات معقّد می‌دانستند و کار مبالغه در این شیوه به تدریج در اواخر قرن ششم به جایی کشید که گاه خوانندۀ اشعار فارسی را در عین آنکه فارسی می‌خواند با زبان دشوار عربی مواجه می‌سازد  و او را، در عین آنکه دنبال معانی لطیف و دل‌انگیز در آثار شاعران می‌گردد، دچار تعقیدات خسته کننده و ملالت‌انگیز معنوی می‌نماید که شاعران فقط از باب بیان مهارت و رواج روز افزون داشت در اواخر آن قرن و در سدۀ هفتم هجری به آنجا کشید که قسمتی از اوقات شاعران بزرگ به تنظیم قصاید و قطعاتی می‌گذشت که فهم آنها مستلزم تحصیلات طولانی ادبی و تألیف شروح مفصل بوده است، به تدریج تعقید و ابهام از طرفی و تکرار معانی از طرف دیگر، و بدتر از همه الفاظ مغلق و دشوار و آگاه دور از ذوق سلیم شعر فارسی را در تارهای خود فرو پیچید و از لطف و زیبایی و دل‌انگیزی و دل‌ربایی خاصی که داشت دور کرد و در این گیر و دار شاعری توانا و عبقری که حائز همه شرایط باشد لازم بود تا این همه قیدهای ملال‌انگیز را درهم نوردد و شعر پارسی را به همان درجه از کمال و زیبایی و جلا و روشنایی و لطف و دلربایی برساند که فردوسی رسانیده بود. چنین شاعر توانای عبقری سعدی شیرازی بود که هم تحصیلات متمادی و هم جهانگردی‌ها و تجربت اندوزی‌ها و هم ذوق خداداد بی‌نظیرش وی را در آرایش و پیرایش شعر و نثر پارسی کمیاب ساخته بود، و او در همان حال هم به شیوه استادان درجه اول زبان پارسی در قرن چهارم و پنجم یعنی سادگی و صراحت زبان در بیان معانی بلند لطیف، برگشت و آن روش را دوباره بر کرسی نشاند. اما اگر سعدی می‌خواست در این نهضتی که در شعر فارسی ایجاد کرده دوباره همان زبان و همان شیوه بیان و سبک سخن‌گویی پیشینیان را در سخن فارسی تکرار کند البته مقامی را که در تاریخ ادبیات فارسی به دست آورده است هیچگاه فراهم نمی‌نمود زیرا در این صورت خلاف سیر زمان حرکت کرده بود. سعدی در این نهضت و بازگشت به روش فصحای مقدم در حقیقت به اساس و مبنای کارشان توجه داشت نه به ظاهر احوالشان، و به عبارتی دیگر سعدی در شعر، همچنان که در نثر، سبکی نو دارد و این سبک نو ایراد معانی بسیار تازه و لطیف و ابداعی است در الفاظ ساده و روان و سهل که در عین حال حائز همه شرایط فصاحت به حد اعلای آن است سعدی با آنکه از علمای ادب و علوم شرعی بود، و در زبان و ادب عربی بر اثر تحصیل و اقامت طولانی در سرزمین‌های عربی زبان، چنانکه از اشعار عربی او لایح است، نیرومند و مطلع بود، با این حال در اشعار روان و زیبای خود هیچ‌گاه فارسی را فدای الفاظ غریب عربی نکرد به نحوی که بجز در بعضی قوافی قصائدش، نزدیک به تمام واژه‌های تازی که به کار برده از نوع لغاتی هستند که در زبان فارسی رسوخ کرده و رواج یافته و مستعمل و مفهوم بوده‌اند. در شعر و نثر سعدی شیوه شاعران و منشیان قرن ششم و هفتم که مبالغه در ایراد مفردات و ترکیبات دشوار عربی و مبتنی بر زبانی بود بینابین عربی و فارسی، تعدیل گردید و ترکیب عبارات تابع ذوق سلیم شد نه تابع معلومات نویسنده و به همین سبب جامعه فارسی زبان که از آن همه عبارت سازهای بارد منشیان مغلق‌نویس و شاعران مبالغه کار خسته و ملول بود به سرعت شیوه او را پسندید و مقبولیت او را در میان فارسی زبانان همه ادوار بعد مسلم و محقق گردانید در حالی همان عهد سعدی و قریب به آن عدۀ زیادی از بلغا مانند محمد زیدری و عطا ملک جوینی و وصاف‌الحضره و سید ذوالفقار شیروانی و بردچاچی و جز آنان در نثر و نظم بوده‌اند که اگرچه در تصنع و ایراد الفظ و صنایع دشوار چیره‌دست بردچاچی و جز آنان در نثر و نظم بوده‌اند که اگرچه در تصنع و ایراد الفاظ و صنایع دشوار چیره‌دست بودند لیکن هیچ‌گاه مقبولیت سعدی شیرین‌بیان نصیب آنان نگردید.
دولتشاه می‌گوید که «دیوان شیخ را نمکدان شعر گفته‌اند»  و به گمان من این تعبیری که قدمای پارسی زبان ما برای توصیف شعر سعدی یافته‌اند حکم شعر سعدی را دارد که بالای آن نمی‌توان سخنی آورد. شعر سعدی به حقیقت همگی «نمک» و «مزه» و «شیرینی» و «لطافت» است، حلاوت قند و چاشنی شکر دارد و به همین سبب که سخن او نظماً و نثراً هم از دوران حیاتش سرمشق فصاحت شد و علی‌الخصوص گلستان و بوستانش به علت اشتمال بر تحقیق و مواعظ و حکم کتاب درسی پارسی‌زبانان گردید و از این راه علاوه بر مزایای دیگر، نفوذ سعدی بر زبان فارسی‌گویان مسلم و اجتناب‌ناپذیر شد چنانکه حتی امروز صرفنظر از برخی اصطلاحات و تعبیرات که مولود اوضاع جدید اجتماعی ما و نیز محصول ارتباطاتمان با سایر فرهنگ‌ها و ملت‌ها است، شیوه تکلم و تحریر فارسی‌زبانان در اساس و مبنا همان زبان سعدی است." (ذبیح الله صفا، سعدی، تاریخ ادبیات در ایران، چاپ ششم، انتشارات فردوس،* تهران۱۳۶۸، جلد۱/۳٫ ص۵۸۴-۶۱۴٫)

هانری‌ ماسه‌ سخن‌  سعدی‌ را واجد دو صفت‌ عمده‌ می‌داند: نخست‌ این‌ که‌  سعدی‌ اهل‌ اعتدال‌ و میانه‌روی‌ست‌ و دیگر آن‌ که‌ مدارا و مماشات‌ و تسامح‌ را می‌پسندند و این‌ از جمله‌ لوازم‌ طبع‌ خندان‌ و لحن‌ پرعطوفت‌ اوست‌ در حالی‌ که‌ اگر صفت‌ اول‌ در  سعدی‌ به‌ لحاظ‌ لفظی‌ درست‌ باشد، کلام‌  حافظ‌ در تسامح‌ و مدارا و مماشات‌، اوج‌ روح‌ سلامت‌ طلبی‌ و آشتی‌جویی‌ ایرانی‌ست‌.

 

   سعدی علاوه بر داشتن اتک بیتهای عربی واشعار ملمع ،  در بخش قصاید و مرثیه ها ی دیوان خود دارای 20شعرعربی با حدود 700 بیت هم هست،  که همانند قصاید فارسی وی ،همه به معنی واقعی و فنی کلمه "قصیده" نیستند وعلاوه بر چند قصیده ی کامل ، بقیه، غزل های مدح آمیز، غزل ومرثیه و موعظه می باشند.

مطلع قصیده ها ی عربیش   به شرح زیر است:

                        1- ان هوی النفس یقد العقال           لا یتهدی   ویعی ما یقال    ( 712)

             2-     حسبت بجفنی المدامع لا تجری           فلما طغی الماء استطال  علی السکر  ( 756)

             3-    مادام ینسرح الغزلان فی الوادی           احذر یفوتک صید یابن صیاد           ( 760)

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٢۱ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۱۱ خرداد ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

گزارش سفری علمی به ایران

به نام خداوند جان و خرد

مدتی این مثنوی  تأخیر شد

                          گزارش سفری علمی به ایران

در ۶ هفته ی اخیر فرصتی دست داد تا به دعوت فرهنگستان  زبان و ادب فارسی ،از تاریخ ٢۴ فروردین تا 30 اردی بهشت  ١٣٩٠ برای شرکت در همایش هزاره ی  شاهنامه و ارایه ی مقاله درآن همایش، به ایران سفر کنم  و مثل همیشه ،از دیدار وطن جانی تازه بگیرم واز الطاف بی مضایقه ی دوستان و دوستداران ادب فارسی و فرهنگ  ایرانی برخوردارباشم وبدان سرافراز شوم ،

خداوند را سپاس که در این فرصت کوتاه ،توانستم    سعادت دیدار دوستان ، خانواده  و همکاران و عزیزانی را داشته باشم  که صمیمانه دوستشان دارم   وموفق گشتم تا در جلسات علمی متعدد ی شرکت کنم و با اهالی فرهنگ و ادب  به گفتگو بنشینم که گزارشی کوتاه از آن را در زیر ،تقدیم می کنم:

1-در آغاز اردی بهشت جلالی در شیراز ، در مراسم روز سعدی که به همت مرکز سعدی شناسی  ، فارس شناسی و شهر کتاب در تهران و شیراز  برگزار می شد شرکت کردم و سخنرانی خود رادر شیراز ، زیر عنوان " غزل قصیده های  سعدی " عرضه داشتم،(متن صوتی و تصویری آن را در آینده در این وبلاگ یا در یو تیوب خواهید دید)

امسال روز سعدی چون سالهای گذشته،در شیراز جنت طراز بسیار خوب بر گزار شد و استاد ان بزرگواری چون استاد دکترمهدی محقق، استاد دکتر محمد علی موحد،استاد اسماعیل سعادت، دکتر صمد موحد،سرکار خانم دکتر انصاری ،استاد علی اصغر محمد خانی ،دکتر جلال الدین کزازی وچند تن دیگر از استادان زبان و ادب فارسی از دانشگاههای مختلف ایران در آن حضور داشتند و سخنرانیهای ارزنده یی ارایه کردند ، استاد صادق همایونی از بزرگان فرهنگ و ادب فارس  ، پرویز خایفی، شاعر نامدار شیرازی ، کورش کمالی سروستانی قایم مقام دانشگاه حافظ شیرازکه در 20 سال اخیر طلایه دار کوششهای بزرگ فرهنگی در فارس بوده است و ابتکار روز سعدی و حافط و تأسیس بنیاد فارس شناسی و  دانشنامه ی  پارس بخشی کوچک از کارنامه ی فرهنگی  بزرگ اوست، و بسیاری دیگر از اهالی علم و ادب دراین جلسه که درساختمان جدید التأسیس و زیبای  کتابخانه ی ملی و مرکز اسناد ملی برگزار می شد شرکت داشتند.

2-در روز یکشنبه 4/2/90  در جلسه ی ماهانه ی انجمن ادبی  " یاران یکشنبه " در شیراز شرکت کردم که این ماه ،به دعوت  کورش کمالی و در منزل وی برگزار می شد ، دراین چلسه ، بیش از 40 تن از ادبا و  فضلای مقیم شیراز شرکت داشتند و سخنران اصلی این جلسه دکتر محمد ابراهیم انصاری لاری بود که در باره ی " سعدی و جامعه " شخنرانی بسیار خوبی عرضه داشت و چند تن از شاعران ،شعر خوانی کردندو استاد ان صفری و ضیاء با تار و ضرب خویش موسیقی دلنوازی  اجرا کردندو من نیز چند دقیقه یی در باره ی سعدی و شعر وی سخن گفتم.

انجمن یاران  یکشنبه سالهاست که  به همت استاد صادق همایونی در شیراز تاسیس شده و از انجمنهای ادبی  بسیار منظم و برنامه ریزی شده و پر بار و موفق، در دار العلم شیراز  بوده است که مرتبا در شامگاه هر یکشنه ی اول هرماه و حدودا به مدت 4 ساعت بر گزار می شود  و هرماه یکی از اعضاء آن ،مهماندار یاران است و به شام از آنان پذیرایی می کند ، اما فرق  این انجمن با دیگر  انجمنهای ادبی در آن است  که استاد همایونی با برنامه ریزی دقیق علمی  و دعوت از سخنرانان و شاعران و هنر مندان ، جلسات منظم این انجمن را در راس ساعت مقرر آغاز وتا پایان ، اداره می کند :   نخست،یکی از اعضاء یا مدعوین ،   سخنرانی می کند  وآنگاه، سوال و جوابها مطرح می شود و اعضایی که ثبت نام کرده اند ، به ارایه ی شعر یا داستان یا مقاله خود  می پردازند، مباحث این  انجمن بسیار وسیع  است و باز است وادبیات نو وکهن ، شعر و داستان و مقالات تحقیقی وترجمه ، فرهنگ عامه و همه ی زمینه های هنری و فرهنگی درآن مطرح می شود .

3- در روزجهار شنبه 14 اردی بهشت   به دعوت دوستان به گچساران  رفتم و در دانشگاه  آزاد گچساران در جلسه یی با حضور دانشجویان و دانشگاهیان آن شهر در باره ی " سعدی  و نوآوریهایش " سخن گفتم،

دانشگاه آزاد  گچساران یکی از پر دانشچوترین و موفق ترین دانشگاههای آزاد در جنوب ایران است که توسعه ی کمی و کیفی آن بسیار مطلوب بوده  است .

4-در ساعت 10 صبح  روز 17 اردی بهشت به دعوت  کانون مهندسان در شیراز ، تحت عنوان " فردوسی و هویت ایرانی"  سخنرانی داشتم ،

انچه در این کانون برای من جالب توجه بود علاقمندی مهندسان و پزشکان  وفرهیختگان شیرازی  به ادب و فرهنگ ایران  زمین بودآن چنان که  در دوهفته  ، شاهد و مستمع سخنرانی یکی از چشم پزشکان معروف شیرازی  و    یکی از مهندسان آن کانون در باره شاهنامه و فردوسی بودم  ،سخنرانیهایی بسیار  پر شورو علمی که متعاقب آن ، یکی از مرشدان  هنرمند نیز با شاهنامه خوانی خود شور وحالی به مجلس می داد.

5- عصر همان  روز به دعوت هیئت مدیره  مجتمع مسکونی اساتید دانشگاه شیراز در سالن سخنرانی آن مجتمع ، در باره ی "  فردوسی و فرهنگ ایرانی" سخنرانی کردم که مستمعان من ، استادان و خانواده  های مقیم  درآن مجتمع بودند که روح فرهنگی و فضای صمیمانه و معنوی این مجلس برایم بسیار ذوق انگیز بود.

6- روز 21  اردی بهشت 1390 به دعوت شهر کتاب  برای سخنرانی در سلسله درس گفتارهای" نظامی" به تهران  رفتم و از ساعت 30/5 تا 7 بعد از ظهر ،در آنجا در باره ی  " نظامی  و حافظ " سخنرانی داشتم . ( متن صوتی تصویری این گفتار را می توانید در سایت شهر کتاب http://www.bookcity.org ببینید.)

"شهر کتاب " از مراکز بسیار مهم فرهنگی  تهران است که به وسیله ی استاد علی اصغر محمد خانی اداره می شود واینک هویتی ویژه در میان ادب دوستان تهرانی یافته است، "شهر کتاب " هر هفته دو جلسه ی "نقد و بر رسی کتاب"  و " درس گفتار" دارد  که بسیار مرتب و منظم و با شرکت استادان و محققان  ومترجمان و داستان  نویسان و... برگزار می شود . برنامه های این دو جلسه که هواخواهان بسیار دارد  ضبط و در شبکه ی جام جم  در روزهای 5 شنبه پخش می شود.

" درس گفتارها" در چند سال اخیردر باره ی سعدی و حافظ و مولوی  و نظامی برگزار شده است  و بعضا بیش از یک سال ادامه داشته و ابعاد متفاوت قالب و محتوا و هنر های این بزرگان  به وسیله ی صاحبنظران مورد بحث و بر رسی قرارگرفته است.

استاد محمد خانی ، از دانشمندان والا و مدیران دانا  و خردمندی  است که کارنامه ی فرهنگی بسیار ارزنده یی دارد وعلاوه بر تالیفات متعدد، "کتاب ماه"  که در زمینه های مختلف ادبی ، فلسفه و هنر انتشار می یابد از بنیاد های دیگری  است  که اوموفقانه  بنیاد نهاده است.

 

   ٧- همایش بزرگداشت هزاره ی شاهنامه: این همایش که به دعوت فرهنگستان زبان و ادب فارسی    در  روزهای 24و 25 اردی بهشت در تهران  و روزهای 26 و 27 و 28 اردی بهشت در مشهد برگزار شد، دبیرعلمی این همایش جناب دکتر محمد جعفر یاحقی ،استاد دانشگاه مشهد وعضو پیوسته ی فرهنگستان  زبان و ادب  فارسی  بود که موسس فرهنگسرای فردوسی در مشهد است و دارای تالیفات فراوانی در تفسیر و شاهنامه و اساطیر می باشد و اخیرا با همکاری آقای مهدی سیدی، تصحیحی دقیق از تاریخ بیهقی را منتشر کرده است که کتاب سال هم شده است و بیش از 98 در صد از مشکلات این تاریخ ارزشمند را حل کرده است .

             "همایش هزاره ی شاهنامه  " با بیانات دبیر کل فرهنگستان زبان و ادب فارسی و    رییس بنیاد ایران شناسی و  دبیر علمی همایش آغاز شد  ودرآن محققانی از تاجیکستان؛آلمان، امریکا، هندوستان، افغانستان ، هلند ،گرجستان،و استادانی ایرانی چون دکتر فتح الله مجتبایی، دکترمحمود امید سالار،علی اشرف صادقی، دکتر جلیل دوستخواه ، دکتر ایدنلو، دکتر مهری باقری ، دکتر یاحقی،دکتر نحوی ،دکتر صابر امامی، ، دکتر ابوالفضل خطیبی، دکتر اسماعیل پور،دکتر راشد محصل و دکتر چنگیز مولایی و... شرکت داشتند.

 

           سخنرانی من در این همایش ،با عنوان " بزرگمهر و شخصیت تاریخی – افسانه یی وی در شاهنامه" بود،که دردر ساعت 20/16 روز 24/2/90ارایه شد واصل این مقاله در حدود 40 صفحه است  که آن را درآینده در این وبلاگ خواهید خواند.

           این همایش نیز بسیار منظم و دقیق برگزار شد و سخنرانیهای آن بسیار خوب بود ودبیر خانه ی همایش چکیده ی مقالات را هم منتشر کرده بود بعلاوه  فرهنگستان ،همزمان با این همایش جند کتاب ارزنده در باره ی شاهنمه و فردوسی  نیز منتشر کرده بود.

               ٨- در شب 26 اردی بهشت  در هتل پارس مشهد جلسه یی  در بزرگداشت شاهنامه بر گزار شد که در آن  صدها دوستدار شاهنامه و فردوسی حضور داشتند و بر طبق برنامه ریزی قبلی من در باره ی " چرا باید فردوسی را گرامی بداریم" سخن گفتم .

               9- در روز 27 /2/90 نیز در دانشگاه فردوسی نشستی در باره هزاره ی شاهنامه  بر گزار شد که در آنجا نیز سخنانی در بیان عظمت فردوسی و شاهنامه ایراد کردم

       

              10- در بازگشت به شیراز ، درروز 29 اردی بهشت از ساعت 5 تا 30/6  درجلسه ی انجمن  دانش آموختگان دانشگاه شیراز  که آقای دکتر کزازی در باره ی " اگر فردوسی نبود" سخن می گفتند ،حضور یافتم و از طرف انجمن ،لوح تقدیری به مناسبت سالها تدریس و تحقیق در شاهنامه به اینجانب اهدا شد که سخنان سپاسگزارانه ی مرا در پی داشت.

 

  11. آخرین برنامه ی من در شیراز، سخنرانی در دانشگاه حافظ شیراز  بود  که از ساعت 7 تا 10 بعد از ظهر همین روز 29 اردی بهشت در بزرگداشت شاعر نامور معاصر استاد پرویز خایفی بر گزار شده بود و در آن صدها تن از دوستداران این شاعر شیرازی  حضور یافته بودند، من 53 سال است خائفی را به عنوان شاعری بزرگ می شناسم که هم در شعر نو و هم در شعر کهن ،آثاری ماندگار پدید آورده است بعلاوه او حافظ شناسی استاد است که چند کتاب ارزشمند در باره شعرحافظ نوشته است و چند کار خوب در نقد شاعران معاصر دارد و کلاسهای حافظ خوانی وی در حافظیه طرفداران بسیار دارد فراتر از همه ی اینها ،خائفی انسانی بسیار بزرگوار ووالا، بی توقع وآزاده وسر شار از محبت و عاطفت و فروتنی است که هیچ یک از آداب دوستی را فراموش نمی کند و در تربیت و هدایت شاعران جوان شیراز سهمی شایسته دارد.

 

در این مراسم که با حضور بسیاری از شاعران،ادیبان و هنرمندان و صاحب نظران شیرازی وبا شکوه  فراوان ،به سعی کورش کمالی سروستانی در محوطه ی دانشگاه حافظ برگزار شده بود، تاج گلها و هدایای بسیار ی    به پرویز اهدا شد ومن و آقایان دکتر انصاری لاری  و دکتر رضا پرهیزکار در باره ی خائفی و هنر شاعری وی سخن گفتیم و خایفی نیز در پایان از شرکت کنندگان در این مراسم سپاسگزاری کرد.

 

روز 31 اردی بهشت در پایان یک سفر پر خاطره به توسان بازگشتم تا در انتظار زیارتی دوباره از وطن ،با ادامه ی کار لغتنامه ی دیوان حافظ ، درد دوری از دیار را بر خود آسان سازم.

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱٠:٢۱ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم