دکتر منصور رستگار فسائی

نقش آفرینی های حافظ*

 

                                          به نام خداوند جان و خرد

دکتر منصور رستگار فسایی

                                    نقش آفرینی های  حافظ*

 

درکار تنظیم  و تالیف کتاب سه جلدی " کلمات آتش انگیز: لغت نامه ی جامع  دیوان حافظ "هستم . در بخش" ن" به کلمه ی " نقش " رسیدم و پس از اتمام آن در یافتم که حافظ با این کلمه و ترکیبات وکنایات و تصاویر آن ، چه معانی زیبا ودلپذیری را نقش زده است که برخی از آنها حتی در کتب لغت معروف هم مورد توجه قرار نگرفته است، اینک  با ذکر این بخش از لغتنامه مذکور ، از خداوند بزرگ می خواهم که مرا در اتمام سه حرف باقیمانده ی این فرهنگ؛ یاری دهد.                

 

نقش :           [ن َ ] (ع مص ) نگاشتن . نگارش .   نقش کردن .   

کندن نگین .   نقش   .   نگار کردن .   نگار کردن چیزی را به دو رنگ یا چند رنگ .   و زینت کردن آن را.   رنگ کردن چیزی به رنگی یا رنگهائی . تنقیش . معرب نگاشتن است .   نشان و اثر گذاشتن در روی زمین ، و این معنی اصلی کلمه است .  .
        حافظ‌ سخن‌ بگوی‌ که‌ بر صفحه‌ جهان‌           این‌ نقش‌ ماند از قلمت‌ یادگار عمر               9/2          جلوه یی کرد،رخت،روزازل،زیر ِنقاب           این همه نقش،درآئینه ی ِاوهام افتا د                2/107

  ورک موارد دیگر: 1/119،5/152

نقش افتادن:نقش شدن و نکاشته گشتن و رسم شدن:

                 جلوه یی کرد،رخت،روزازل،زیر ِنقاب           این همه نقش،درآئینه ی ِاوهام افتا د      2/107

  نقش الفت : اثر و نشان عشق‌ و دوستی‌ و محبت‌ .آنجه نشان از عشق و دوستی داشته باشد.

                نبود رنگ‌ ِدو عالم،‌که‌ نقش‌ ِ ُالفت،‌ بود         زمانه‌،طرح‌ ِ َمحبّت‌،نه‌ این‌ زمان،‌انداخت‌      8/17

نقش امل :  اثر و نشان امیدها و آرزو های انسانی .آنجه نشان ازآرزوهای   انسانی داشته باشد.  

         طوطئی ر ا،به خیال ِشکری،دل،خوش بود ،         ناگهش،سیل ِفنا،نقشِ أمَل،باطل کرد         2/130

نقش ایّام : ازنقش بازیهای روزگار ،موافق آمدن نقش سکه ی روزگار.چرخیدن روزگار به موافقت ومطابق میل کسی.

        عروس ِطبع را،زیور،زفکر ِبِکر،می بندم         بود،کزنقش ِایّامم،به دست افتد،نگاری خوش       4/283

 نقش باز:صفت فاعلی مرکب مرخم:نقش بازنده: فریب کار، حیله گر:نقش بازنده: در مقابل ساده باز: کسی که با وقوف

  و هوشیاری و دانائی قمار می کند، حیله گر،دغل . (دهخدا ) 
                             به حریفان نقش باز مگو        ساده باز از کسی دغا نخورد.                          ظهوری 

                      بالا بلند ِعشوه گر ِتقش بازِمن         کوتاه کرد،قصّه ی زهد ِدراز ِمن                       1/392

نقش باز خواندن :[ ن َ خوا / خا دَ ] (مص مرکب ) دست کسی را در قمار خواندن،به فریب کسی در قمار پی بردن و آز آن آگاه شدن واز حریف بردن: در قمار دست حریف را روکردن و از او بردن .   کنایه از پی بردن به وضع خود و آگاه بودن از خویشتن خویش :

                  فانی آن شد که نقش خویش نخواند           هرکه این نقش خواند باقی ماند.                       نظامی .
نقش خواندن/دیدن غلط : گمراه شدن . اشتباه کردن در برابر "راست بازی" که حافظ در جایی دیگر از آن به "کج بازی"یاد می کند: غلط بازی کردن ، خطا باختن (با وجود مهارت یا عدم آن ). (فرهنگ فارسی معین) ، دغل کردن در بازی ومکر کردند تقلب  و فریب به کار بردن، بدمعاملگی کردن . افساد کردن(فرهنگ فارسی معین )
                       راست خوانی کنند و کج بازند         دست گیرند و در چه اندازند.                          نظامی .

                           برده بودی و داوت آمده بو          چون تو کج باختی کسی چه کند.                انوار سهیلی.

حافظ ،این عمل  را، در جایی دیگر "رنگ و خیال" می خواندو "نقش غلط خواندن"  و"رنگ تزویر" :عاقبت با همه کج باخته یی ،یعنی  چه: وچرا بالاخره هم همه ی عاشقانت را با نقشهای فریبکارانه، فریب می دهی؟!

 نقش غلط مخوان:اشتباه مکن ،تصور باطل مکن.نقش غلط مخوان که همان لوح ساده ایم: اشتباه مکن که من حافظ نه تنها فریب و رنگی در کارم نیست ،بلکه مانند یک لوح نا نوشته ،پاک و مبرا از هر خطایی هستم.
     گفتی که حافظ این همه رنگ و فسوس چیست            نقش غلط مخوان که همان لوح ساده ایم .       5/184نقش بر آب : نقش و نگاری که بر آب نوشته شده باشد و طبعا ناماندگار و زایل شدنی و کاری عبث است :نقش بر آب زدن: چند معنی را  در شعرحافظ به ذهن می آورد:

1- کارباطل و بیهوده کردن ،چون عکس و تصویر بر روی آب پایدار نیست.

2- درچشم اشک آلود تصویر یار ومعشوق را داشتن .با یاد و خیال خود، کسی را گریاندن .

3-کار شگفت و محال انجام دادن مثل  خط عارض یار که بر چهره  ی لطیف چون آب معشوق نقش بسته است:

     خط ساقی گر از این گونه زند نقش بر    آب         ای بسا رخ که به خونابه منقّش باشد         ( 6/155)

            تا چه خواهد کرد باما،آب و رنگ       عارضت حالیا بیرنگ نقش خود بر آب انداختی ( 2/425)

نقش خود بر آب زدم:نقش خود پرستی و خود خواهی را باطل کردم،معمولا برای آن که نقش و تصویر پایدار بماند،آن را بر سنگ یا چیزی سخت رسم می کنند (العلم فی الصغر ،کالنّقش فی الحجر )،اما حافظ این نقش خویش را بر آب کشیده است که به هیچ وجه دوام و ثباتی نداردو زود زایل می شود ،بنابراین حافظ تصویر خود را بر آب می کشد تا همه بدانند که هیچ اثری از خود پرستی و تکبر وخود خواهی ،در وی نیست و محو جمال دوست است.

       به‌ مِی‌پرستی‌،از آن ،نقش ِ‌خود زدم ‌برآب،         که‌ تا خراب‌ کنم‌ نقش‌ ِخود پرستیدن                   2/385‌

ورک موارد دیگر: 3/31،6/155

نقش بر آب انداختن: کاری بسیار دشوار(و شگفت انگیز  و محال ) انجام دادن مثل روی آب ،نقاشی کردن.با ایهام به این که این موهای نو بر امده بر روی تو،مثل نقشهای کم رنگ و"بیرنگ" مانندی است  که به عنوان طرح و انگاره ی  کار،به روی "آب"نقّاشی شده باشد. که تصویری  است ازموی سیاه کم رنگی که تازه، بر رخسار یاربیرون آمده است و سیمای او را شکلی تازه بخشیده  است،حالیا بیرنگ  نقش  خود،بر آب انداختی:اینک با این موهای  تازه برآمده ، مانند این است که طرحی زیبا ازشکل وچهره ی آینده خود ، بر روی  رخسار لطیف آب مانند خویش ،نقاشی کرده یی.

      زینهاراز آب ِ آن عارض،که شیران را ازآن         تشنه لب کردی و، ُگردان را،در آب انداختی          2/425  

نقش بر آب زدن : چند معنی را  در شعرحافظ به ذهن می آورد:

1- کارباطل و بیهوده کردن ،چون عکس و تصویر بر روی آب پایدار نیست.

2- درچشم اشک آلود تصویر یار ومعشوق را داشتن .با یاد و خیال خود، کسی را گریاندن .

3-کار شگفت و محال انجام دادن مثل  خط عارض یار که بر چهره  ی لطیف چون آب معشوق نقش بسته است:

           خط ساقی گر از این گونه زند نقش برآب         ای بسا رخ که به خونابه منقّش باشد                 ( 6/155)

        تا چه خواهد کرد باما،آب و رنگ عارضت          حالیا بیرنگ نقش خود بر آب انداختی              ( 2/425)

نقش خود بر آب زدم:نقش خود پرستی و خود خواهی را باطل کردم،معمولا برای آن که نقش و تصویر پایدار بماند،آن رابر سنگ یا چیزی سخت رسم می کنند (العلم فی الصغر ،کالنّقش فی الحجر )،اما حافظ این نقش خویش را بر آب کشیده است که به هیچ وجه دوام و ثباتی نداردو زود زایل می شود ،بنابراین حافظ تصویر خود را بر آب می کشد تا همه بدانند که هیچ اثری از خود پرستی و تکبر وخود خواهی ،در وی نیست و محو جمال دوست است.

           به‌ مِی‌پرستی‌،از آن نقش ِ‌خود زدم ‌برآب،        ‌ که‌ تا خراب‌ کنم‌ نقش‌ ِخود پرستیدن                    7/385  

                دیشب‌،به‌ سیل‌ ِاشک‌،ره‌ خواب‌ می‌زدم‌         نقشی‌،به‌ یاد خطّ ِتو،برآب‌ می‌زدم‌                      

نقش بر انگیختن: [ ن َ اَ ت َ ] (مص مرکب ) رل بازی کردن . (یادداشت مؤلف ). || صورت سازی کرد   . تصویر کردن : 
               هر نفس عشق دوصد نقش بدیع انگیزد         تا نگردد به خود آن آینه سیما مشغول .
چه نقشها که بر انگیختیم:چه بسیار چاره جویی ها و حیله هایی که به کاربردم.

      چه نقشها که برانگیختیم و،سود نداشت           فسون ِما،بر ِاو،گشته است افسانه                   7/417

 نقش باختن : [ ن َ ت َ ] (مص مرکب ) نقش انگیختن . صورت سازی کردن . طرح تازه ریختن . تدبیر کردن .

 حیله کردن : ، قمار باختن                                 
         الی خیال وصلت خوش می دهد فریبم          تا خود چه نقش بازد آن صورت خیالی         2/453

نقش بر آمدن:خلق صورتهای گوناگون مخلوقات وموجودات و حوادث: هزار نقش : تصویر ها و نگارهای بسیار،

آفرینش های هنری فراوان در نقش آفرینی و نگار گری . هزار نقش برآید زکلک صنع : صانع عالم این همه  نقش و

 نگارهای فراوان را با قلم آفرینندگی خویش ، به وجود می آورد ،بسیار چیزهای زیبا را خلق می  کند ونقش آفرینی

های های فراوانی می کند .

      هزار نقش‌ بر آید ز کلک‌ صنع‌ و یکی‌         به‌ دلپذیری‌ نقش‌ نگار ما نرسد                      5/152

نقش بستن : [ن َ ب َ ت َ ] (مص مرکب ) :کنایه از تصویر کردن . نقاشی کردن . نقش کشیدن . صورتگری کردن . رسم کردن . نگاشتن :
              من نقش همی بندم و تو جامه همی باف           این است مرا با تو همه شغل و همه کار.      ناصرخسرو.تصور نمودن . تخیل نمودن . عزم کردن . قصد کردن . اندیشه کردن:
هر نقش  که  دست عقل بندد: هر نقش و نگار زیبایی که عقل (که نماد بی  عشقی است ) عقل بدون عشق بکشد و ترسیم کند،  چهره ی معشوق  نباشد، مورد پسند نیست.به قول شادروان هروی :" کلمات نقش، دست، نگار،  که در بیت به کاررفته از اصطلاحات نقشبندی با حنا یا خالکوبی  روی  دست اند و به وجه ایهام تناسب آمده اند ،یعنی تنها یاد آور این معنی  هستند ،بی  آن که در اصل معنی ،دخیل باشند." (هروی 683

                              هرنقش‌ که‌ دست‌ عقل‌ بندد         جز نقش‌ نگار خوش‌ نباشد                       6/159

 نقش می بستم : تصوّر می کردم ،خیال داشتم ،در خیالم بود ،نقشه می کشیدم . در این بیت میان نقش ،بستن ،گوشه ،

چشم ،  گوشه گرفتن ،خم ابرو وطاق ،تناسب و مراعات نظیر و ایهام وجود دارد.

 نقش می بستم که گیرم گوشه ای زآن چشم مست          طاقت و صبر از خم ابروش طاق افتاده بود.         5/206
ورک موارد دیگر: 1/482، 4/32

نقش بند : نقشبند : نگاربندو آرایشگری بود که در گرمابه، برکف دست زنان ،با حنا نقّاشی می کرد، چنانکه در مراسم حنا بندان در عروسی ها و شب عید نوروز ،ختنه سوران ،معمول بود که شاخه ی کوچکی از سرو یا برگ درختی را درکف دست یا جایی از بدن که می خواستند ،می نهادندو بر روی آن حنا می مالیدند ومی بستند و پس از این که حنا به دست رنگ می داد،آن را بر می داشتند و می شستند و نقش سرو یا برگ بر دست یا بدن به جا ی می ماند و گاهی هم با آهک یا نوشادر،آن را سیاه می کردند .(  انجوی ح 1ص 85 ،هروی ،977) حافظ از نقش خال بر  چهره ،نیز سخن می گوید  :

          سواد دیده ی غمدیده ام ،به اشک مشوی         که نقش خال توام ،هرگز،از نظر نرود                3/219

 وازنقش خالی سخن می گوید که معشوق باید برپیشانی خویش بنگارد تا همه بدانند که چون هندیان که چنین

 نقشهایی را برجبین می نگارند وی نیز کافر کیشی  خونریز است:

              گوسفندی که رخ از داغ تو آراسته است        اژدها  ،بالش وبا لین کندش از دنبال 

بر جبین نقش کن از خون دل من خالی :" از خون دل من برمن خالی نقش کن ،به صورت إغلام و إشعار ،تا همه بدانند که من قربان(با دومعنی قربانی و فدایی و کشته و عاشق جان باخته ی ) تو هستم .( زریاب خویی 173) اما آقای جاوید نوشته اند: " ازخون دل من خالی برپپیشانی خود نقش کن تا همه بدانند که من قربانی و کشته ی تو معشوق جفاکار کافرکیش بوده ام " (جاوید 461) شاید مرحوم زریاب به همین اظهار نظرو تعبیر استاد خانلری (ص1178) توجه داشته اند که جواب داده اند: " بعضی چنین معنی کرده اند که بر جبین خود ازخون دل من خالی نقش کن ،  این مخالف معنی واقعی شعر است ،زیرا زدن علامت خون بر پیشانی یا پشت حیوان ،برای اعلام قربانی بودن آن است و  قربانی کننده ،بر پیشانی خود این علامت را بزند ،ازکجا مردم خواهند دانست که عاشق قربان معشوق شده است این خون قربانی است که بر جبین اومی زدند و دراین شعرهم ،حافظ همین نکته را بیان می کند که از خون خود کم بر جبین من نقشی بزن" (همان).

           بر جبین نقش کن از خون دل من ،خالی           تا بدانند که قربان تو کافر کیشم             4/333

 حافظ و شاعران دیگر،واژه نقشبندی راچون نخلبندی ، به همین معنی به کار می برند:           

                     ببین در آینه جام نقش بندی غیب           که کس به یاد ندارد،چنین عجب زمنی      5/468

                  زنقشبند قضا ،هست امید آن ،حافظ          که همچوسرو، به دستت ،نگار باز آید                 0/231

نقشبند قضا: اضافه ی تشبیهی:

                  زنقشبند قضا ،هست امید آن ،حافظ          که همچوسرو، به دستت ،نگار باز آید                 0/231

نقش بندی غیب : شگفت انگیزیهای سرنوشت ، آنچه خداوند از عجائب روزگار آفریده است،بازیهای عالم اسرار:

کنایه ازامورو احوالی که در پشت پرده ی آفرینش آفریده می شود.ببین در آینه ی جام نقشبندی غیب: در آئینه جام

شراب ،شگفت آفرینیهای سرنوشت  وروزگار راتماشا کن ،مست شو واز دید مستان به اوضاع احوال روزگار نگاه کن.غَیب:نهان و نا پیدا و پوشیده.عالم غیب، آن جهان و جهان آینده . (ناظم الاطباء). مقابل عالم شهادت است ومراد جهان معقول و مجردات نوریه است که غایب ازعالم شهادت است و بالجمله عالم عقول و مجردات واسماءو صفات حق تعالی است . و عالم آخرت را نیز عالم غیب گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون .)

                  ببین‌ در آینه‌ی‌ جام‌ نقش‌ بندی‌ غِیب‌           کس‌ به‌ یاد ندارد چنین‌ عجب‌ زمنی                5‌/468

نقش پراکنده : در برابر  رقم فیض که نشانه ی جمعیت خاطر  تجرّد از هوی  و هوسهاست.خیالات و افکار پریشان و

آشفته،هوی و هوسها و  و پریشان خاطری ها.مگر از نقش پراکنده ، ورق ساده کنی: بجز این که بکوشی تا دل و ذهن خود را از نقش هوی  وهوس و چیزهایی که خیال جمع  ترا پریشان می کند ،پاک و منزّه بسازی.

       خاطرَت، کی َرَقم ِ  فیض ، پذیرد ، هیهات  !!          مگر،ازنقش ِپراگنده،وَرَق،ساده، کنی       6/472

نقش جور : اثر ستم یا ستمگرکه نقش جور ونشان ستم نخواهد ماند:که اثری از ستمگرو ستمگری های وی ، باقی

نخواهد ماند .

                   زمهربانی ِجانان،طمع مَبُرحافظ !          که نقش ِجورو،نشان ِستم،نخواهد ماند        9/176

نقش جهالت :نشانه ها و اثرات نادانی ،آنچه  از نادانی در دل داری .

          حافظ از چشمه ی حکمت ،به کف آور آبی           بو،که از لوح دلت ،نقش جهالت برود     7/217

نقش خاتم لعل : آنچه بر نگین لعل نقاشی یا کنده کاری شده و از آن به جای امضاء امروزی ،استفاده می شد.کنایه از

 دهان تنگ نگین مانند معشوق که بر ملک دل عاشقان ، فرمان می راند. که نقش خاتم لعلش :که آنچه برآن نگین

سرخ لعل فام او نوشته شده است .(نام صاحب آن که طبعا فرمانروایی چون سلیمان است ). جهان زیر نگین دارد :

 بر جهان و مردم آن فرمانروایی دارد .حافظ می گوید :همچنانکه نگین لعل سلیمان ،همه ی عالم را تحت فرمانروایی

خویش داشت ، دهان تنگ نگین مانند معشوق من نیز، بر ملک دل همه ی عاشقان ، فرمان می راند.

    دهان تنگ شیرینت ،مگر مُهر سلیمان است          که نقش خاتم لعلش  ،جهان ،زیر نگین دارد         3/117

نقش خاک ره :اثری که بر غبار راه مانده است: رموز جام جم از نقش خاک ره ،دانست : جمشیدوار، در خاک‌ تیره‌،

نادیدنی‌های‌ جام‌ جهان‌بین‌ را می‌بینند .هرکس‌ مستی‌ را شناخت‌ می‌تواند در نقش‌ خاک‌، اسرار موجود در جام‌ جم‌ را

هم‌ بخواند و حقایق‌ بر او متجلی‌ شود ] .              

     هر آن که راز دو عالم ،ز خطّ ساغر خواند          رموز جام جم از نقش خاک ره ،دانست                5/48

نقش خال : تصویر و خیال خالی که بر روی تو قرار دارد ،حافظ خال معشوق را که سیاه است ،به مردمک سیاه چشم

خود تشبیه کرده است و درهمان حال معتقد است که تصویری که ازخال  یار درمردمک چشم خویش دارد، حتی  سیلی

 از اشک از چشمش روان شود،پاک نمی شود .که نقش خال توام هرگز از نظر نرود :که تصویر خالی که  بر رخسار

 تست ،هرگز از نظرم دور و پاک نمی شود.

        سواد لوح‌ بینش‌ را عزیز از بهر آن‌ دارم‌          که‌ جان‌ را نسخه‌ای‌ باشد ز نقش‌ خال‌ هندویت‌         3/94

تصویر و خیال خالی که بر روی تو قرار دارد ،حافظ خال معشوق را که سیاه است ،به مردمک سیاه چشم خود تشبیه

کرده است ومعتقد است که تصویری که ازخال  یار، درمردمک چشم خویش دارد، حتی با سیلی از اشک که از چشمش روان است،پاک نمی شود .که نقش خال توام هرگز از نظر نرود :که تصویر خالی که  بر رخسار تست ،هرگز از نظرم محو ودور و پاک نمی شود.

        سواد دیده ی غمدیده ام ،به اشک مشوی         که نقش خال توام ،هرگز،از نظر نرود                  3/219

نقش خال نگار : تصویر و خیال روی معشوق: حافظ، نقش خال  سیاه یار رابه  دانه ی مشکین و سیاه وسط شقایق همانند ساخته است و معشوق با خال سیاهش ، همان گلرویی است که شاعر او را در جام باده می بیندو جام شراب را به یاد وی بر می گیردو می نوشد:  

                       ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم        ای بی خبر زلذّت شرب مدام ما                         ( 2/11)

چو لاله در قدحم ریز ساقیا می و مشک :ای ساقی در جام من شرابی همانند مشک بریز. مرحوم رجایی بخارایی می نویسند:"سابقه ی مشک افکندن در شراب هست و حافظ چند جا ذکر کرده است و در قصیده یی هم که در مدح شاه شیخ ابوتسحق سروده می گوید:

                نکال شب که کند در قدح،سیاهی مشک         دراو شرار  چراغ سحرگهان گیرد    

مشک را در قدح شراب می ریخته اند ،نه برای خوش بو کردن ،بلکه به منظور بیهوش کردن حریف [چنان که در همین بیت مورد بحث ]برای آنکه  نقش خال  نگار را که مایه ی التهاب و رنج اوست ،از ضمیر بزداید ،از ساقی می خواهد  که در قدحش مشک بیفکند تا بیهوشی ،از عذاب هجر برهاندش و در بیت[  نکال شب که کند در قدح سیاهی مشک...] می گوید چ.ن شب ،در قدح جهانیان سیاهی مشک افکنده و همه را بیهوش کرده و به خواب فرو برده است مجازاتش آن است که آفتاب  به جانش آتش بزند و نابودش سازد."(رجایی بخارایی 213)

       چولاله در قدحم ریز ،ساقیا ،می و مشک          که نقش خال نگارم ،نمی رود زضمیر                  6/251

نقش خال هندو :خیال و تصویر خال سیاه معشوق: که جان را نسخه یی باشد ز نقش خال هندویت: تا برای جان (من ) مانند نسخه ی درمانی ،یا رونوشت خالسیاه تو باشد.در این بیت ،دو محور مراعات نظیری و ایهامی  به موازات هم در حرکت هستند : بنابراین سواد چشم  را دوست می دارم زیرا چون نسخه ی شفابخش خال تست ، وهم می تواند رونوشت برابر با اصل خال تو تصور شودو بگوئیم :سواد چشم را دوست دارم زیرا به خال سیاه تو همانند است .در اینجا چند نکته ی زیبا وجود دارد:

1- درارتباط با نوشتن : سواد ،لوح ، بینایی ،داشتن ،نسخه ،نقش ، نقش هندو (سیاه ).

2- در ارتباط با درد و درمان :نسخه ،جان ،مردمک و سیاهی چشم ،خال (و نقشی که بر کاغذ و لوح ، برای تعویذ و حفظو درامان شدن می کشیدند).

سواد لوح‌ بینش‌ را عزیز از بهر آن‌ دارم‌          که‌ جان‌ را نسخه‌ای‌ باشد ز نقش‌ خال‌ هندویت‌         3/94

نقش خرابی : اثر و نشان‌ مستی‌ و با خرابات‌ که‌ به‌ معنی‌ میخانه‌ و طرب‌کده‌ است‌ تناسب‌ لفظی‌ دارد، خرابی‌ به‌ معنی‌

ویرانی‌ و نابودی‌ هم‌ هست‌ . هرکه‌،آمد به‌ جهان‌،نقش‌ ِخرابی‌ دارد:هرانسانی‌ که‌ زاده‌ می‌شود رنگ‌ فن یامستی‌می‌پذیرد  و این قاعده‌ای‌ کلی‌ است‌ [  بنابراین‌ همچنانکه‌ در میخانه‌ هشیار پیدا نمی‌شود،  ] در جهان‌ نیز جاودانگی‌ وجود ندارد.

        هرکه‌،آمد به‌ جهان‌،نقش‌ ِخرابی‌ دارد          درخرابات‌ مپرسید: «که‌ هشیار کجاست‌؟»           3 /27

نقش خوارزم :خیال و اندیشه ی رفتن به خوارزم: نقش خوارزم و خیال لب جیحون می بست: خیال رفتن  به ولایت خوارزم و سواحل رود جیحون را داشت.

 نقش  خوارزم و، خیال ِ لب  ِ جیحون می بست           با هزاران ِگله،از ُملک ِسُلَیمان،می رفت       3-6/1062

نقش خواندن : [ن َ خوا / خا دَ ] (مص مرکب ) در قمار دست حریف را روکردن و از او بردن . کنایه از پی بردن به وضع خود و آگاه بودن از خویشتن خویش :
                     فانی آن شد که نقش خویش نخواند          هرکه این نقش خواند باقی ماند.                        نظامی .
 نقش خواندن غلط : گمراه شدن . اشتباه کردن، تمیز و تشخیص نقش وفریب و نیرنگ، دست کسی را خواندن و از

 فریب و نیرنگ او آگاه شدن ،تمیز و تشخیص حقیقت، نقش بخوان و لا تَقُل: حافظ می گویدکه این زاهدنمایان ریاکار

،هیچ خبری ازحقیقت ندارند،فریبکاری آنان را بفهم وخاموش باش

 بی خبرند زاهدان ،نقش بخوان  و  " لاتَقُل  "           َمست ِریاست،مُحتَسِب،باده بخوا iو"لاتَخَف "    7/290

 نقش غلط مخوان:اشتباه مکن ،تصور باطل مکن.نقش غلط مخوان که همان لوح ساده ایم: اشتباه مکن که من حافظ

 نه تتنها فریب و رنگی در کارم یست ،بلکه مانند یک لوح نا نوشته،پاک و مبرا از هر خطایی هستم
     گفتی که حافظ این همه رنگ و فسوس چیست          نقش غلط مخوان که همان لوح ساده ایم .         7/356

نقش خود پرستیدن : آنچه نشان خود پرستی و خود خواهی وتکبر وبرتنی است: که تا خراب کنم نقش خود پرستیدن:

 (من شراب می خورم)تا خود پرستیم را بشکنم و ویران سازم،بت نفس خود خواه را بشکنم.

          به‌ مِی‌پرستی‌،از آن ،نقش ِ‌خود زدم ‌برآب،         که‌ تا خراب‌ کنم‌ نقش‌ ِخود پرستیدن                    7/385

نقش خون:اثر ونشانه یی از خون که بر تن یا چیزی نهاده شده باشد:خون برجبین نقش کردن : همان  رسم "إشعار" ،درحج است و اشعار به معنی إعلام است  و:" در اصطلاح حج " إشعار  البُدنَه "و" إشعار الهَدی"  ،یعنی اعلام قربانی است و آن چنین است که چون می خواستند اعلام کنند که حیوانی برای قربانی در حج است،و کسی نباید آن را بخرد ،یا بفروشد ، علامتی  از خون آن حیوان بر بدن او می زدند و در خصوص شتر ،پوست او را شکاف می دادند ،یا یکی از دو کوهان او را زخمی می زدند ،تا خون از آن جاری شود و همه بدانند که آن " هَدی"  یا قربانی است ، در روزهای عید أضحی  ...در شهرهای ایران رسم بود که پیشانی و پشت گوسفند را به رنگ قرمز رنگین می کردند و بیشتر آن را با حنا رنگین می ساختندو این عمل هنوز در روزهای عید قربان معمول است .( زریاب خویی 172)روایت صحیح ،همین است که مرحوم زریاب فرموده اند و با مضمون شعر حافظ نیز کاملا متناسب است ،ولی دیگر ان گفته اند که ، رسمی  قدیمی بود ه و هست که صاحب نذر و کسی که قربانی می کند، انگشت را به خون قربانی آغشته می سازد و به پیشانی کسی که برای اوقربانی کرده است می مالد.(در روزگار ما وقنی خانه  و اتومبیلی نو می خرند و قربانی می کنند انگشتی ر که به خون قربانی آغشته اند بردرِخانه یا سپر اتوموبیل می کشند.) که هیچیک از این اقوال با منظور حافظ سازگاری ندارد.آقای جاوید در این باره افزوده اند که " رسم بوده است که یا از خون قربانی خالی بر پیشانی خود بزنند یا خال نشان نامزدی و تعلق معشوق به عاشق بوده است تا همه بدانند از اوست و دست از طلب بردارند ،می گویند این رسم هنوز درکولیان و هندوان به جاست ..." (جاوید 461)فرخی این علامت را "داغ" خوانده است :  

        بر جبین نقش کن از خون دل من ،خالی          تا بدانند که قربان تو کافر کیشم                        4/333

نقش خیال : صورتهای خیالی:   تصورات عاشقانه و خیالهایی که به سرعاشق می زند ونمی گذارد بخوابد. و آن گه

از نقش خیال،تهمتی بر شبروان خیل خواب انداختی:توخواب وآرامش را از چشم ما عاشقان بیدار دل ،می ربایی ولی

 به دروغ ،تهمت دزدیدن خواب از چشم مارا به گردن خیالهای عاشقانه ی ما ، می اندازی.

      راه بیداران ببستی و آن گه از نقش خیال           تهمتی بر شبروان  خیل خواب انداختی               8/425  

نقش‌ ِخیال: صورت‌ خیال‌ و تصویر یار که‌ درذهن‌ یا مردمک‌ چشم‌ جلوه‌ می‌کند.دارم‌ عجب زنقش‌ ِخیالش‌ که‌ ...:  چرا تصویر تو از درون‌ چشمان‌ من‌ پاک‌ نمی‌شود و نمی‌رود و محو نمی‌گردد با آن‌که هر لحظه‌ آن‌ همه‌ اشک‌ می‌ریزد. نقشی‌ از تو در چشم‌ من‌ مانده‌ است‌ که‌ با هیچ‌ آبی‌ (و اشکی‌) پاک‌ نمی‌شود.

        دارم‌ عجب زنقش‌ ِخیالش‌ که‌ چون‌ نرفت‌          ازدیده‌ام که‌ د م‌به‌ َدمَش‌،کار،شست‌وشوست         ‌  8/58

نقش خیال روی : نقش خیال روی تو: تصویر خیالی روی تو ، تصویری که ازرخسار تو در ذهن خود داشتم، خیال :

 تصویر ،صورت ذهنی ،گمان و وهم،صورتی که در خواب یا آیینه به نظر برسد ،شبح ،پیکری که از دور دیده شود و واضح نباشد.خیال : تصویر ،صورت ذهنی ،گمان و وهم،صورتی که در خواب یا آیینه به نظر برسد ،شبح ،پیکری که  از دور دیده شود و واضح نباشد.نقش خیال روی تو برکارگاه دیده می زدم : تصویر خیالی ترا در چشم خود مجسم می کردم و سعی می کردم ترا خوب به خاطر بیاورم وتصور کنم و ببینم.

            نقش خیال روی تو،تا وقت صبحدم           برکارگاه دیده ی بی خواب می  زدم                   5/313

  نقش درخور: نقش و نگاروبزک وآرایش سزاوار،با ایهامی به فریب ونیرنگ..بیاض ِروی ِترانیست نقش درخور:

  سزاوار نیست که هیچ نقش و نگاری  بردفتر روی سپید تو،تصویر شود،

      بیاض ِروی ِترا،نیست نقش ِدرخور،ازآنک          سوادی،ازخط ِمشکین،بر ارغوان، داری             4/436

نقش دست دادن: مُهره و نقش مساعد و دلخواه را در بازی آوردن،در بازی و قمار، بختیارشد ن .چو نقشش دست داد :چون مُهره و نقش مساعد و دلخواهش را در بازی آورد،چون بخت یاراوشد ودراین بازی،هرن چه را که می خواست ،به دست آورد، وقتی فرصت یافت ، وقتی به آرزوی خود رسید ،

 در آب و رنگ رخسارش،چه جان دادیم وخون خوردیم     چو نقشش دست داداوّل ،رقم بر جان سپاران زد  7/149

نقش دوران :کارها و طرحها و نقشه های روزگار،بازی های روزگار،وضع و اوضاع و احوال روزگار.

           چون نیست نقش دوران،درهیچ حال،ثابت،        حافظ!مکن شکایت،تا می خوریم،حالی                7/453

نقش دیوار : نقاشی و عکس و تصویر بیجانی که روی دیوار کشیده شده است ،استعاره برای ظاهر بینان بی حقیقت،

که مثل نقش روی دیوارند  

                    به گرمابه ها نقش بیژن هنوز         به زندان افراسیاب  اندر است                      منوچهری

حدیث جان مگو با نقش دیوار : سخن حقیقت را به ظاهرسازان ریاکارو عوام فریب و قشری، که ادعای  پرهیزکاری

 دارند مگو و برای آنها فاش مسازکه این ظاهر بینان ریاکار ،که مثل نقش دیوارند از حدیث    و سخن معنوی وروحانی بی خبرند بنابراین نباید  از نقش دیوار ،حقیقت را پرسیدو توقع داشت که بفهمد و بداندو بشنودو بدان پاسخ دهدوازسخن تو هیچ بهره یی ببرد.

                      به مستوران مگواسرارمستی         حدیث جان،مپرس ازنقش دیوار                      10/240

نقش رخ خوب :خیال و تصویر روی زیبا: درنظر نقش رخ خوب تو تصویر کنم: در چشم خود عکس روی زیبای ترا

 ترسیم و تصویر می کنم ،به نظر من تو "جان" هستی و برای  دیدن جان، من ترا در چشم مجسّم می کنم.

                    آن زمان،کارزوی ِدیدن ِ جانم باشد         درنظر،نقش ِرخِ ِخوب ِتو،تصویرکنم                 5/339

نقش زدن : [ ن َ زَ دَ ] (مص مرکب ):

1-  نقش نوشتن . رقم زدن . نگاشتن . نگاریدن . نوشتن :
                هرکه به درگاه تو سجده برد روز حشر        آیت لاتقنطوا نقش زند بر جبین .                        خاقانی
                               سه فرهنگ نامه زفرخ دبیر        به مشک سیه نقش زد بر حریر.                        نظامی

          به‌ مِی‌پرستی‌،از آن ،نقش ِ‌خود زدم ‌برآب         که‌ تا خراب‌ کنم‌ نقش‌ ِخود پرستیدن                    7/385 
        نه هرکو نقش نظمی زد کلامش دلپذیر افتد         تذرو طرفه می گیرم که چالاک است شاهینم         7/348
2- نقش انگیختن . صورت سازی کردن . حیله کردن : 
      خرقه زهد و جام می گرچه نه درخور همند        این همه نقش می زنم از جهت رضای تو.          10/403

3- اجرا کردن . نواختن : 
              مطرب عشق عجب ساز و نوائی دارد        نقش هر پرده که زد راه به جائی دارد.                1/119

نقش ِزرق :دراینجا  این‌ خرقه‌ای‌ که‌ نشان‌ از ریاکاری‌ صوفی‌ می‌دهد:  وین‌ نقش‌ زرق را‌...:  در اینجا ضمیر «این‌»

برای‌ تحقیر است‌ . این‌ نقش‌ زرق را...‌:  بر این‌ خرقه‌ای‌ که‌ نشان‌ از ریاکاری‌ صوفی‌ می‌دهد خط‌ بطلان‌ بکشیم‌ و آن‌

 را بی‌اعتبار کنیم‌. سلمان‌ ساوجی

            خرقه‌ سالوس‌ برخواهیم‌ کشید از سر، ولی‌          ترسم‌ این‌ زنّار گبری‌، در میان‌، پیدا شود

                صوفی بیا که‌ جامه یِ ِسالوس‌،برکشیم‌         وین‌ نقش ِ‌زرق‌ را،خط‌ ِ ُبطلان‌،به‌ سر کشیم‌         1/368

نقش شستن:پاک کردن اثر و محو کردن نشانه های چیزی:مثل به آب شستن:زلوح‌ ِسینه‌نیارست‌،نقش‌ ِ ِمهر ِتو ُشست: امّا هرگز نتوانسته‌ است‌ نقش‌ محبّت‌ تو را از دل‌ من‌ پاک‌ کند و عشق‌ تو را از دلم‌ بزداید.

       سرِشک‌ ِمن‌،که‌ زطوفان ِ‌ نوح‌ ،دست‌ ببرد،         زلوح‌ ِسینه‌ نیارست‌،نقش‌ ِ ِمهر ِتو ُشست‌              2/24

نقش صورت :کشیدن تصویر و نقاشی کردن، نگاریدن: نقش هر صورت  که زد ،نقشی دگر بیرون فتاد: قلمم هر نقشی که کشید ، برخلاف تصور من از کار در آمد.

     روتوکّل ُکن،نمی دانی که نوک ِکلک ِمن          نقش ِهرصورت که زد،نقشی دگربیرون فتاد 2-10/1066

نقش عجب : نقاشی ها و آفرینش  های شگفت انگیز و عجیب:

      خیز تا بر کلک‌ آن‌ نقاش‌ جان‌قربان‌ کنیم‌          کاین‌ همه‌ نقش‌ عجب‌ در گردش‌ پرگار داشت‌          5/79

نقش غلط خواندن یا دیدن:در برابر راست خواندن و دیدن که در : خطا باختن (با وجود مهارت یا عدم آن ).   ، دغل کردن در بازی و مکر کردند تقلب  و فریب به کار بردن، بدمعاملگی کردن . افساد کردن(فرهنگ فارسی معین )
                 راست خوانی کنند و کج بازند            دست گیرند و در چه اندازند.                   نظامی .

                    برده بودی و داوت آمده بود           چون تو کج باختی کسی چه کند.          انوار سهیلی.

حافظ ،این عمل  را، در جایی دیگر "رنگ و خیال" می خواندو "نقش غلط خواندن"  و"رنگ تزویر" :

   گفتی که حافظ این همه رنگ و خیال چیست         نقش غلط مبین که همان لوح ساده ایم .             7/356

نقش غم :اثر و نشانه‌ی‌ اندوه‌،چون نقش‌غم،زدورببینی‌،... همین‌که‌ اثری‌ از غم‌ در وجودت‌ پدید آمد، همین‌که‌ غم‌ از دور پیدا شد، تو شراب‌ را فراخوان‌، در این‌جا شاعر به‌ نقش‌ غم‌ و شراب‌ هر دو جان‌ بخشیده‌ است‌ تا غم‌ پیدا می‌شود تو شراب‌ را احضار کن‌ و بخواه‌ و بنوش‌ ... طبیب‌ درد و غم‌ خود یعنی‌ شراب‌ را فرا بخوان‌.

        چون نقش‌غم،زدورببینی‌، شراب ‌خواه‌          تشخیص کرده‌ایم و، ُمداوا،مقرّراست                   3/40

 چوبی یا سنگی یا فلزی که بر آن می  نوشته اند و سپی آن را با آب می شسته اند و دوباره بر آن می نگاشته اند..      

مشوی ای دیده نقش غم  : سینه به لوحه یی که بر آن نقش  اندوه کشیده اند ،همانند شده است. در قدیم مشق رابرصفحه  یی چوبی یا سنگی یا فلزی می  نوشتند و سپس آن را با آب می شستند و دوباره بر آن می نگاشتند.

 مشوی ای دیده نقش غم  زلوح دیده ی حافظ           که زخم تیغ دل داراست و نقش خون نخواهد شد   7/161

نقش کردن: [ ن َ زَ دَ ] (مص مرکب ) نقش نوشتن . رقم زدن . نگاشتن . نگاریدن . نوشتن : 
          هرکه به درگاه تو سجده برد روز حشر        آیت لاتقنطوا نقش زند بر جبین .                        خاقانی
                         سه فرهنگ نامه زفرخ دبیر        به مشک سیه نقش زد بر حریر.                        نظامی
         بر جبین نقش کن از خون دل من ،خالی        تا بدانند که قربان تو کافر کیشم                        4/333

نقش کردن خال خونین: خون را چون خالی بر پیشانی یا چهره نقش کردن:بر جبین نقش کن از خون دل من خالی :" از خون دل من برمن خالی نقش کن ،به صورت إغلام و إشعار ،تا همه بدانند که من قربان(با دومعنی قربانی و فدایی و کشته و عاشق جان باخته ی ) تو هستم .( زریاب خویی 173) اما آقای جاوید نوشته اند: " ازخون دل من خالی برپپیشانی خود نقش کن تا همه بدانند که من قربانی و کشته ی تو معشوق جفاکار کافرکیش بوده ام " (جاوید 461) شاید مرحوم زریاب به همیناظهار نظرو تعبیر استاد خانلری (ص1178) توجه داشته اند که جواب داده اند: " بعضی چنین معنی کرده اند که بر جبین خود ازخون دل من خالی نقش کن ،  این مخالف معنی واقعی شعر است ،زیرا زدن علامت خون بر پیشانی یا پشت حیوان ،برای اعلام قربانی بودن آن است و  قربانی  کننده ،بر پیشانی خود این علامت را بزند ،ازکجا مردم خواهند دانست که عاشق قربان معشوق شده است این خون قربانی است که بر جبین او می زدند و دراین شعرهم ،حافظ همین نکته را بیان می کند که از خون خود کم بر جبین من نقشی بزن" (همان).رک نقش خون، خال خونین.

        بر جبین نقش کن از خون دل من ،خالی           تا بدانند که قربان تو کافر کیشم                        4/333

نقش کشیدن : [ن َ ک َ / ک ِ دَ ] (مص مرکب ) تصویر کردن :

       نقش چشم خویش بر بال کبوتر می کشم            طالب دیدار را زین خوبتر مکتوب نیست .             قدسی

نقش خیالی می کشم: درخیال خود تصویری رسم می کنم .

     هرچند کان آرام ِدل ،دانم نبخشد کام ِدل           نقش ِخیالی،می کشم ،فال ِدوامی می زنم              6/336

نقش گرفتن : نقش بستن ،اثر پذیرفتن ،اثر نقش و نگاری ،برجا ماندن ،که نقشی در خیال ما:که در ذهن من ،هیچ چیزی زیبا تر از تصویر موی نرم رخسار معشوق ،نقش نمی بنددو اثر نمی گذارد،زیباترین چیزی که همیشه در ذهن من می ماند ،تصویر موی عارض یار است که هرگز از ذهنم پاک نمی شود و نقشی ماندگار است:

           به چشم  کرده ام  ، ابروی  ماه    سیمایی           خیال  سبز خطی  ، نقش بسته ام جائ                 1/482

          از آب  دیده  صد  ره  ، طوفان نوح دیدم           وزلوح سینه ،نقشت ،هرگز نگشت زایل              7/301

  خدا را ای نصیحت گو! حدیث از خط ّ ساقی، گو           که نقشی ،در خیال  ما ،ازاین خوشتر نمی گیرد    2/145

   از آن روی است،یا ران را،صفاها،با می ِلعلت           که غیرازراستی،نقشی،دراین جوهر،نمی گیرد      5/145

نقش مخالف :نقشهایی نا همگون و ناسازگار، جور واجور، نقشهای مختلف و گوناگون و متنوع : این‌ همه‌ عکس‌ می

‌ و نقش‌ مخالف‌ که‌ نمود:  اینهمه نقش و نگارو صورت ممکنات و  موجودات و تصوراتی که از حق در ذهن آنهاست

 .منظور آن است که چه حق ،یک لحظه ، آن هم از زیر نقاب خود را نشان داد و عشق وعاشق و ما  سوا را آفرید ،ولی در اندیشه و ذهن آدمیان ،نقشهایی گوناگون به جا گذاشت . این همه تصاویری که از خداوند در دل و ذهن داریم ،همه ،ناشی از یک پرتو و تجلی اوست ،آن هم از پس پرده و نقاب .

     این‌ همه‌ عکس‌ می‌ و نقش‌ مخالف‌ که‌ نمود          یک‌ فروغ‌ رخ‌ ساقی‌ است‌ که‌ در جام‌ افتاد             3/107

  نقش مُراد :اثر و نشان و رن آنچه آرزوی  انسان است: کلک مشاطه ی صنعش نکشد نقش مراد :خداوند او را به

 آرزوهایش نمی رساند و آرزوهای او را بر آورده نمی کند.

  کلک  مشّا طه ی ِ ُصُنعش،نکشد نقش ِ ُمراد          هرکه اقرار،بدان ُحسن ِخدا داد،نکرد                7/138

نقش مستوری و مستی : نقش آفرینی خوبی ،   تصویرهای نیک و بد.نقش مستوری و مستی نه به دست من و تست :به اختیار ما نیست که نقش آفرین خوبی و بدی باشیم و تصویرهای نیک و بد بیافرینیم و نقش کنیم ؛ای ،کاری ازلی است که از اختیارات بشری نیست و به حکم ازلی خداوند مربوط است.

 نقش ِمستوری ومستی،نه به دست من و تست         آنچه سلطان ِازل  گفت،بکن،آن،کردم                   6/312

نقش مقصود : اضافه ی استعاری: تصویری  از  آرزوها،نقش آرزو.ناخوانده نقش ِ مقصود: بدون این که فرصت یافته باشی  که نقش آرزو هایت را ببینی وبخوانی ،بی آن که به آرزوهایت رسیده باشی.نا خوانده نقش ِ مقصود، از کارگاه ِ هستی : (می میری) درحالی  که هیچیک ازآرزوهایت برآورده نشده و از جهان هستی وعشق  هیچ نفهمیده یی.

      عاشق شو ار نه روزی،کار جهان سرآید          ناخوانده نقش مقصود از کارگاه هستی                5/426   

نقش مِهر : تصویر عشق‌ و محبّت‌:با ایهامی به درخشندگی و نور خورشید:

      سرِشک‌ ِمن‌،که‌ زطوفان ِ‌ نوح‌ ،دست‌ ببرد،          زلوح‌ ِسینه‌ نیارست‌،نقش‌ ِ ِمهر ِتو ُشست‌             2/24

 نقش نگار :تصویر و خیال معشوق. هزار نقش برآید زکلک صنع : صانع عالم این همه  نقش و نگارهای فراوان را با قلم آفرینندگی خویش ، به وجود می آورد ،بسیار چیزهای زیبا را خلق می  کند ونقش آفرینی های های فراوانی می کند به دلپذیری نقش نگار ما نرسد :هیچ تصویر و نقش و نگاری ی که روزگارآفریده است، به خوبی و دل پسندی نقش و نگاری که معشوق  من دارد،نیست.

             هزار نقش‌ بر آید ز کلک‌ صنع‌ و یکی‌            به‌ دلپذیری‌ نقش‌ نگار ما نرسد                       5/152 جزنقش ِنگار،خوش نباشد: هر نقش و نگار زیبایی که عقل (که نماد بی  عشقی است ) عقل بدون عشق بکشد و ترسیم کند،چهره ی معشوق  نباشد، مورد پسند نیست.به قول شادروان هروی :" کلمات نقش، دست، نگار،  که در بیت به کاررفته از اصطلاحات نقشبندی با حنا یا خالکوبی  روی  دست اند و به وجه ایهام تناسب آمده اند ،یعنی تنها یاد آوراین معنی هستند ،بی  آن که در اصل معنی ،دخیل باشند." (هروی 683)

                       هرنقش،که دست عقل،بندد            جزنقش ِنگار،خوش نباشد                            6/159 نقش نگارین: تصویرها و نقاشی های زیبا:در بسیاری از نسخه ها به جای "نقش  مخالف "، "نقش نگارین " آمده است .که با توجه به نقش ،نگارین، متناسب تر است و بار عاطفی و معنایی بیشتری دارد و صفتی فارسی و زیباست و بعلاوه ی اینکه ، همه ی نقشها نیز مخالف نیستند . [نگارین: ن ِ ] (ص نسبی ) منسوب به نگار. زیبا چون نگار. چون بت  . آراسته . شاداب و خوش آب ورنگ :
                 به خبر دادن نوروز نگارین سوی میر         سیصدوشست شبانروز همی تاخت به راه           .فرخی .
                 به برگ سبز چنان شادمانه بود درخت         که من به روی نگارین آن بت فرخار.                  فرخی

         این‌ همه‌ عکس‌ می‌ و نقش‌ نگارین‌ که‌ نمود         یک‌ فروغ‌ رخ‌ ساقی‌ است‌ که‌ در جام‌ افتاد            3/1نقش نگین : نوشته یا تصویری که بر سنگ نگین  انگشتری نقش می شد.چه خاصیت دهد نقش نگینی: در انگشتری نقشداری که در انگشت سلیمان نباشد ،هیچ خاصیت و معجزه یی نیست، این وجود سلیمان و فضایل و علم و حکمت اوست که سبب می شود نگین ، در انگشت وی  خاصیتی معجزه آسا داشته باشد.

                              گر انگشت ِ سُلَیمانی نباشد،        چه خاصیّت دهد نقش نگینی                       3/474نقش نیک و بد :ان چه از خوبی  وبدی برای انسان مقدر شده است: آنکه  یا آن چه خوب به نظر می رسد یا آن کسیاآنچه که بد است .آنچه رنگ نیکی یا بدی دارد و به نظر می رسد زشت یا زیباست.  چه جای شکر و شکایت زنقش نیک و بد است  :جای هیچ شکرو شکایتی از نیک و بد نیست ،دیگر نمی توان از نیک و بد،شکروشکایت کرد.دراینسخن لف و نشری است که شکر به نیک و شکایت ،به بد ،باز می گردد.

  چه جای شکر وشکایت ، زنقش ِ نیک وبد است،          چوبر صحیفه ی هستی رقم نخواهد ماند            4/176

نقش وفا و مهر : نشان عاشقان ناموری چون مهر و معشوقش  وفا :  نقش وفا و مهر کو؟ کجایند عاشقان ناموری

چون مهر و معشوقش  وفا ؟ هیچ نشانی ار ایشان نیست . با ایهامی به ابنکه کجاست رسم و راه  عشق و وفا داری

 که اینک هیچ اثرونشانی از آن نیست ،یاد آور این بیت است که: 

                  منسوخ  شد مروّت و معدوم شد وفا           زاین هردو نام ماند ،چو سیمرغ و کیمیا

        اورنگ کو ،گلچهر کو ،نقش وفا و مهر کو           حالی ،من اندر عاشقی ،داو تمامی می زنم         3/336

نقشی :بایاء نکره:

             هردم،از روی ِتو،نقشی زَنَدَم، راه ِخیال           با که گویم،که دراین پرده،چها،می بینم!!           5/349

ورک موارد دیگر: 2/240،1/313 ،5/249 ،6/392...

                  

                    * بخشی از حرف "ن" در کلمات آتش انگیز : لغتنامه ی جامع دیوان حافظ

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٦:۳٠ ‎ب.ظ ; شنبه ٢٦ شهریور ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

خاندان وصا ل شیرازی

 دکتر منصور رستگار فسایی

خاندان وصا ل شیرازی

 خاندان وصال را می توان یکی از استثنایی ترین خانواده های فرهنگی و ادبی و هنری ایران دانست که بیش از صدسال است  به دلیل حضوردر عرصه های ادبی و هنری ،  پرورش دهها شاعر ،خطاط ، نقاش ،نویسنده و مترجم و محقق معروف و باذوقپیوسته مطرح بوده اند و،به فرهنگ فارس اعتباری ویژه بخشیده اند و در تاریخ ادبیات و هنر ایران به نامهایی آشنا و به یاد ماندنی بدل شده اند.

میرزامحمد شفیع وصال شاعر معروف سده سیزدهم ،نه تنها به دلیل شاعری و خطاطی و هنرمندیهایی که داشت، معروف است ،بلکه به این جهت نیز  که سرسلسله ی خاندانی بسیار با ذوق و هنرمنداست، دارای اعتباری خاص است زیرا او درعمر بیش از هزار ساله  ی ادب فارسی، تنها شاعری است با شش فرزند پسر  که همه ی این فرزندان در شاعری و خطاطی و برخی هنر های دستی معروف و ممتازشدند و نسل دوم و سوم وی نیز، از هنر نیای خود بهره مند و در همان هنرها استاد گردیدند.

وصال در سی و دو سالگی با دختر یکی از خویشاوندان خود ازدواج کردو از این پیوند  شش فرزند یافت،  وقتی نخستین فرزند وصال  ،متولد شد ،وصال این فرزند را بر گرفت و به نزد مرشد خود میرزای سکوت برد و از وی خواست تا نامی برای وی برگزیندومشهور  است که میرزای  سکوت نه تنها برای این پسر که برای برادران آینده اش نیز تعیین نام و به وصال گفت:احمد و محمود ،محمد ،ابوالقاسم واسمعیل وعبدالوهاب  . این داستان خود ،از کرامات شیخ  به شمار می آمد .وصال فرزندان خود را به همان نامهایی که مراد وی فرموده بود،نامگذاری کرد  واین شش تن ،عبارتند از :

1- احمد ، متخلص به "وقار "متولد 1232 و متوفی به سال 1298.

2- محمود ،متخلص به حکیم ،متولد 1234 متوفی به سال 1274 .

3- محمد متخلص به داوری ،متولد 1238 ،متوفی به سال 1283.

4- ابوالقاسم ،متخلص به فرهنگ ، متولد 1342 متوفی به سال   1309

5- اسمعیل ،متخلص به توحید ،متولد 1236 ،متوفی به سال 1286.

   6- عبدالوهاب متخلص به یزدانی،متولد 1252 ،متوفی به سال 1328 .

از این فرزندان هم فرزندانی زاده شدند که بعضا به خط ونقاشی و شعر نامور گشتندکه در این مقاله به اختصار از آنان یاد می شود: (رک خاندان وصال ).

 شجره نامه ی خاندان وصال تا دو پشت پس از وصال چنین است :

فرزندان نسل اول وصال عبارتنداز :                                                                              

   1- وقارشیرازی

 نخستین فرزند وصال است که نامش محمد بود و در سال 1232 هجری قمری در شیراز متولد شد و در مهد تعلیم و تربیت پدر رشد کرد و ودر صرف و نحو و علوم ادبیه و فقه و اصول و حکمت الهی به کمال دست یافت و چون در شاعری کارآمد شد پدرش به وی تخلص "وقار " داد و وقار بیش از چهل هزار بیت شعرسرود که حدود 20000بیت آن قصیده بودو بقیه ، در قالبهای مثنوی ، غزل ،قطعه ومسمط  و ترجیعات ودر موضوعات مدح و داستان و معرفت و عشق بود.

وقار خط نسخ را،به منتهی خوش می نوشت ،شهدالله که در این اعصار،کمتر  ادیبی به جامعیت وی دیده شده است . (فرصت الدوله 562) او خط نسخ  رابه روش استادان بزرگی چون پدرش و احمد نیریزی می نگاشت و در خط ثلث و شکسته مهارتی تام داشت و در طول عمر خویش ده جلد قران مجیدوحدود بیست جلد نسخه های نا تمام قران را تکمیل و صدها دفتر دعا و  مرقع و نوشته ی کوتاه و بلند از وی باقی ماند است.میرزاحسن فسایی درباره ی وی می نویسد :"علاوه بر تمام کمالات موروثی که بر همه کس واضح و همه جا مشهور است ،در علم و فضل،گوی سبقت از همگنان ربوده ،در جمیع فنون یک فن و درتمام علوم آزموده و متحن،خاصه در علوم ادبیهو اقسام حکمت علاوه بر دیوان غزل وقصائد ،چندین دفتر به طریق منشات و مثنویات فرموده که هریک از آنها با کتب مشهوره در آن فن لاف همسری و دعوی برتری دارد (فسایی )

وقار سی و یک ساله بود که پدرش را از دست داد و سر پرستی خانواده به وی افتادواز آن پس چون پدری مهربان برادرانش را زیر بال و پرگرفتو همه ی برادران در خانه ی پدری در کنار هم با صمیمیت می زیستند.

از آثار وقار است :

1- دیوان وقار شیرازی که با تصحیح دکتر داریوش کاظمی و مقدمه ی شادروان دکتر ماهیار نوابی ،  به وسیله  ی دانشگاه آزاد کرماندر سال 1383 به چاپ رسیده است.

2-انجمن دانش :به نثر و  شیوه ی گلستان سعدی با مقابله و تصحیح وتوضیح دکترمحمود طاووسی که به وسیله ی انتشارات نوید شیراز در سال 1366 به چاپ رسیده است.

3- روزمه پارسی ،تاریخ ملوک عجم به نثر سره ی فارسی که به قول میرزا حسن فسایی با ملاحظه ی فصاحت و بلاغت ، حتی یک کلمه ی غیر فارسی در آن گفته نشده است .این کتاب ، به تصحیح و تحشیه ی آقای دکتر محمد علی صادقیان و به وسیله ی دانشگاه شیراز به چاپ رسیده است.

4– داستان خضر وموسی که بر وزن و شیوه ی مثنوی مولوی سروده شده است و نزدیک به شش هزار بیت دارد و فسایی در باره ی آن می نویسد : "...اشهدالله که پس از کتاب مثنوی ،این بحر را به این سبک،هیچکیس به آن خوبی نگفته ..." ( فسایی      )

5- بهرام و بهروزبر وزن خسرو شیرین تظامی 

6رموز الاماره -شرح و ترجمه ی منظوم  فرمان  امیرالمومنین علی  به مالک اشتر نخعی کهیک بار  به کوشش دکتر محمود طاووسی به وسیله ی انتشارات نوید شیرازدر سال 1362  به چاپ رسیده است وبار دیگر به وسیله ی نشر فضیلت ، به سال 1378 منتشر شده است. 

5 – ترجمه ی افسانه یی از کتب اخوان الصفا

7-تصحیح و تحشیه ی مثنوی مولوی : وقار،پس از مرگ پدر به هوای سیاحت و میل سفر ،با برادر کهتر خود محمود حکیم ،به بمبئی رفت و سالی در آنجا ماند و در آنجا مثنوی شریف راتصحیح کردوحواشی مفیدی بر آن نگاشتوباخطی خوش نگاشت و وبه چاپ سنگی رسانید و منتشر کردو چون ملا هادی سبزواری آن را دید گفت اگر می دانستم که وقار شرحی مفید بدین اختصار نگاشته ، آن همه رنج را در شرح مثنوی بر خود هموار نمی کردم.فرصت در باره ی این چاپ می نویسد : "...اکنون نسخه اش چون گوهر نا ب ،کمیاب است. "(همان)

8 – ترجمه ی صد کلمه از حضرت علی

9-عشره کامله ،کتاب مقتل حضرت امام حسین

10 – منظومه یی به فارسی در ترجمه ی منظومه ی عربی ملا هادی سبزواری

11 – شرح رباعیات مرحوم ملا  محتشم.

 12 – سیاحت نامه از شیراز تا بندر بوشهر .

13- اهمیت الادیب  به عربی

14- مجالس السنه و و محافل الازمنه

15- چند ترکیب بند از وقار که به ضمیمه ی ترکیب بند محتشم به وسیله ی عادل مزاری در انتشارات غدیر خم زاهدان ،درسال به1378چ رسیده است.

16- محاکمه ی انسان و حیوان "مرغزار " ،به تصحیح و تعلیق محمد فاضلی ، مشهد ، دانشگاه فردوسی ،1373

و  درشوال  سال1298 درگذشت و در حرم شاه چراغ به خاک سپرده شد. 

                                                                                                                                                                                  

2- حکیم شیرازی

دومین فرزند وصال است که نام وی محمود بودو در سال 1234 هجری قمری در شیراز متولد شدو در محضر پدر علم و ادب و هنر آموخت و نامور شد.

او ابتدا در شاعری " طوبی " تخلص می کرد اما چون حکمت الهی و طب یونانی را فرا گرقت و به استادی رسید ، تخلص خود را به "حکیم " تغییر داد زیرا این کلمه در زبان فارسی هم به معنی فیلسوف است وهم به معنای پزشک و این شاعر در این دو فن ،چون شاعری و خطاطی ،بسیار توانا بود (روحانی 139).

حکیم در شاعری از ناصر خسرو و سنایی پیروی می کرد و در خط نسخ تعلیق مهارتی بسزا داشت و به ویژه این خط را با قلم خفی بسیار نیکو می نوشت از مهمترین کارهای او در خوشنویسی، مثنوی مولوی ،دیوان خاقانی و انوری و حافظ است.

 حکیم ،چون با برادر خود وقار به هندوستان رفت ،ضمن مداوای بیماران نسخه ی دیگری از دیوان حافظ را تحریر کردو پس از آن به شیراز بازگشت و سفری به تهران کرد و در سال 1274 در سن چهل سالگی در وبای عام شیراز ،بیمار شد و درگذشت و در حرم شاه چراغ در جوار پدرش به خاک سپرده شد.(هما ن)          

 3- داوری شیرازی                                      

نام وی محمد و سومین فرزند وصال است که در سال 1238 درشیراز متولد شد و علوم ادبی ،ریاضیات وحکمت الهی را از پدر فراگرفت و در آداب شاعری وسخنوری به کمال رسید و تخلص"داوری "را برای خود بر گزید .

میر زا حسن فسایی که از نزدیک، افراد خاندان وصال را می شناخته و بااغلب  آنها دوست  بوده است در باره ی وی می نویسد :" ...مرحوم داوری در خط تعلیق استادی بود بزرگ ،خط شکسته را به کمال رسانید و در صنعت نقاشی و پیکر نگاری از استادان سلف بگذرانید ، در علوم ادبیه و حکمت دستی تمام داشت و از روی انصاف ،از آن زمان که شعر فارسی آغاز شده است ،هیچ شاعری را چنین طبعی قادر و سخنی عذب نبوده است و به این سلاست و روانی و فصاحت سخن نگفته است ،انواع شعر را همه نیکو فرموده و قصائد را به طرز هریک از استادان سلف گفته ،بیشتر آنها را از استادان فن ،بهتر فرموده... " " ( فسایی 1009).

داوری، حدود سی هزار بیت شعرسرودو دیوان او تاکنو سه بار  بار به چاپ رسیده است:

نخستین بار ، به وسیله ی برادر زاده ی وی روحانی به خط نستعلیق و با مرکب نوشته شد و برای چاپ به هندوستان ارسال گردید ،اما متصدی چاپ ورشکست گردیدو امر چاپ معوق ماند ولی روحانی  در سال 1330خورشیدی آن رادر648 صفحه ودر ایران ، به چاپ رسانید ، اگرچه به قول خودش "چندان دل خواه نبود ".(روحانی ،مقدمه )

دومین چاپ دیوان داوری را مرحوم دکتر نورانی وصال انجام داد، این چاپ ،بر اساس نسخه یی تازه و با تصحیحات و تجدید نظرکامل و اضافه کردن اشعاری که از جنگها و مرقعات و اوراق پراکنده ،به مرور ایام به دست آمده بود ،در804 صفحه ،درتابستان  سال 1370در تهران به انجام رسانید

سومین چاپ دیوان داوری ،به کوشش حبیب الله طالب زاده در سال 1380در تهران و به وسیله ی انتشارات طالبووف منتشر شده است.

داوری زبان ، عربی و ترکی را خوب می دانست و گذشته از اشعار عربی ،قصائد فارسی و عربی وملمع ومسمط و مثنوی - بویژه به سبک شاهنامه ی فردوسی - به نیکی می  سرود و در نثرفارسی و  عربی استاد بود وعلاوه بر تالیفات و آثاری که از وی به جامانده ،منشات ومکاتبات و مراسلات و قصص ومطایباتی نیزبه فارسی و عربی و ترکی ، داشته است که بعضی موجود است وبرخی از آنها از بین رفته است .

مرحوم مهدی حمیدی ،داوری را گل سر سبد خاندان وصال می خواند و می نویسد: "...اکثر مسمط های او از جهت لفظ و معنی ،بهترین مسمط های زبان فارسی است و اشعاری که به بحر متقارب از او دیده ام ،شعرهایی تمام عیار است که با اشعار خوب فردوسی برابری می کند ،او چیز هایی که دیگران از ذکر آنها عجز داشته اند ، یا به  خیال آن نیفتاده اند ،به نظم می آوردو پندارها و آرزوها و تاثرات خود رانقش  می کند و چشم خواننده را روشن می سازد که بعد از سالهای سال ، شاعری پیدا شده که دلی در سینه اش می تپد ،پاکی و متانت و خلوص ،از اشعار وی می تراود و از انتقادها ی شدید پروا نمی کند وبه این دلایل ،نگارنده معتقد است در این قرن (سیزدهم هجری )کسی بالفطره ،از داوری شاعر تر نیست."(حمیدی 127)

 داوری ، برجسته ترین فرزند وصال است که هفت خط را مانند پدرش، به نیکویی می نگاشت و در نقاشی و چهره نگاری بی رقیب بود و یکی از استادان مسلم خطوط نستعلیق و شکسته در عصر خودبه شمار می آمد و کثرت نوشته ها و کتبی که داوری نوشته است به حدی است که حیرت آور می نمایدکه از آن جمله است تحریر دیوان خاقانی با حواشی ودیوان لسان الغیب حافظ شیرازی در دو نسخه ، که یکی به خط نستعلیق و یکی به خط شکسته   ، نگا شته شده و (نورانی وصال- مقدمه) از نفایس خط و نقاشی و تذهیب  است .

 

داوری در نقاشی نیز استادی فراوان از خود نشان داد و از گل سرخ و زرد و مواد دیگر ،رنگهای مورد نیاز نقاشی را تهیه می کرد و پرده های ممتازی که نمونه ی ذوق بارز اوست ،به وجود می آورد و گذشته از نقاشی ، در فن تذهیب نیز مهارتی بسزا داشت.

مهمتر ین و ماندگار ترین کار خطاطی و نقاشی داوری شاهنامه فردوسی است که بنا به خواهش ایلخانی فارس ،داوری با صرف پنج سال از عمرخویش ،اثر جاودانه ی حکیم فردوسی طوسی را تحریر و نقاشی کرد و در حقیقت اعجاز هنری خودرا در خط و نقاشی این کناب ،به ظهور رسانید (این شاهنامه اززمان  نگارش تا به امروز داستانی شنیدنی دارد و به نوعی با تاریخ فارس و جریانات فرهنگی ایران پیدند خورده است ).

تصویر های این نسخه که  یکی از نفیس ترین شاهنامه های موجود جهان است به وسیله ی  آقای کورش کمالی سروستانی ، به چاپ رسیده و دانشنامه ی فارس آن را مستقلا انتشار داده است.

داوری در سن 45سالگی به سال 1283از ماتم مرگ فرزند خردسال خود ، به مرض دق گرفتار شد و در شیراز در گذشت و در شاهچراغ ،در جوار میرزای سکوت به خاک سپرده شد.                               

  4-  فرهنگ شیرازی

نام او ابوالقاسم است که در سال 1242 ر شیراز زاده شد و علوم ادبی و فنون ریاضی را تکمیل کرد و علم جفرو رمل را فراگرفت و به تشویق قاآنی  ،زبان فرانسه راآموخت و به شاعری پرداخت وو به قول فرصت " دارای ذوق سلیم و طبع مستقیم بود و از علوم صوری و معنوی آگاه  " .(فرصت، شعرای دارالعلم 261)  و در شاعری به استادی رسیدوتخلص خود را "فرهنگ " انتخاب کردو حدود ده هزار بیت شعربه فارسی و عربی  سرود .میرزا حسن فسایی ضمن آنکه  شرح حالی مخنصر  به قلم خود فرهنگ را ذکر می کند ، می افزاید که

"...طبع گوهرفشان و ذهن لطافت نشان ش ،مخزن اسرار الهی است و اشعار لطیفش بالمعه ی نور قدسی متصل است د بدایع قلم زیبا رقمش زیور بخش صحایف لیل و نهار است..."( فسایی 1012 ).

فرهنگ،چند کتاب تالیف کرده است که عبارتند از :

1-      شرح حدائق السحر رشید وطواط ،به طرز چهار مقاله ی نظامی عروضی در پانزده هزار بیت.

2-      شرح وترجمه کتاب "بارع "، در نجوم در ده هزار بیت .

3-      واژه نامه  ی  فرهنگ فرهنگ .( فرصت، شعرای دارالعلم 261)

4-      طب البله ،در مطایبا ت بسیار شیرین و مطبوع است و آن را " سکنجبینیه "هم خوانده است.

  فرهنگ درهفت خط پیروی از پدروبرادر ش داوری می کرد و جز خط نستعلیق که نتوانست آن را به درجه یی که می خواست برساند ، دیگر خطوط ،را استادانه می نوشت بویژه خط نستعلیق را همچون یاقوت مسعصمی می نگاشت و در طول عمر خود   ، چند جلد قران مجید را با نفاست فراوان ، تحریر کرد.

فرهنگ با دختر حاج معصوم نعمت اللهی ازدواج کرد و دو فرزند به نامهای محمود ( : اورنگ ) و محمد ( آهنگ ) یافت که هر دو شاعر بودند.( روحانی وصال 404) در سال 1309 قمری درگذشت ووی را در حرم حضرت سید میر محمد به خاک سپردند.  

5- تو حید شیرازی

نامش اسماعیل و پنجمین فرزند وصال استکه در سال 1236 در شیراز به دنیا آمد و ود فضل و هنر سرآمد هم گنان شد و در شاعری " توحید " تخلص می کرد و غزل را به شیوه حافظ می سرود ولی در قصیده سرایی به ناصر خسرو  گرایش داشت ،توحید به گرد آوری اشعار خود اهتمام نداشت و پس از مرگش ،برادرش یزدانی با کوشش بسیار پاره یی از اشعار وی راکه حدود 2500بیت می شد، جمع آوری کرد .

توحید همانند دیگر افراد خاندان وصال ،هفت خط را خوش می نوشت ومیرزا حسن فسایی معتقد بودکه توحید در نوشتن خط نسخ ،از جمیع استادان سلف و معاصرین  بهتر می نوشت،خاصه قلمهای بسیار خفی راکه تا کنون کسی به آن خوشی ننوشته است( فسایی 1015) .دو بار مثنوی مولوی را به تحریر در آورد.

هنر استثنایی وی آن بود که یک دانه برنج گرده را هموار می کرد و برروی آن سوره ی توحید را به همراه نام خود " توحید " می نگاشت و بزرگان روزگار ،آن دانه ها را در نگین انگشتری  یا بازو بند خود جای می دادند .هنر دیگر توحید ،آواز خوش وی بود که" آتش به جان سوختگان افکندی و دود از نهاد مستمعان بر آوردی ".( فسایی 1015)و همین صوت خوش سبب شد که برادرش یزدانی دو رساله در موسیقی تالیف کند .(رک یزدانی )

توحید به قول فرصت الدوله ،خلیقی مهربان بود و صدیقی نکته دان  ( فرصت آثار عجم ،575).توحید در روز پنج شنبه 26 ربیع الثانی سال 1286 درگذشت و در حرم شاه چراغ به خاک سپرده شد.( رستگار فسایی 372 )

6- یزدانی شیرازی

  نامش میرزا عبدالوهاب و فرزند ششم وصال است که در سال 1252 در شیراز متولد شد و ده ساله بود که پدرش در گذشت و در سایه ی لطف برادران ،علوم ادبی و ریاضیا ت و اسطرلاب و هیئت را به کمال فرا گرفت و در سخنوری و خط نستعلیق و شکسنه به استادیرسید  ودر شاعری "یزدانی " تخلص می کرد و حددود 1500 بیت شعر از وی باقی مانده است.او به همراه برادرانش فرهنگ و توحید  به نظم تاریخ صفویه پرداخت ولی به اتمام آن توفیق نیافت.

،میرزا حسن فسایی در باره ی وی می نویسد :" ...طبعی روان و ذهنی سلیم و سلیقه یی مستقیم دارد خط نستعلیق را در غایت خوشی می نویسد و امروز در این فن استاد عصر است ،بسا اوقاتکه خطوط او را استادان فن از خطوط میر غماد فرق ننهند و بر ایشان مشتبه شود " ( فسایی 1016) ،بیشتر کتیبه های موجود شاه چراغ و وسید میر محمد در شیراز و و رواق های قدیمی حضرت رضا ، از اوست یزدانی در کهنه کردن کاغذ و ساخت مرکب ، دستی  و ناصرالدین شاه از وی خواست تابرایش  " خسروو شیرین " نظامی را بنویسد و  نقاشی کند که صفحاتی از آن موجود است.

یزدانی نقاشی را به کمال می دانست وو باوجود وسائل ناقص آن زمان پرده های نفیسی کشیده است که بعضا  پرده های نقاشی رنگ روغنی وی ،بر پرده های داوری برتری دارد.

او در موسیقی نیز استاد بود و دو کتاب دراین فن نوشت که یکی در بحورالحان بود ود رآن، تناسب هر بحری از شعرها را  با آوازی خاص نشان داده است که این کتاب رابه شوق آواز دلکش برادرش توحید نوشته است .

یزدانی با دختر " آقا محمد جعفر تاجر شیرازی " ،ازدواج کرد و صاحب پنج فرزند شد و در سال 1328 دردشیراز درگذشت و درحرم سید میر محمد به خاک سپرده شد.و شوریده در مرگ وی ماده تاریخی ساخت . 

                                                 منابع

حکمت شیرازی  ،علی اصغر،پارسی نغز ،تهران

حمیدی ،مهدی ،شعر در عصر قاجار ،چاپ اول ، تهران ؟

داوری ،محمد ،دیوان ،به تصحیح علی روحانی وصال ،با مقدمه ی دکتر نورانی وصال،معرفت ،شیراز 1330

داوری ،محمد ،دیوان ،تصحسح و تشیه ی دکتر عبدالوهاب نورانی وصال،تهران 1370

رستگار فسایی ،منصور ،خاک پارس ، انتشارات نوید شیراز ،1385

روحانی ،علی ،گلشن وصال ،تهران ، بهمن ،1319

فرصت الدوله ی شیرازی ،میرزا ،آثار عجم ،به تصحیح و تحشیه ی دکترمنصور رستگار

فسایی ،انتشارات امیر کبیر ،تهران ،1377،

فرصت الدوله ی شیرازی ،میرزا ،تذکره ی شعرای دارالعلم شیراز،به تصحیح و تحشیه ی دکترمنصور رستگار فسایی ،دانشگاه شیراز ،1375

فسایی ،میرزاحسن  حسینی ،فارسنامه ناصری ،چاپ سوم ،امیرکبیر ، به تصحیح و تحشیه ی دکترمنصور رستگار ،فسایی تهران ،1382                                        

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:٥٤ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٩ شهریور ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

 

دکتر منصور رستگار فسایی

                                     مجسمه های فردوسی در ایران و جهان

                                               ( بخش آخر )

7- مجسّمه ی فردوسی در دانشکده ی ادبیات مشهد: دستان هنرمند آقای "علی رجبی مقدم" این تندیس ارزشمند را برای شهر مشهد ساخته است. سازنده تندیس فردوسی در گفت و گو با خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت:برای ساخت این تندیس که از بتن مسلح ساخته شده سه ماه وقت صرف شده است.
علی رجبی مقدم افزود:ارتفاع این تندیس دو متر و ۲۰سانتیمتر و قاعده آن یک متر می‌باشد و بااقتباس از تندیس فردوسی ساخته استادابوالحسن صدیقی که هم اکنون در آرامگاه فردوسی نصب می‌باشد،ساخته شده وبا همت فرهنگ سرای فردوسی ،به مدیریت آقای دکیر محممد جعفر یاحقی استاد دانشگاه فردووسی، دردانشگاه فردوسی مشهد نصب گردیده است.  


ایرنا: همزمان با روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی از تندیس این شاعر حماسه سرای ایرانی در دانشگاه فردوسی مشهد پرده برداری شد.
در این مراسم که روز دوشنبه 25 اردی بهشت 1385 برگزار شد ، تعدادی از فردوسی شناسان برجسته حضور داشتند که از جمله آنها می‌توان به استادانی چون دکترمیر جلال‌الدین کزازی، دکتر منصور رستگار فسایی، دکتر سید محمد دبیر سیاقی و پروفسور رسول هادی زاده از کشور تاجیکستان نام برد.
دکترمنصور رستگار فسایی ،یکی از فردوسی شناسان در این آئین ، طی سخنانی گفت: این تندیس به علامت احترام به مقام فردوسی و ستایش از او ساخته شده است.
دکترمنصور رستگار فسایی افزود:روزی دیار خراسان فردوسی را به ایران و جهان تقدیم کرد و خورشید خراسان همه ایران را درخشان کرد و اکنون دستان هنرمند آقای "علی رجبی مقدم" این تندیس ارزشمند را برای شهر مشهد ساخته است.
عکس زیر نویسنده ی این مقاله را هنگام سخنرانی در آنجا نشان می دهد

و تصویری از این مجسمه پیش از روز نصب:

 و مجسمه ی فردوسی در همان جا ، با شال سبز ، در 16 آذر 1388

8-  نصب مجسمه فردوسی و ابن سینا در یونسکو

رئیس بنیاد فردوسی از مذاکرات جدیدی برای نصب دو مجسمه فردوسی و ابن سینا در ساختمان یونسکو در پاریس خبر داد. با توافق بنیاد فردوسی با نماینده ایران در یونسکو قرار شد طراحی این دو مجسمه از سوی بنیاد فردوسی انجام و هزینه‌های آن از سوی یونسکو تأمین شود.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، "یاسر موحد" رئیس بنیاد فردوسی گفت: طراحی‌های این دو مجسمه توسط استاد "اسفندیار ایمان‌زاده" صورت گرفته؛ اما ابعاد آن هنوز مشخص نشده است.

رئیس بنیاد فردوسی تصریح کرد: امیدواریم در آینده نمایشگاهی دائمی از مفاخر ایران به صورت ویترین در محل یونسکو داشته باشیم.

بنیاد فردوسی از سال 1382 راه‌اندازی شده و تاکنون مجسمه‌هایی از کاوه آهنگر، سیاوش، رستم، آرش کمانگیر، زال و سیمرغ و آریو برزن را ساخته و در مراکز مختلف فرهنگی نصب کرده است

 9- مجسمه های فردوسی از مرحوم علی اکبر صنعتی زاده ،

شادروان علی اکبر صنعفی زاده در طول عمرخویش، چند مجسمه  از  سر و نیم تنه ی فردوسی ساخت ، که متاسفانه تصویری ازآنها به دست نیامدومعلو م می شود که در " قتل عام مجسمه ها "یش از بین رفته است.

بنا بر نوشته های مستند در 28 مرداد 1332 شمسی هنگامی که میان طرفداران مرحوم دکترمصدق و شاه درگیری پیش آمد ودکیر مصدق با کودتا، بر کنار شد، عده ای به نمایشگاه هجوم آورند که اگرچه   قصد آنها شکستن برخی از مجسمه ها یی بود که شادروان صنعتی ، بالاجبار از شاه ساخته بود اما همه ی  مجسمه های  استاد را شکستند . خرد کردند .

10- مجسمه ی فردوسی در برابر کاخ نیاوران:

علی قهاری کرمانی استاد مجسمه سازی- که در سال های پایانی دهه 70 بدرود حیات گفت، از آخرین شاگردان استاد علی اکبر صنعتی ا ست و آثار فراوانی را در این رشته هنری از خود به جای گذاشته. از جمله معروف ترین مجسمه های استاد علی قهاری، مجسمه فردوسی ست که مقابل کاخ نیاوران قرار گرفته و تعدادی از آثار دیگر وی نیز در گنجینه های این مجموعه نگهداری می شود و اما باقرخان. باقرخان یکی از دو رهبر خیزش تبریزی ها در برابر لشکر محمدعلی قاجار است که در کنار همرزم خویش، ستارخان، تهران را فتح کرد و به دوران استبداد دوساله صغیر محمدعلی شاه پایان داد. وی به سالار ملی ملقب است و در حال حاضر تنها یک مجسمه نیم تنه این سردار بزرگ در خانه مشروطه تبریز قرار دارد. جالب آنکه نوشته اند در موزه کوچکی در جنوب تهران، تندیس دیگری از وی و ستارخان ساخته استاد علی اکبر صنعتی وجود داشته که پیش از انقلاب با حمله گروهی به غارت رفته و تمامی آثار موزه نیز تخریب شده است.(همشهری  15/8/1384)

 11- مجسمه هایی دیگر از فردوسی: این مجسمه زیبا و نقش برجسته ی

پشت آن را  ندانستم که کار کدام  هنرمند است ،امیدوارم که خوانندگان هنر شناس  وی را به من معرفی کنند.

 12- نصب مجسمه ی فردوسی در آلمان

 پس از مذاکره نمایندگانی از ایران و آلمان یک میدان در شهر فریشهافن آلمان به نام حکیم ابوالقاسم فردوسی نامگذاری می شود. قرار است از دو ماه دیگر کار ساخت مجسمه فردوسی که استاد ایمان زاده مسئولیت آن را بر عهده گرفته است،آغاز شود.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)،یاسر موحد،رئیس بنیاد فردوسی با بیان این مطلب گفت:از اهداف مهم بنیاد فردوسی شناساندن هرچه بیشتر فردوسی به جهانیان است. به همین دلیل از آنجا که دکتر محمدحسین طوسی وند،مؤسس بنیاد فردوسی در آلمان زندگی می کند تصمیم گرفتیم تا برخی مقامات این کشور مذاکره کنیم. او ادامه داد:پس از مشورت با سفارت ایران در آلمان، شهر فریشهافن انتخاب شد.این شهر جایی است که تیم ملی فوتبال ایران در مسابقات جام جهانی فوتبال 2007 در آن استقرار داشت. دکتر طوسی وند و اسفندیار ایمان زاده، دو نماینده بنیاد هزینه ساخت مجسمه و نصب آن در این میدان را سفارت ایران در آلمان و بنیاد فردوسی می پردازند

.


 13- مجسمه ی فردوسی در مسجد سلیمان

بنا بر نوشته ی  سایت Cloob.com در آذر 1387 ،با عنوان "در احوال مجسمه فردوسی " آمده است که مجسمه ی  فردوسی  که فقط یک روز بر فراز فلکه نفتون جا خوش کرده بود . متاسفانه بعد از گذشت هزار سال ، در قرن بیست و یکم این مرد بزرگ در شهرمان موردکم لطفی ،بی برنامه گی وتنگ نظری هاقرارگرفت .ودرنهایت به محل آتش نشانی تبعید،وچادرسرش کردند!! 


14 -  مجسمه  ی فردوسی  کار رضا نیک سیرت نخستین مجسمه ساز مینیاتوریست ایران هنرمند ایرانی

  آقای کی نژاد ،در سایت آتیه  ، به تاریخ 2/3/1385 مصاحبه یی داشته اند با اقای نیک سیرت در مورد ،  ن

خسیتن مجسمه ساز ی مینیاتور جهان، در ایران .

 آقای رضا نیک سیرت، خالق مجسمه مینیاتور که این روزها با اشتیاقی افزون از اصول و مبانی تولد این اثر، با اصحاب رسانه ها سخن به میان می آورد، امروز در گوشه خلوت خویش و بی هیچ خواست حمایت و انتظاری از مسئولان در باغی شخصی با همکاری دوستانش، اقدام به ساخت موزه مجسمه هاکرده است  و می گوید درحال حاضر درحال طراحی دو مجسمه سیمرغپاکی هستیم تا بتوا نیم آنها را برای ساخت و افزودن بر باغ موزه آماده کنی م .مدتی است که ساخت مجسمه های حضرت مولانا و حضرت فردوسی را به پایان رسانده ایم. ما در مینیاتور، خطوط صاف نداریم اما در مجسمه  فردوسی سعی کردیم شعر  " توانا بود هرکه دانا بود   "را با تلفیق موسیقی و سبکی هندسی و بحر عروض در ریش و موی وی نقش بدهیم.

(master@niksirat.com 
15-  مجسّمه یی که یک جانباز مشهدی از فردوسی شاخت
                                                                               

به گزارش کیهان در شماره ی مورخ  11 خردادماه 1385، یک جانباز 50درصد مشهدی مجسمه ای از شاعر بزرگ پارسی حکیم     ابوالقاسم فردوسی را با استفاده از سنگ فیروزه ساخت.به گزارش روابط عمومی سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران خراسان رضوی حسین نیک طلب این مجسمه فیروزه ای را در مدت دو سال در ارتفاع 70 سانتی متر و وزنی در حدود 32 کیلوگرم در مشهد ساخت.
این مجسمه زیبا ، توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی در موزه آرامگاه فردوسی به عنوان اثری جاویدان و زیبا نگهداری می شود.

 16- مجسمه ی فردوسی  به همت فرهنگستان هنر ساخته می شود

جناب مسجد جامعی  ،درمصاحبه ی خود با سایت  آفتاب می گویند: ". فرهنگستان هنر هم قرار است چند کار را انجام دهد. مثلاً قرار است تندیسی از فردوسی ساخته شود که ظاهراً سه تا پنج طرح وجود دارد. فرهنگستان گروهی را برای مطالعه ساخت تندیس قرار داده است. بعضی از هنرمندان ما هم کارهای مفصلی کرده اند. مثلاً آقای کریمی مجموعه زیبایی از پهلوانان شاهنامه ساخته است. نمایشی را آقای غریب پور بر اساس موسیقی چکناواریان ساخته است که چهره های مختلف شاهنامه را در قالب عروسکی نمایش می دهد. کار دیگری در دفتر آقای دکتر حبیبی است که استاد حسین همدانی کشیده اند و فردوسی را با توجه به داستان ها و قهرمان های شاهنامه در فضایی طراحی کرده است که از پهلوانان سان می بیند. یک اثر خوب موسیقایی را نیز آقای چراغی با صدای آقای قربانی ساخته است. اینها برخی از مجموعه هایی است که وجود دارد و اگر کارهای حجمی خوبی به وجود بیاید - که امیدواریم به وجود بیاید - قطعاً مورد استقبال قرار می گیرد و در جاهای مختلف از آنها استفاده خواهد شد. به نظرم در سمپوزیوم مجسمه سازی که قرار است با موضوع حماسه و گرایش شاهنامه برگزار شود، چون در سطح بین المللی است آثار خوبی ایجاد شود.( آفتاب 25/2/87 )

17- تندیسی دیگر از فردوس ی در آرامگاه فردوسی 

17-جلوگیری از نصب مجسمه فردوسی در دانشگاه آکسفورد لندن
خبرگزاری آریا- استاد ادبیات فارسی دانشگاه آکسفورد لندن، با ابراز تأسف از برخورد دوگانه غرب با تمدن بشری گفت: به جرم مسلمان بودن  فردوسی شاعر بزرگ ایران، مانع از نصب مجسمه این شاعر فارسی زبان در دانشگاه ادبیات آکسفورد لندن شدند.

18- نصرت کریمی و مجسمه  فردوسی

 در سال 1303 در تهران متولد شد. از کودکی استعداد و علاقه خود را به هنر نشان می داد. او شیفته کمد ین های سنتی و تئاتر روحوضی بود که آنها را در جشن های خانوادگی و عروسی ها می دید. در خانه تقلید این دلقک ها را درمی آورد و تلاش می کرد که عروسک های آنها را بسازد. مادرش در این کاربه او کمک می کرد و لباسهایی هم برای این عروسک ها می دوخت. در سن 6 سالگی او فیلم های چارلی چاپلین را دید و شیفته این شخصیت فقیر خانه به دوش که شکست در آزمون های زندگی را نمی پذیرفت شد و بزودی شروع به تقلید چاپلین کرد و اولین تماشاچیان خود را در بین آشنایان و فامیل، از این طریق یافت. در سن 9 سالگی برای اینکه بتواند تقلید این بازیگران را درآورد شروع به گریم خودش کرد و این اولین تجربه او در زمینه گریم بود. برادر بزرگ او علی کریمی (هنرمند ارزنده مینیاتور ایران) به علاقه و استعداد نصرت جوان پی برد،  او را در این راستا بسیار تشویق کرد و او را برای اولین بار یه تماشا ی تئاتر برد. 10 ساله بود که مجسمه ای از فردوسی ساخت که به این دلیل برنده جایزه ای شد. در سال چهارم دبستان نیم تنه ی فردوسی را می سازد و از وزارت معارف آن زمان علی اصغر حکمت تشویقنامه دریافت می کند.سالهای بعد از انقلاب به تولید آگهی های فرهنگی پرداخت. از آن جمله فیلم های یک دقیقه ای برای مباره با آلودگی هوا، صرفه جویی آب و تنظیم خانواده و دربسیاری از فیلم ها به عنوان دستیار کارگردان فعالیت داشته است خودش می گوید از بچگی مجسمه سازی را دوست داشتم. قبل از انقلاب ۶۰ مجسمه ساخته بودم، ولی بعد از انقلاب که فرصت بیشتری داشتم ۵۰۰ مجسمه و صورتک ساختم. ده نمایشگاه داشتم و ۳۰۰ اثر فروختم.

از آتلیه اش می پرسم، می گوید حدود ۲۰۰ مجسمه در آتلیه ام دارم که دانشجویان با خبر قبلی برای بازدید می آیند و گاهی هم مهمانان خارجی را برای بازدید می آورند و به خنده می افزاید آتلیه ام نقطه کوچکی شده برای جذب توریست.

او این روزها بیشتر می نویسد و کمتر به مجسمه سازی می پردازد.

 

نصرت کریمی کاکتوس هم  پرورش می دهد. او خود می گوید که چطور فزونی قلمه های ساده اش در پایان تابستان او را به پرورش دهنده کاکتوس تبدیل می کند تا جایی که بهترین گلفروش های تهران خریدار کاکتوس های او می شوند

او همراه همسر خود پروین تیموری ، نقاش ایرانی در شمال تهران زندگی می کند.

 

مجسمه ی رستم از نصرت کریمی

نصرت کریمی و  مجسمه هایش

19- نادر قشقایی و مجسمه ی فردوسی(شرح ححال در مجسمه های سعدی)

 مجسمه فردوسی، نصب شده در میدان مشاهیر شهرستان سمنان سال 1379 (ارتفاع 4 متر از جنس بتون)
نقش برجسته ذال و سیمرغ، نصب شده بر روی پایه مجسمه فردوسی در میدان مشاهیر شهرستان سمنان سال 1379 (5/1 × 3  متر از فایبر گلس)

مردِ لب‌تاب به دست(به مناسبت روز فردوسی) | از خوانندگان , مردِ لب‌تاب به دست(به مناسبت روز فردوسی)

نبات

اولین بار که مجسمة سفیدِ از شدت آلودگی خیابون انقلاب، خاکستری شده رو دیدم شک نکردم که مرد لب‌تاب به دست باید آدم مهمی باشه که وایساده وسط میدون توو یکی از شلوغ‌ترین خیابانهای تهرون اونم رو یه تخته سنگ که همه ببیننش!

نمی‌تونست از معروفهای عصر حاضر باشه، حتی نیما و سهراب! با اون لباس بلند(توو عصر کت و شلوار) و ... نه! لب‌تاب زیر بغل نمی‌تونست آدم رو غول بزنه! آخه دستارش نیم‌متری می‌شد!

سعدی یا حافظ‌هم نبود، هرچند مجسمة شعرای قدیم خیلی شبیه هم ساخته شده اما چه سنخیتی بود بین میدون فردوسی با مجسمه سعدی و حافظ و مولای رومی و غیره و ذلک؟

فردوسی بود، همون که توو ضرب‌المثل‌ها در مورد کسی‌که چیزی نداره و از بقیه به نفع خودش تعریف می‌کنه و مایه می‌ذاره، از قول اون میگن :  من آنم که رستم بود پهلوان! بابا فردوسی، خالق رستم و تهمینه، سهراب و رودابه!  

حق مسلمش بود که نزدیک مرکز شهر«بازار بزرگ تهران» وایسه وسط میدون‌!

یکی از دانشجوهای پیچ شمرون می‌گفت استادشون در رابطه با ساخت این مجسمه گفته که 17 خرداد 1338 خورشیدی با برپایی مراسمی با شکوهی از مجسمه پرده برداری شده، سفارش دهندگان هم یه عده دانشجوی زبان فارسی از یکی از بلاد فرنگ از جنس اروپا عاشق فردوسی شده اجازه ساختش رو گرفته‌بودن! دور میدون ساختمانها طوری ساخته شدن که محور توجه فقط و فقط استاد مسلم شعر فارسی باشه!‌حلوای تن تنانی تا نبینی ندانی!«با قدری دخل و تصرف»

چند هفته که به دیدن چهرة‌نورانی و سفید فردوسی عادت کردم به بهانة دیدن گلهای پایین مجسمه به زمین خیره شدم، مجسمة یه بچه ناز اون پایین بود، که نمی‌دونم گیم دستی بازی می‌کرد یا داشت پیام کوتاه«sms»‌می‌فرستاد!

باز میگن اتوبوس بده! مخصوصاً‌قسمت آخر اتوبوس که صندلی‌ها رو به روی هم قرار دارند و وسط روز خانمهای میان سال روبه روی هم می‌نشینند و بدون هیچ آشنایی قبلی از  بدی هوا گرفته تا سیاست آفریقای جنوبی صحبت می‌کنن!‌بله از بحث منحرف نشیم که توو اتوبوس بودم در مسیر حرکتیِ امام حسین-  آزادی که جرقه زده شد و یک خانم صاحب کمالات وقتی داشت داد سخن می داد(یا می راند؟) گفت این بچهه زاله! پسرِ مو سفید. چقدر قشنگ ساخته‌اند به موهاش توجه کردید که چقدر سفیده!‌مثل برف! همه هم سر به تأیید و تحیر تکان دادند! آخه خود فردوسی هم سفید بود، لب‌تاچشم و حتی لباساش!

بعد ادامه داد:‌همش تقصیر خودشه اینقدر با شعرهاش زندگی کرده، صبح و شب!‌که همه فکر می‌کنن واقعاً‌رستم وجود داشته، زال بوده! البته فردوسی فکر اینجا رو کرده بود که گفته بود: که رستم یلی بود در سیستان/ منش کرده ام رستم داستان!‌اما کیه که گوش کنه! اشتباه مصطلح شده، آمار مبتلاست!

اما یه چیز گفت که من باهاش اصلاً موافق نیستم! گفت اونکه زیر بغلش نگه داشته شاهنامشه، اما به نظر من سازندگان مجسمه می خواستن فردوسی همیشه به روز باشه، من که حرف خانومه رو قبول ندارم و به نظرم اون هموون لب‌تابه! با همون کیفیت!

عادت چیز خیلی بدیه!‌واقعاً‌چه خوب از قدیم گفتن که استخوان سوزه، اثر هنری به این خوشگلی بعد از یکی دو هفته عادی شد!  حتی نگاه‌های مشکوک فردوسی هم نتوونست جلوی عادی شدنش رو بگیره! نگاهی که به قول اهل فن به سمت شمال شرقیِ است!‌اما من خودم دیدم که زیر چشمی یه نگاه به بازار داره،«ته خیابان فردوسی» شاید با ناراحتی می‌خواد بگه خرید و کسب و کار درست اما علم و ادب را نباید فراموش کرد! و با زبون بی زبونی بگه: بابا بسی رنج بردم در این سال سی و در ضمن چه طور بگم که عجم زنده کردم بدین پارسی!

یادش گرامی و راهش پر رهرو باد.( دوماهنامه ی حدیث زندگی8/10/87)

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۳:٤٧ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۸ شهریور ،۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم