دکتر منصور رستگار فسائی

دوستی و مهر حافظ ، از ازل تا ابد

دکتر منصور رستگار فسایی

استاد مدعو دانشگاه اریزونا

 

دوستی و مهر  حافظ ، از ازل تا ابد

 

 

 

 

 

 

       مجسمه ی حافظ در اهواز

                    دوستی و مهر حافظ ، از ازل تا   ابد

 

                                از  دم‌  صبح‌  ازل‌  تا  آخر  شا م‌  ابد       

 

                       دوستی‌ و مهر بر یک‌ عهد و یک‌ میثاق‌ بود  5/202 *

 

 

 

"دوستی" و"دوست" و مضمونهای  همانند آنها ، در شعر حافظ بسته به مراتب و مقاصد مختلف شاعر،  به وسیله ی  کلمات زیر بیان می شود که البته هریک از آنها دارای درجات متفاوت و معناهای محدود تر و یا وسیع تری در اشعار مختلف حافظ هستند و اغلب همپوشانی هایی نیز با هم دارند:

 

1لف: کلمات مبین " دوستی " و سلسله  مراتب آن که طیفی گسترده از ترکیبات  و مشتقات  را نیز  با خود به همراه دارند عبارتنداز:

 

1-آشنایی،2- ارادت، 3-الفت،4- انس، 5-بندگی، 6-پیوند، 7-تعلّق، 8-حُبّ، 9-دوستی،10- صُحبت،

 

11-عاطفت، 12-علاقه، 13-عهد، 14-غلامی ،15-لطف( الطاف)، 16-محبت، 17-مدارا، 18-مرحمت،   19-مِهر، 20-مهربانی،، 21 مهرورزی 22-وداد، 23-وصال، 24-وصل ، 25-وفا، 26-وفاداری، 27 - ولا، 28- همصحبتی 30- همنشینی،31- همدمی 32-یاری. (1)

 

 

 

ب- الفاظ  گوناگون برای مضمون" دوست: در شعر حافظ:

 

 

 

1- احبّا،2-احباب ،3- أخ، 4-ارباب معرفت،5- انیس ، اهل معرفت 6-اهل وفا ، 7-برادر،8-بنده، 9-جلن ، 10- جانان، 11-چاکر ، 12-حبیب ، 13-حریف ، 14-خلوتی ( خلوتیان)، 15-خلیل (خُلّان)، 16-دلخواه،17- دوست، دوستان ، 18-دوستدار( دوستداران)، 19-رفیق ( رفیقان) ، 20-عاشق ، 21-عزیز ( عزیزان)، 22- غلام،23- محب ، 24-محبوب ،  25-لطیف ( لطیفان) ،26- محرم، 27-مخلص ( مخلصان)، 28-مشفق ،29- مصاحب ،30-معاشر (معاشران)، 31-ملازم( ملازمان) ،32- مونس ، 330مهربان( مهربانان) ، 34-مهرورز ، 35 ندیم، 36-نگار ،37-نیکخواه ( نیکخواهان) ،38 همدم ، 39-هم صحبت،40-همنشین،41- هوا خواه، 42-هوادار، 43-یار (2)    

 

 

 

 

 

                                                                                                                                                                            الفاظ مختلف فارسی  و عربی  برای دوستی ودوست در شعر حافظ:

 

 

 

از میان  32 واژه ی فارسی  و عربی  مبین معنی " دوستی " در شعرحافظ  ، 9  واژه ی آشنایی ، بندگی ، پیوند،دوستی ، مهر ، مهر ورزی ، هممدمی  ، همنشینی و یاری ،فارسی  هستند و  3  واژه ی غلامی، وفاداری ، هم صحبتی   تر کیب عربی و فارسی و بقیه عربی هستند   اما  مضمون  "دوستی" در این واژه ها،لایه های متفاوتی دارد که   از قرابت و مودت ساده ی اجتماعی دو شخص  و عشق جسمانی  و روحی دو انسان ،  تا عشق عرفانی به خداوند در نوسان است ،آن چنان که می توان  تفاوتها ی زیر را در میان این الفاظ باز شناسی کرد:

 

1-  آشنایی که اگرچه اغلب  مبین  دوستی عمیق هم می باشد  گاهی  به نظر می رسد که معرف  نخستین مرحله دوستی وآغاز هر نوعی از دوستی باشد.

 

 ندانماز چه سببرنگآشنائی،نیست      سهیقدان ِسیه چشمماهسیمارا  6/4                               

 

  چنان بی رحم ، زد  زخم ِجدایی،        که گویی خود نبود است آشنایی              19/1047 

 

2-     هم صحبتی ،هم نشینی، صحبت ، در شعر حافظ  اگر چه مبین نوعی  از معاشرت ومصاحبت است  که  وجود رابطه  ی محبت آمیز  از آن استشمام می شود ، اما  بار عاطفی مثبتی  را منتقل نمی کنند واغلب  مبین دوستی عمیق  نیستند  و به همین  دلیل حافظ گاهی  در آنها جنبه های مثبت ومنفی می بیند و مثلا از صحبت پاک ، صحبت یاران،سخن می گوید :

 

 

 راست چون سوسن و گل از اثر صحبت پاک    بر زبان بود مرا آنچه ترا در دل بود         2/203        

 

صحنبستان‌، ذوق‌بخش‌ وصحبت‌ یاران‌ خوش‌ است‌     

وقت‌ گل‌ خوش‌ باد کز وی‌ وقت‌ ِمیخواران‌ خوش‌ است 1 /44

 

و در مقابل ،از هم صحبت بد ، بدان هم صحبت ،صحبت نا جنس ،هم صحبتی اهل ریا، صحبت بد نامان و صحبت   نا محرم ، پر هیز می کند و دوری از  آنها را توصیه می کند:

 

               بیا موزمت،کیمیای سعادت :       

              ز هم صحبت ِبد،جدایی،جدایی                      10/483

 

            نیکنامی ،خواهی ای دل با بدان صحبت مدار

           بد پسندی ،جان من ،برهان نادانی بود              7/212

 

          می ِ دوساله و معشوق  ِ چارده ساله     

           همین بس است مرا ،صحبت صغیر و کبیر         9/251

 

         چاک خواهم زدن این دلق ِ ریایی  ،چه   کنم  

         روح را صحبت  ِ ناجنس ،  عذابی است  الیم    2/360

 

           من و هم صحبتی اهل ریا دورم   باد             

            از گرانان جهان ، رطل گران مارا بس         2/262

 

           زاهد!  از کوچه ی ِ رندان به سلامت بگذر !  

          تا   خرابت   نکند   صحبت   ِ بد نامی  چند 5    /177

 

 و حتی گاهی صحبت " نا محرم" برای حافظ " عذابی الیم " است:

 

            چه جای ِصحبت ِنا محرم است ،خلوت  ِ ُانس 

               سر پیاله بپوشان ،که خرقه پوش آمد             7/171

 

حافظ  واژه ی "معاشرت" و " معاشر "  را هم عغلب با همان مضمون  صحبت و مصاحب می گیردکه برای وی ،بار عاطفی چندانی ندارد  و ولی در جستجوی " معاشری خوش " است:

 

                   معاشران ز حریف شبانه یاد آرید      

                  حقوق بندگی مخلصانه یاد آرید                  1/236   

 

                  معاشری خوش و رودی بساز می خواهم 

                   که درد خویش بگویم به ناله ی بم و زیر    3/251

 

3-     ندیم  کسی  است که همدم و هم پیاله ی بزم شرابخواری است وواژه های ندیمی ؛ همدمی ، محرمی ، نیز بیشتر  انس و الفت   مربوطند و دقایق دوستی  درخلوت و   شادی خواری ، بی بیم از رسوایی و بدنامی  را دوستانه را نشان می دهند :

 

                      ندیم و مطرب و ساقی ،همه ، اوست        

                       خیال آب وِگل، درره، بهانه                              5/142

 

                       رموزمستی ورندی ،زمن بشنو،نه ازواعظ 

                      که با جام و قدح،هرشب،ندیم ماه و پروینم      6/348  

 

این واژها از سویی محرم راز بودن  واز سوی  خاص اوقاتی خاص بودن را در دوستی و مراوده ی اشخاص نشان می دهند و ندیم   در کلام سعدی معادی دوست قدیمی است :

 

                        ما دگر کس گرفتیم به جای تو  ندیم  

                          الله ،الله  ، تو فراموش مکن  عهد قدیم     (سعدی 534)

 

  اما در شعر حافظ  ، ندیم ،دوستی به معنی یار صادق نیست  و هم صحبتی است که میزان صمیمیت  او در نیکنامی  و راز داری او، ارزیابی می شود.

 

 حافظ گاهی لاله ی وحشی را  به ندیم شاه همانند می کند که جامی از شراب در دست دارد که در این تعبیر  " ندیم" همان ساقی است:

 

                          به چمن خرام و بنگر برِ تخت گل ،که لاله     

                           به ندیم شاه ماند ، که به کف ایاغ دارد    7/ 113

 

                           ساقی ِشَکّر دهان و مُطربِ شیرین سخن        

                           همنشین ِ نیک کردار و ، ندیم ِ نیکنام        2/303

 

                           فتوی پیر مغان دار و قولی است  قدیم 

                           که حرام است می ، انجا ،که نه یاری است ،ندیم     1/360

 

                            جز صراحی و کتابم نبود یار و ندیم            

                            تا حریفان دغا را به جهان ،کم بینم              2/347

 

                            ساقی ِشَکّر دهان و مُطربِ شیرین سخن ،

                              همنشین ِ نیک کردار و ، ندیم ِ نیکنام        2/303
                         

                              به چمن خرام و بنگر برِ تخت گل ،که لاله         

                             به ندیم شاه ماند ، که به کف ایاغ دارد     7/ 113

 

                             رموزِمستی ورندی،زمن بشنو،نه از واعظ        

                              که با جام  و قدح ، هرشب، ندیم ماه و پروینم   6/348

 

4-     دوستی ، ارادت، الفت ، انس ،رفاقت ، علاقه ،عهد، لطف، محبت ،مهر،  ولا، نیز از واژه های   هم معنایی هستند  که در شعر حافظ  مبین صمیمتهای متعارف   و دوستانه  هستند:

 

                             سر ارادتما ، و آستان حضرت  دوست         

                             که  هرچه بر سر ِ  ما میرود، ارادتاوست  1/57

 

                             نبود رنگِ دوعالم،که نقش ُ الفت ،بود    

                             زمانه، طرح َمحبّت،نه این زمان،انداخت           12/8

 

                             مطربا !مجلس  أنس‌ است‌،غزل‌ خوان‌ و سرود    

                             چند   گوئی‌   که‌ چنین‌ رفت‌ و، چنا ن‌ خواهد شد؟!     8/160

 

                              حدیث  ِ عهد مَحبّت زدیگران  نمی شنوند       

                               وفای صحبت  ِ یاران و  همنشینان   بین!!    5/395

 

                                 از دم‌ صبح‌ ازل‌ تا آخر شام‌ ابد       

                                 دوستی‌ و مهر بر یک‌ عهد و یک‌ میثاق‌ بود    5/202

 

                                  به جان خواجه و حق ّ قدیم و عهد درست         

                                  که مونس دم صبحم ،دعای دولت تست        1/24

 

                                    سری دارم،چوحافظ،مست ،لیکن         

                                  به لطف ِآن سری،امّیدوارم                      7/318

 

                                    گفت حافظ لغز و نکته به یاران  مفروش

                                    آه از این لطف به انواع عتاب آلوده           9/415 

 

                                   بنده ی پیر خراباتم که لطفش دائم است

                                 ورنه لطف شیخ و زاهد ،گاه هست و گاه نیست  10 /72

 

                                حدیث  ِ عهد مَحبّت زدیگران  نمی شنوند 

                                  وفای صحبت  ِ یاران و  همنشینان   بین!!       5/395

 

                                  آن  عشوه داد ، عشق ، که تقوی  ز ره، برفت 

                                 وآن لطف  کرد ،دوست،که دشمن، حَذَر، گرفت     3/86

 

                                 صنعت مکن ،که هرکه محبت ،نه پاک ،باخت،

                             عشقش ،به روی ِ  دل ، در ِمعنی ، فراز کرد      6/129

 

                              سوز ِ دل‌ بین‌ ، که‌ ز بس‌ آتش‌ اشکم‌،دل‌ ِ شمع‌

                                   دوش‌ ،بر من‌ ز سر ِ ِمهر، چو پروانه‌،بسوخت‌    4/18

 

                             که همچون ُمت یید تن دل َوای َره   

                                   غریق العشق فی بحرالوداد                        422/4

 

5-     شدت در دوستی  در شعر حافظ با کلماتی چون بندگی ، چاکری ، غلامی ، اخلاص ( مخلص)  ، دوستدار ،رفیق ،  عزیز ، مشفق ، مهربان،مهرورز ،  هواخواه و هودار  منعکس می شود.

 

                       معاشران  ! زحریف ِ شبانه ،    یاد آرید 

                          حقوق ِ  بندگی  ِمخلصانه ،   یاد آرید               1/236

 

                    درکوی عشق ،شوکت شاهی نمی خرند     

                         ا قرار بندگی کن و اظهار چاکری                    2/442

 

                    حافظ ! برو ! که بندگی بارگاه  دوست

                    گر جمله می کنند، تو  باری  نمی کنی              8  /473

 

                    سرخدمت تو دارم،بخرم به لطف و مفروش

                    که چو بنده ،کمتر افتد ،به مبارکی ،غلامی          019/1 

 

 

 

                    صف نشینان ،نیک خواه و پیشکاران، با ادب         

                    دوستداران، صاحب اسرار و حریفان ،دوستکام    5/303

 

                    رفیقان ، چنان عهد  ِ صحبت شکستند   

                    که  گویی نبوده است  ،خود  ، آشنایی              6/483

 

                     دِی،عزیزی ، گفت حافظ می خورد پنهان،شراب  

                     ای عزیزمن !   نه عیب آن به که پنهانی بود ؟!   9/212

 

                      شهرِ ِیاران بود و خاک  ِ شهریاران این دیار     

                      مهربانی کی سرآمد،  شهریاران را چه شد؟     4/164

 

                       زمهربانی ِجانان،طمع مَبُرحافظ !  

                      که نقش ِجورو، نشان ِستم ،نخواهد ماند         9/176

 

                      شهرِ ِیاران بود و خاک  ِ شهریاران این دیار  

                       مهربانی کی سرآمد،  شهریاران را چه شد؟   4/164

 

                       زمهربانی ِجانان،طمع مَبُرحافظ ! 

                         که نقش ِجورو، نشان ِستم ،نخواهد ماند     9/176

 

                          گفتم ز مهرورزان رسم وفا بیاموز  

                         گفتا ز خوبرویان این کار کمتر آید.                  2/227

 

                          محترم دار دلم ،کاین مگس قند پرست

                          تا هواخواه تو شد فرّ همایی دا رد              4/119

 

                      از صباهر دم‌  َمشا م‌  ِ جان‌ ما ، خوش‌ می‌شود 

                        آری‌، آری  ‌ ِطِیبِ أنفا س‌ هواداران‌ خوش است   2/44

 

                          مرا عهدی است با جانان که،تا جان در بدن دارم    

                      هواداران ِ کویش راچو  جان ِ خو یشتن دارم     1/322

 

6 -  واژه ی " محرم" نیز که  سرشار از معنی "دوستی " و " خویشاوندی " است ، یک واژه ها را به حوزه ی" نا گفتنی ها" و " راز های سر پوشیده " دوستی  می برد   و در سخن حافظ با تعبیرات مختلف ، از آن یاد می شود:

 

محرم : [م َ رَ ] (ع ص ، اِ) ناشایست . حرام . حرام کرده ٔ خدا. ج ، محارم . حرمت . رحم محرم یا ذومحرم ؛آنکه نکاح با   او روا نباشد. زنی که نکاح کردن آن بر مرد برای همیشه حرام باشد به سبب خویشاوندی یا رضاع یا مصاهرة.  

 

(خویشاوندی نزدیک که نکاح با او روا نباشد. مقابل نامحرم . محرم زن ؛ پدر و پسر و برادر و عم و خال باشد و این پنج مردانی هستند که شرع اسلام ازدواج با آنان را حرام کرده است تنها پدر و برادر و برادرزاده و خواهرزاده و شوی محرم زن باشد و مردان دیگر نامحرم اویند. )

                        محرم  خود را به نامحرم نمودن خوب نیست

                        دختر رز را به هر محرم نمودن خوب نیست .سعید اشرف

 

کسی که اذن دخول در حرم و خانه ٔ شخصی را دارد. خویشاوند.خویش . آشنا : این مرده را در میان زنان محرمی باشد. اهل سِر و آنکه در نزد وی بتوان راز را به ودیعه گذاشت . معتمد. ندیم . مقرب . خودی . یگانه .رازدار :

 

                        روا مدارخدایا !که درحریم ِوصال، 

                          رقیب،محرم و، ِحرمان،نصیب من باشد         3/156

 

                          من از نسیم ِسخن چین ،چه طرف بر بندم،

                          چو سرو راست ،دراین باغ ،نیست محرم راز!!  8/254

 

                          آن کس است اهل بشارت ،که اشارت داند  

                           نکته ها هست بسی ،محرم ِ اسرار ،کجاست؟   4/27

 

                              چون به نوای ِ ِمد حتت  ُزهره شود ترانه ساز                                               حاسدت،از سماع ِآن  محرم ِآه وناله باد       5-8/1062

 

                             بجز ثنای جلالش مساز ورد ضمیر       

                             که هست کوش دلش محرم پیام سروش       8/278

 

                             درره عشق ،نشد کس به یقین ، محرم راز  

                          هر کسی بر حَسَب  ِ فهم ،  گمانی  دارد        7/121

 

و با همراز ، همانند است: همراز : محرم اسرار، انیس . مأنوس . همنفس . رفیق . اَنِس . همدم . آرام

 

                            کا رم ،بد ان  رسید ،  که همراز  ِخود، کنم ، 

                            هر شام، برق ِ لامع و،  هر بامد ا د  ،   باد          2/98

 

                               ما، بی غمان   ِمست   ِ دل از دست     داده ایم                                             همراز ِ عشق و ،هم   نفس ِ جام   ِباده ایم      1/356                                                            

 

محرمان :جمع محرم : رازداران،معتمدان:

 

                               قدم منه به خرابات،جزبه شرط ادب 

                               که ساکنان د َرش ،محرمان پادشهند          3/196

 

                             ز محرما ن‌ سراپرده‌ی‌ وصال‌ شوم‌ 

                              ز بندگان‌ خداوندگار خود باشم‌                        3/330

 

محرمان خلوت انس :

 

                             ما،محرمان خلوت أنسیم،غم مخور   

                           با یارآشنا سخن آشنا بگو                                3/407

 

محرمان سراپرده ی وصال :

 

                           زمحرمان سراپرده ی وصال شوم 

                           زبندگان ِخداوندگارِ  خود باشم                         3/330

 

محرم آه و ناله:

 

                          چون به نوای ِمد حتت ، ُزهره شود ترانه ساز 

                       حاسد ت   از سماع آن،محرم آه ونا له باد      5-8/1064

 

محرم اسرار : رازدان‌، رازآشنا، نکته‌دان‌، اهل‌ بشا رت‌ . رازدار.معتمدی که رازها با او در میان توان نهاد.

 

                         آن‌ کس‌ است‌ اهل‌ بشارت‌  ،که‌ اشارت‌  داند

                    نکته‌ها هست‌ بسی‌،محرم‌  ِاسرار کجاست‌؟!      4/27

 

محرم اسرار نهان :راز دار رازهای نا گفته و فاش نشده میان عاشق و معشوق.

 

                       باز آی و دل تنگ مرا مونس جان باش 

                      وین سوخته را محرم اسرار نهان باش              1/267  

 

محرم بودن :

 

                        گفتا:نگفتنی است سخن، گر چه محرمی 

                       درکش زبان و، پرده نگهدار و، می بنوش            4/280

 

محرم پیام سروش : کسی است که سروش پیامهای محرمانه ی  ایزدی را در گوش جان  او زمزمه می کند ،از غیب به او خبر می رساند..

 

                        بجز ثنای  ِجلالش  ،مساز وِرد ِ ضمیر 

                     که هست گوش ِ دلش ، محرم ِ پیام  ِسروش  8/278

 

محرَم د ل  : راز دار ،کسی که مورد اعتماد است و می شود راز دل را با او در میان نهاد :

 

                          ز سِرّ غیب کس آگاه نیست ، قصّه مخوان        

                         کدام محرم دل، ره در این حرم دارد                 8/114

 

                          هرکه شد محرم دل ،در حرم یار بماند 

                         هرکه این کا ر ندانست ،در انکا ر ،بماند            1/175 

 

محرم راز: کسی‌ که‌ امین‌ و راز نگه‌دار است‌ و راز شاعر را با کسی‌ فاش‌ نمی‌کند و برای‌ دیگران‌ که‌ نامحرمند تعریف‌ نمی‌کند.

 

                          ای مجلسیان سوز دل حافظ مسکین 

                          از شمع بپرسید که او محرم راز است .            9/41

 

                   به حقّ  ِ ُصحبت ِ دیرین ،که هیچ محرم ِ راز  

                            به یاریک جهت حق گزارما،نرسد                  3/152

 

                           در ره عشق ،نشد کس به یقین ، محرم راز  

                           هرکسی برحَسَب فهم،گمانی  دارد             7/121

 

ورک موارد دیگر: 4/41، 3/152 ،3/238 ...

 

محرم مدحت :

 

                           دخترفکربکرمن،َمحرَم مِدحَت ِتوشد

                             مَهر ِچنان عروس را،هم،به َکفت،حواله باد  7-8/1064

 

محرمی :

 

                              گفتا:نگفتنی است سخن، گر چه محرمی

                            درکش زبان و، پرده نگهدار و، می بنوش          4/280

 

محرمی :

 

                             حسب ِحالی ننوشتی و شد،ایّامی چند 

                             محرمی کو،که فرستم به تو،پیغامی  چند    1/177

 

معانی و مراتب  دوستی و دوست  در شعر حافظ: 

 

 دوستی  ودوست  در شعر حافظ با هر واژه یی که به کار رود  ممکن است یکی از سه مقوله ی زیر را در بر گیرد:

 

الف: هم نشین و همدم: دوست در معنای رفیق :

 

                          به جان دوست ، که غم پرده ی شما ندرد 

                         گر التفات بر الطاف کارساز کنید                    4/239

 

                         دل خرابی  می  کند، دلدار را آگه کنید 

                        زینهار ای دوستان! جان من و جان شما          5/12

 

ب: معشوق زمینی :

 

                          ای دوست به پرسیدن  حافظ ،قدمی نه   

                          زان پپیش که گویند که از دار فنا رفت           9/82

 

                          دوست را گر سر ِ پرسیدن بیمار غم است 

                          گو بران خوش ،که هنوزش نفسی می آید  6/235 

 

  ج:دوست :خدا:

 

                            این جان عاریت که به حافظ سپرده دوست

                            روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم         7/343 

 

                       سر ز مستی برنگیرد ،تا به  ُصبح ِ روز  ِ حشر،    

                            هرکه چون من در ازل یک جرعه خورد ازجام ِدوست  4/63

 

                            َسیر  ِ سپهر  و، َدور  ِ َقمَر  را،  چه    اختیار ؟! 

                                در    گردشند  ، بر   َحَسب    ِ   إختیار  ِ  دوست   5/62  

 

6-      اما مقوله ی عشق که به حد افراط دوست داشتن .کسی یا چیزی است . چه مادی باشد و چه روحانی ، جان سخن حافظ  است  ،اگر چه  حافظ گاهی، واژه هایی  دیگر را هم  مانند : حبّ ویاری  را جانشین  "عشق " می کند  وگاهی کلماتی چون دوست و محبوب و نگار و حبیب ویار را به جای "عاشق" به کار می برد ، اما هیچیک از این واژه ها عمق معنایی و ووسعت و اثر  کاربردهای "عشق " و "عاشق " را در کلام حافظ  ندارد ،عشق ، فتح باب شعر حافظ است،.

 

                      الا    یا  ایّها  السّاقی‌ !  اَدِر  کأ ساً و  نا وِلها 

                       که‌ عشق‌ آسا ن‌ نمود اوّل‌ ، ولی‌  افتا د مشکلها      1/1

 

وخواجه  معتقد است که؛

 

                     از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر 

                      یادگاری که دراین گنبد دوّار بماند    8/175

 

 و عشق، که 244 بار در کلام  حافظ به کار رففته است ، به لحاظ تر کیبات و صاویر و دیگر تعبیرات مجازی ،چنان دامنه و وسعتی در شعر حافظ دارد که اگر  فقط تعبیرات و تر کیبات و تصاویری را که حافظ از عشق ارایه داده است  به شمار آوریم ، خود  آز حجم یک کتاب بیشتر خواهد بود: (3)

 

               در عشق خانقاه و خرابات ،فرق نیست

                 هرجا که هست ،پرتو روی  حبیب هست       5/64

 

                لاف ِ  عشق و گله از یار زهی لاف ِ دروغ !! 

                عشقبازانِ    ِ چنین ،  مستحق  ِ   هجرانند 5/188

 

                    عشقبازی کار بازی نیست ، ای دل سر بباز     

                    ورنه گوی عشق ،نتوان زدبه چوگان هوس 6/261

 

7-     گاهی  دوستی برای حافظ  ، معادل پیوند و خویشی و برادری است  و در این مقوله  واژه های زیر مورد نظر حافظ هستند:  پیوند ، تعلق، اخوت  ، برادری ،نیک خواه :

 

                     همی باید  ُبرید   از خویش و پیوند  

                       چنین  رفته است   ، حُکم  ِ آسمانی         3-37/1083

 

8-     گاهی لوازم و اسباب و ارزشهای دوستانه    در شعر حافظ  جای خود دوستی و عشق ومحبت را می گیرند  و در هنگام سخن از آن لوازم واسباب  ،گویی حافظ از خود دوستی و عشق سخن می گوید: این کلمات عبارتند از : حُبّ، مِهر،مهربانی ، مهرورزی ، لطف ، محبت ،مرحمت ، وصال ، وصل ، وفا،  و دوستانی با این خصوصیات احباب ، احبا، ارباب معرفت ، انیس ، جان و جانان و جانانه ،دوست ، دوستدار ، عاشق ، محب ،مشفق ، مهربان؛نگار هواخواه و هوادار  ویار  هستند.

 

دیوان حافظ ، دفتر دوستی و عشق است  و برای حافظ  دوستی و عشق ، بنیانی است ازلی:

 

                      نبود رنگِ دوعالم،که نقش ُ الفت ،بود

                        زمانه، طرح َمحبّت،نه این زمان،انداخت 12/8

 

                        از دمصبحازلتا آخر شامابد  

                         دوستیو مهر بر یکعهد و یکمیثاقبود     5/202

 

دوستی زیر بنا و مضمون اصلی شعر حافظ است و از نخستین پلکان ان یعنی پیوند عاطفی و محبت  اجتماعی دو انسان  با یکدیگر که حافظ از ان به رفیقان حجره و گرمابه و گلستان یاد می کند اغاز می شود و  تا اخرین مراحل سلوک عارفانه امتداد می یابد  

 

                          چنان پُر شد فضای ِسینه،ازدوست  

                          که فکر ِخویش،گم شد از ضمیرم                  4/324

 

دل حافظ ، خلوتگاه  جانان است و جز به دوست نمی پردازد :

 

                       خانه   خالی  کن دلا !  تا   منزل  ِ جانان شود

                   کاین هوسنا کا ن  ،دل و جان  ،جای ِ لشکر می کنند  9/194

 

واگر چه  عافیت طلبی   خوشنماست ، امابرای حافظ  عشق و دوستی  با همه ی رنجهایش ،  ارجمند و گرامی است:

 

                     صحبت‌ عافیتت‌ ،گر چه‌ خوش‌ افتاد، ای‌ دل‌! 

                    جانب‌ ِعشق‌  ،عزیز است‌ ، فرو مگذارش        7/272

 

ودرد و در مان خواجه آز دوست است:

 

                           دردم از یار است و درمان نیز هم 

                            دل فدای او شد و جان نیز هم                   1/355
                            اینکه میگویند آن خوشتر ز حسن

                            یار ما این دارد و آن نیز هم .                      2/355

 

 عشق و دوستی شیوه ی رندان بلاکشی چون حافظ است:

 

                            ناز   پرورد  ِ  تنعّم ،  نبرد راه  ، به دوست 

                   عاشقی ،   شیوه ی   ِ رندان ِ  بلاکش ،باشد     4/155             

 

حافظ اگر همه ی جهان دشمن باشد، دوست را می گزیند

 

                        دوست گو یار شو و هر دو جهان دشمن باش

                         بخت گو پشت مکن روی زمین لشکرگیر.        7/252

 

حافظ معتقد است که انسان تا  دوستی می ورزد ، " فر ّ همایی" دارد:

 

                          محترم دار دلم ،کاین مگس قند پرست

                          تا هواخواه تو شد فرّ همایی دارد                4/119

 

و صلاح کار همگان را در مهر ورزی می شناسد:

 

                          مصلحت دید من آن است که یاران همه کار   

                           بگذارند و خم طره ٔ یاری گیرند.                 2/180

 

سخن حافظ  بازتاب اندیشه های  شاعری است   که  تارو پود وجودش را با دوستی و مهر و عشق سرشته اند، و دل وی  جز عشق  ودوستی را از دو جهان بر نمی گزیند:

 

                          جان ، بی  جمال ِ  جا نان ،  میل جهان ندارد

                           وآن کس که این، ندارد ،حقا ، که آن ، ندار    1/122

 

                          عر ِضه‌  کردم‌ ، دو جهان ،بر دل ِ ‌ کار افتاده‌ 

                       به‌ جز از عشق‌  ِ تو ،با قی‌،همه‌ فانی‌ دانست  5/49

 

دوستی  شعر حافظ را  سرشار از  زیبایی می کند:  

 

                        واله و شیداست  دایم ،همچو طوطی ،در قفس

                       طوطی طبعم ،  زعشق شکّر و بادام دوست       2/63 

 

                       یار من‌ باش‌ که‌ زیب‌ ِفلک‌ و،زینت‌ ِ دهر  

                 از َ مه‌ روی‌ ِ تو و، اشک‌ ِچو پروین‌ ِ من‌ است       3/53

 

و هر چه جز دوست برای حافظ عبث و بی حاصل است:

 

                            اوقات خوش ،آن بود که با دوست به سر شد  

                          باقی ،همه بی حاصلی و بی خبری بود 214/2

 

و بهترین اوقات  ، زمان با دوست بودن آست:

 

                          اگر  رفیق ِ شفیقی ، درست پیمان باش

                          حریف حجره و گرمابه و گلستان باش              1/268

 

                          مقام ِ أمن و می ِ بیغش و، رفیق شفیق  

                                    گرت مُدام ، میسّر شود، زهی توفیق!! 1/292

 

یکی از اسرار محبوبیت حافظ نیز در آن است که دل  خواننده را  با محبت و  عشق آشنا می کند و  در آن نهال دوستی  می کارد و محرم دل همگان است :

 

                            هرکه شد محرم دل ،در حرم یار بماند 

                           هرکه این کا ر ندانست ،در انکا ر ،بماند        1/175 

 

                             به حقّ  ِ ُصحبت ِ دیرین ،که هیچ محرم ِ راز 

                           به یاریک جهت حق گزارما،نرسد                 3/152

 

                            د رخت دوستی بنشان که کام دل ، به بار آرد

                            نهال دشمنی ، بر کن ، که رنج بی شمار آرد  111/1

 

                             تا در خت دوستی ، کی بر دهد ،  

                            حالیا ، رفتیم و، تخمی کاشتیم                        36/2

 

و با دشمن و دوست مد ارا و مروت می ورزد:

 

                            آسایش دو گیتی‌،تفسیراین‌ دوحرفست‌:

                         با دوستان‌،مروّت‌،با دشمنان‌،مدارا                       7/5

 

حافظ در جهان  نا پایدار ، فرصت دوستی را حقیقتی چاوید می داند:

 

                          ده‌ روزه‌ مهر گردون‌، افسانه‌است‌و، افسون    

                          ‌ نیکی‌،به‌ جای‌یاران‌، فرصت‌ شماریارا!                  3/5

 

                          زنهار  تا توانی اهل نظر میازار     

                           دنیا ، وفا ندارد ای یار برگزیده                       7/416

 

و جز حکایت مهر ووفا بر زبان نمی راند:

 

                          ما قصه ی سکندر و دارا نخوانده ایم    پ

                          از ما بجز حکایت " مهر و وفا" مپرس             7/264    

 

 برای حافظ ،ذوق زندگی در آن است که  با دوست باشد:

 

                         ذوقی   چنان  ، ندارد ،  بی دوست  ، زندگانی 

                          بی   دوست،زندگانی، ذوقی   چنان   ندارد     6/12

 

او هر گز در دوستی ریا نمی ورزد:

 

                            صنعت مکن ،که هرکه محبت ،نه پاک ،باخت،

                        عشقش ،به روی ِ  دل ، در ِمعنی ، فراز کرد 6/129

 

و یار را  یک دل و یک جهت می خواهد:

 

                           به حقّ  ِ ُصحبت ِ دیرین ،که هیچ محرم ِ راز    

                          به   یار  ِ  یک جهت  ِ  حق گزار   ِ ما ، نرسد    3/152

 

حافظ  چون دامن دوست را به دست می آورد به هیچ وجه آن را از دست نمی دهدوبا غ بهشت  و سایه طوبی راخاک کوی دوست برابر نمی کند:

 

                           باغ بهشت و سایه ی طوبی و قصر ُحور  

                            با خاک کوی دوست ، برابر ، نمی کنم       2/345

 

                           صحبت ِحور نخواهم ، که بود عین ِ قصور 

                            با خیال  تو اگر،با دگری  پردازم                5/327

 

                            واعظ مکن نصیحت شوریدگان که ما 

                            با خاک کوی دوست ، به فردوس ننگریم   5/365   

 

                            خلوت گزیده   را، به تما شا  چه  حاجت است  

                 چون کوی دوست هست به صحراچه حاجت است 1/34

 

حافظ، راه کوی دوست را می گیرد و اگر در راه رسیدن به کوی دوست بمیرد از شهیدان است:.

 

                            هم اکنون ، راه  ِ شهر  ِ دوست گیرم     

                                 شهید م ، گر به راه   ِ دوست ، میرم   3/1050

 

فقدان دوستی برای حافظ یک فاجعه ی بزرگ است:

 

                                  کسنمیگوید کهیاریداشتحقّ دوستی‌                                                       حقشناسانرا چهحالافتاد، یارانرا چهشد   3/164

 

                                  بنده‌ ی ِطالع‌ ِخویشم‌،که در این‌ قحط‌ ِوفا    

                                 عشق ِ آن‌ لولی‌ ِسرمست،‌وفادار ِمن‌ است‌  4/52

 

                                نمی خورید زمانی،غم ِوفاداران

                                 ز بی وفایی ِدور ِزمانه،یاد آرید                    5/236

 

و شوم ترین لحظه های عمر حافظ هنگامی است  که  فضای گرم دوستیها  به سردیی دوستی  و دشمنی گراییده است  :

 

                                  غم در دل تنگ من از آن است که نیست

                                  یک دوست که با او غم دل بتوان گفت  9/1098 

 

و هر گز از رحمت دوست نومید نمی شود حتی اگر خود را گناهکار بداند

 

                                  دارم   امید عاطفتی   از جناب دوست

                                  کردم جنایتی و امیدم به عفو اوست     1 /58

 

                                  رفیقان ، چنان عهد  ِ صحبت شکستند 

                                   که  گویی نبوده است  ،خود  ، آشنایی  6/483

 

                                   حدیث  ِ عهد مَحبّت زدیگران  نمی شنوند      

                                وفای صحبت  ِ یاران و  همنشینان   بین!!   5/395

 

و هم درفراق و هم دروصال امیدوار و خشنود است:

 

                                 یارب  ! أمان ده  ،  تا   باز یابند    

                                 چشم  ِ ُمحبّان،    روی   ِ حبیبان                5/376

 

                                من از دیار حبیبم،نه از بلاد غریب.

                               مهیَمنا ! به رفیقان خود رسان، بازم               321

 

                               تو بنده یی گله از دوستان مکن حافظ 

                               که شرط عشق نباشد شکایت از کم و بیش 8/285

 

                               در دلم بود که بی دوست نباشم هرگز  

                              چه کنم سعی  من و دیده و دل باطل بود    4/203                 

 

                               حافظ وصال می طلبد از ره دعا  

                               یارب دعای خسته دلان مستجاب کن .       8/387

 

                              دل‌ گفت‌:وصالش‌ ،به‌ دعا ، باز توان‌ یافت‌                                                           ُعمری‌است‌  که ُعمرَم‌ ،همه،‌ در کار ِدعا رفت 6/82

 

                                شد َحظ ّعمرحاصل گرزان که با تو،ما را 

                              هرگزبه عُمر،روزی،روزی شود وصالی         3/455

 

حافظ هر گز از جور و چفای دوست نمی نالد:

 

                              حاشا که من از جورو جفای توبنالم  

                          بیداد لطیفان همه لطف است و کرامت             8/90

 

و گله از دوستان و چون چرا در کار آنها ، برای حافظ ، بی معنی اسـت:

 

                         میان  ِمهربا نان ، کی توان گفت  

                        که  یار   ِ من ، چنین گفت و  ،چنان کر د         7/132

 

و همیشه جانب وفا را نگه می دارد ، اگر چه از دیگران  ، بیوفایی ببیند:

 

                           یار  اگر رفت و حق صحبت دیرین نشناخت

                           حاش َلله که روم من ،زپی ییار دگر                4/247

 

حافظ چون مجال سخن گفتن با دوست را پیدا می کند  یک سینه سخن دارد  و می کوشد تا به هر حیله در دل دوست راهی بیابد:

 

                             قرار و خواب، ز حافظ  ، طمعمدار ایدوست

                         قرار چیست؟!   صبوریکدام؟!   خواب کجا؟!      8/2

 

                        دوستان ! دختر رَز ،توبه زمستوری کرد

                       شد سوی مُحتسب و کار ،به دستوری کرد            1/135

 

                        دل درد مند حافظ که زهجر توست پر خون  

                         چه شود  زمانی برسد به وصل،یارا                       12/6

 

                          دوستان عیب نظربازی حافظ مکنید 

                          که من او را ز محبان خدا می بینم .                    7/349                                   

 

                          ذرّه ی خاکم و  درکوی توام وقت خوش است

                          ترسم ای دوست که بادی ببرد بنیادم                4/353

 

                          قامتش را سرو گفتم سر کشید از من به خشم  

                          دوستان از راست می رنجد نگارم چون کنم       2/341

 

                          شهری است پر ظریفان وز هر طرف نگاری  

                         یاران صلای عشق است گر می کنید کاری        1/435

 

                         میل رفتن مکن ای دوست ،دمی با ما باش

                        بر لب جوی ،طرب جوی و به کف ساغر گیر           8/252 

 

فداکاریهای حافظ برای دوست:

 

با آنکه  دوست جان حافظ را می گدازد و اورا به فراق مبتلا می کند و به انحاء گوناگون  واورا می آزارد،، حافظ دردوست ورزی و عشق فداکار و پر گذشت است ، از جان  ناقابل  خویش در راه دوست می گذرد واز دوست نمی گذرد ،عمرو مال را فدای دوست می کند  و نقد روان را به پای وی می افشاند و در برابر ناز  دوست ، به نیاز می پردازد:

 

                           میان عاشق و معشوق فرق بسیار است 

                          چو یار ناز نماید ، شما نیاز کنید                        5/239   

 

                           فدای دوست نکردیم عمر و مال  ،دریغ!!  

                       که  کار ِ عشق ،زما این قدر  نمی آید               6/234 

 

و در برابر دوست و اراده ی وی تسلیم است:

 

                          حافظ ! مکن شکایت،گر وصل.دوست خواهی، 

                          زاین بیشتر،بباید،برهجرت،احتمالی                  411/2

 

                         گر قلب دلم را ننهد دوست عیاری  

                        من نقد روان ،در رهش از دیده شمارم               3/320  

 

             اَتت   َروائح   ُ َرند  ِ الِحمی  ِ و زادَ  ِغرامی  

                فدای   ِ خاک  ِ  در ِ دوست باد ،جان ِ گرامی       1/460       

 

                         ای غا یب  از نظر !  به خد ا می    ِسپا رَمَت

                       جا نم بسوختی  و،ز جا ن دوست  دارمت          1/92

 

                        از جان ، طمع بریدن ،آسان  بود و لیکن،  

                     از   دوستان   ِ جانی ،مشکل  توان  بریدن         2/384

 

                        دل،دادمش به مژده و خجلت همی برم 

                        زاین نقد قلب خویش که کردم نثار دوست        3/62  

 

                        اگر بر جای من غیری گزیند دوست،حاکم ،اوست

                      حرامم با د  ا گر غیری ، به جای دوست بگزینم  6/346

 

                     باغبان !  چو من ، زاینجا، بگذرم ، َحرامَت باد،  

                     گر به جای  من َ سروی ، غیر  ِ دوست  ،بنشانی 5/464

 

                     ای غایب از نظر به خدا می سپار   

                     جانم بسوختی و به جان دوست دارمت                1/92

 

او با دردی که از سوی دوست باشد  ، می سازد:

 

                     حافظ اندر درد اومی سوز وبی درمان بسا ز  

                     زآن که درمانی ندارد درد بی آرام دوست            63 /8

 

 و می داند که ناز پرورد تنعم به دوست راه نمی برد

 

                    ناز پرورد تنعم نبرد راه به دوست     

                   عاشقی شیوهٔ رندان بلاکش باشد                       155/4

 

حافظ هرگز از رحمت دوست نومید نمی شود:

 

              دلا ! طمع َمبُر، از لطف بینهایت دوست.

               چو لا ِف عشق ،زدی،سر بباز، چابک وچست           24/6   

 

دوست  و زیباییهای مادی و معنوی وی در نظر حافظ

 

حافظ  دوست را چه زمینی و چه آسمانی  باشد  واجد همه ی زیبایی  هایی تصور شدنی انسان می داند ، گویی دوست

 

سرچشمه ی زیبایی و لطف و کمال  و مجموعه ی فضایلی است  که  انسان از آن آگاه است وطبع شاعرانه ی حافظ با یاد  دوست  به شکوفایی . خلاقیت  می رسد:

 

                   واله و شیداست  دایم ،همچو طوطی ،در قفس 

                  طوطی طبعم ،  زعشق شکّر و بادام دوست        2/63

 

به این اوصاف وتصاویر از حافظ در باره ی دوست بنگرید:

 

الف-زیبایی های ظاهری :                      

 

ابروی دوست:

 

                   درخرقه زن آتش که خم ابروی ساقی

                  ابروی دوست،گوشه ی محراب دولت است         7/90

 

                  خم  ِ ابروی ِ  تو  ، در صنعت  ِ تیر اندازی ،   

                   بستد ، از دست  ، هرآن کس ،که کمانی دارد    4/121

 

بوی دوست: 

 

                    دراین ُظلمت سرا، تا کی به بوی دوست بنشینم

                     گهی انگشت ،بر دندان،گهی سر، بر سر زانو ؟  1-29/1079         جشم و لب دوست:

 

                      واله و شیداست دایم همچو طوطی در قفس.

                     طوطی طبعم ، زعشق ش ّکر و بادام دوست        2/442

 

حسن خط دوست:

 

                      کسی که حسن  ِ خط  ِ دوست ، در نظر  دا رد     

                           محقق   است   ،که او ،  حاصل ِ  بصر  دا رد   1/112

 

حضرت دوست:

 

                          سر ارادت ما ، وآستان حضرت دوست

                         که هرچه برسر ما می رود، ارادت اوست          58/1

 

خاک کوی دوست:

 

                         مشکین،از آن نشد دمِ ِخلقت،که چون صبا، 

                         بر خاک  ِ کوی ِ دوست  ، ُگذاری نمی کنی       6/473 

 

خط دوست:

 

                          کسی که حسن خط دوست ، در نظر دا رد      

                         محقق است ،که او ، حاصل بصر دا رد          112/1

 

خط زنگاری دوست:

 

                          ور چنین چهره گشاید خط زنگاری دوست

                        من  رخ زرد  به  خونابه ،  منقّش     دارم     5/321

 

دامن دوست:

 

                          دامن ِ دوست ،به صد خون ِ دل ،افتاد به دست 

                      به  فسوسی  که کند  خصم ، رها ، نتوان کرد  3/133

 

در دوست:

 

                          چنان  که  در  آن پرده ات  نباشد بار 

                           بدین دو دیده بیاور غباری از در دوست           3/61

 

در دولت سرای دوست:

 

                            دُورَم به صورت از درِ ِدولت سرای ِ دوست    

                              لیکن  ، به جان و دل ، ز مقیمان ِ حضرتم  8/306

 

دل دوست:

 

                              خوش،می دهد،نشان جما ل و، جلا ل یار    

                               تا در َطلب شود،دل ا ّمیدواردوست           62/2

 

دهان دوست:

 

                               بخت از دهان دوست نشانم نمی دهد  

                              دولت خبر زراز نهانم نمی دهد                1/223

 

                              سخن اندر دهان دوست گوهر 

                               ولیکن گفته ی حافظ ،از آن به             10/411

 

                               نکته یی روح فزا،از دهن دوست ،بگو

                           نامه یی خوش خبر،ازعالَم ِ أسرار،بیار   2/244

 

رخ دوست:

 

                             گو شمع میارید دراین جمع ، که  امشب 

                             درمجلس ما شمع رخ دوست ،تمام است 2/47

 

                            نظیر  ِ  دوست ، ندیدم، چهاز مهومهر    

                             نهادم   آینهها را ،  مقا بل ِ رخ  ِ دوست  2/57

 

                            کشتی باده بیاور ،که مرا بی رخ دوست 

                           گشته هر گوشه ی چشم ،از غم دل ،دریایی  5/481

 

                           ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم 

                           ای بی خبر زلذت شرب مدام ما                     2/11

 

روی دوست:

 

                           روی  دوست، دل ِدشمنان  ، چهدریابد ؟!   

                           چراغ ِ ُمرده کجا  ؟   شمع   ِآفتاب  ،  کجا   5/2

 

                           ز روی ِ دوست،مراچون ُگلِ  ُمراد  شکفت،  

                   حواله ی ِ سر ِ دشمن، به سنگ  ِخاره کنید   4/324        

 

                          به روی  ِ  یار نظر  کن ،  زدیده ،منّت دار 

                       که کار، دیده ، همه از سرِ   ِ  بصارت   کرد    4/128

 

زلف یار:

 

                         زلف او،دام است و، خاَلش،دانه ی آن دام ومن

                         برامید دانه یی ،افتا ده ام ،دردام دوست       63/3

 

                          بسوخت حا فظ و بویی ز زلف ِ یار ،نبرد

                          مگر   دلالت   این  دولتش ،صبا    بکند        7/182

 

   بوی زلف دوست:

 

                            حافظ ! بد است حالِ پریشان تو ولی     

                           بر بویِ زلف دوست ،پریشانیات، نکوست   18/2

 

شهر دوست:

 

                           بدین  حالم ،   ُمدارا   نیست در خور   

                           هم اکنون ، راه  ِ شهر  ِ دوست گیرم 2-3/1049

 

قد و بالای دوست:

 

                           دل صنوبریم ،همچو بید ،لرزان است 

                           زحسرت قد و بالای چون صنوبر دوست    61/1

 

طره ی دوست:

 

                            در آن زمین که نسیمی وزد زطُرّه ی ِ دوست، 

                            چه جای  َدم زدن  ِنافه  های تا تا ری است 2/67

 

                            بگفتمی که چه ارزد ،نسیم  ُطرّه ی ِ دوست،   

                        َگرَم، به هر سر ِ مویی ،هزار جان ،بودی  4/432  

 

کلک دوست:

 

                              نام حافظ گر بر آید بر زبان کِلک ِ دوست

                           از جناب حضرت شاهم ،بس است این ملتمس 9/261

 

کوی دوست :

 

                           خلوت گزیده   را،به تما شا چه حاجت است      

             چون کوی ِ دوست  هست ، به  صحرا ، چه حاجت است   1/34

 

                          چون صباافتان و خیزان می روم از کوی دوست   

                         وز رفیقان ره ،استمداد همّت می  کنم              4/344

 

                        واعظ مکن نصیحت شوریدگان که ما 

                      با خاک  ِکوی ِ دوست ، به فردوس   ننگریم          5/365

 

                      مشکین،از آن نشد دمِ ِخلقت،که چون صبا،    

                      بر خاک  ِ کوی ِ دوست  ، ُگذاری نمی کنی          6/473

 

لب دوست:

 

                       آب حیوان اگر، آن است که دارد لب دوست،

                      روشن است این که خضر ،بهره، سرابی دارد     124/4

 

                       مرا ، به دور لب دوست ،هست پیمانی

                       که بر زبان نبرم ، جز حدیث پروانه                    412/8

 

محمل دوست:

 

                        ألا ای ساربان   ِ َمحمِل  ِ دوست!   

                        إلی   ُرکبانِکم  ،  طال    َاشتیاقی               2/451

 

ب- اوصاف و تصاویر  معنوی دوست:

 

ابر رحمت دوست:

 

                              نمی کنم گله ای ، لیکن ابر ِرحمت ِ دوست 

                               به کشتزار ِجگرتشنگان نداد نمی          6/42

 

پیغام دوست:

 

                                 مرحباای پیک مشتاقان بگو پیغام دوست

                                تا کنم جان از سررغبت فدای نام دوست  1/63          

 

حسن وکمالات معشوق:

 

                                در  نمی  گیرد   نیاز   و ناز ِ ما، با حسن ِدوست                                                 خرّم   آن ، کز نازنینان ،بختِ برخوردار داشت4/79

 

                               من که ره بردم بگنج حسن بی پایان دوست                    

                               صدگدای همچو خود را بعد از این قارون کنم  ٣۴١/۶

 

حُسن ِ دوست:زیبایی و کمالات معشوق:

 

                                  این شرح بی نهایت کز حسن دوست گفتند ،                

                                 حرفی است  از هزاران ، کاندر عبارت آمد  4/167

 

ضمیر دوست:

 

                                   جام جهان نماست،ضمیر ُمنیردوست            

                                  اظهاراحتیاج،خود،آنجا،چه حاجت است     34/6   

 

لطف دوست:

 

                                 عاشقان را گر در اتش می پسندد لطف دوست                

                               تنگ چشمم ،گر نظر در چشمه ی کوثر کنم    15/338  

 

 

 

      *  متن مورد استفاده :

 

دیوان حافظ ، به تصحیح دکتر پرویز ناتل خانلری،  تهران ، خوارزمی ، 1362

 

** شواهد:از چپ به راست:شماره ی غزل و بیت  1/483  

*** شواهد مثال 1و2و3و4 درپاورقی های  اصل مقاله آمده است.


نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۳:٠٥ ‎ق.ظ ; جمعه ۱٩ مهر ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

یاد روز حافظ فر همه ی حافظ دوستان فرخنده باد

                     

      یاد روز  حافظ ، بر همه ی حافظ                            دوستان فرخنده باد


نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٢:٥٧ ‎ق.ظ ; جمعه ۱٩ مهر ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

دو دفتر تازه ازرباعیهای ایرج زبردست

دکتر منصور رستگار فسایی

استاد مدعو دانشگاه اریزونا

 

اخیرا موفق شدم که دو مجموعه از رباعیات اقای ایرج زبردست را که اخیرا منتشر شده است بخوانم ، این دو کتاب عبارتند از:

١-"شکل دیگر من" مجموعه کوچکی است از رباعیات ایرج زبردست که  در ۶۴ صفحه به وسیله نشر فصل پنجم در    تهران و در سال ١٣٩١ منتشر شده است ،

2-"حیات دوباره رباعی "، درباره ی رباعیهای ایرج زبردست،به کوشش استاد بهاءالدین خرمشاهی و محمد اجاقی در ٢٠٨ صفحه ،چاپ دوم 1389

از ایرج زبردست که کار خود را در رباعی سازی با انتشار " خنده های خیس" در سال ١٣٧٧ اغاز کرده است قبلا مجموعه رباعیهای دیگری  چون " یک سبد ایینه " ( ١٣٧٨) " برگزیده رباعیات زبردست " ( ١٣٨٣)" باران که بیاید همه عاشق هستند " (١٣٩٠  ) منتشر شده است.

 

در " شکل دیگرمن "   ، پس از چند نوشته ی کوتاه از سیمین بهبهانی، دکتر ابراهیم باستانی پاریزی ، هوشنگ چالنگی، شادروان جلال ذو فنون ، دکتر میر جلال الدین کزازی و کریم زمانی که ٣۶ صفحه از٧٢ صفحه ی کتاب را در بر می گیرد  ، ٣٢ رباعی تازه از زبردست، با عناوینی خاص  ذکر می شود ، وحاصل تاملات طولانی وسخت کوشیها و نواندیشیها و تجربه های خلاقانه ی شاعری جوان است در روزگاری که جوانان کمتر به قالبهایی چون رباعی ، روی می آورند ، این مجموعه اگر چه از حیث تعداد  رباعیات  اندک است وهمه ی ان رباعیات هم،  به اندازه ی  یک قصیده سنتی نیست ،اما از نظر محتوا  و ظرفیتهای هنری و ظرافت قالب و ایجاز گویی شاعرانه ، به یک دیوان بزرگ پهلومی زند .

رباعی ، با قالب محدود خود نه تنها عمری طولانی دارد که کمال و اوج  جهانگیر خود را نیز با  ظهور خیام  تجربه  کرده است  و تا چند سال پیش ،یعنی انتشار نخستین  رباعیات  زبردست ، به نظر می رسید که دوران آن سپری شده باشد و چون دیگر قوالب کهن شعر فارسی ، از مر کز توجه معاصران ، به دور افتاده باشد.

رباعیات " شکل دیگرمن "  باعناوینی جون باران ، درساعت من ، حکایتی ناپیداست، شک، درخت ، حکایت ، او ، پرواز، و...را حکایت از نوعی دیگر از رباعی و رباعی سرایی  از جنس مردم روزگار ما  همراه است  که معتقد است :

 

                             

در سرلوحه ی " شکل دیگرمن "  یک رباعی   از استادبهاءالدین خرمشاهی آمده است  که چنین است:

خیام‌ز‌پشت‌پرده‌سرمست‌آمد 

با‌کوزه‌ای‌از‌ترانه‌در‌دست‌آمد

 بگذشت‌هزاره‌ای‌و‌ما‌چشم‌براه

تا‌نوبت‌ایرج‌زبردست‌آمد       (بهاء‌الدین‌خرمشاهی)

 

از حیث محتوا و قالب ، " شکل دیگر من " تفاوتی اصولی با دیگر رباعیات زبردست مخصوصاانچه در

"حیات دوباره ی رباعی " امده است ، نداردو زبردست همچنان با همان خط ذهنی  و روش بقیه ی رباعیاتش ظاهر می شود و خواننده با نو سروده های   از شاعر روبرو می شود که سرشار از نوعی طراوت و تازگی مضمونی و محتوایی است و  خواننده را با  روند رو به رشد و توقف ناپذیر شعر شاعر آشنا می سازد  وثابت می کند که زبردست ، علی رغم حجم کم وظرفیت محدود قالب رباعی توانسته است این نوع شعر را چنان از معانی و تصاویر تازه سرشار کند  که گاهی یک مثنوی بلند نیز طاقت بیان و بازتاب ان ها راپیدا نمی کند

-حیات دوباره ی رباعی

 ش اول  مجموعه حیات دوباره ی رباعی ، مقدمه یی طولانی و بیش از متن ولی لازم ، ( صفحات 6 تا 152) آمده است که مشتمل برنوشته هایی  است در باره ی شعر و هنر رباعی سازی زبردست،  از منوچهر آتشی ، اکبراکسیر مفتون امینی ، علی باباچاهی ،سیمین بهبهانى ،محمد حسین بهرامیان، محمد حقوقی ،پرویز خائفیء الدین خرمشاهی ، سیمین دانشور، ،منصور رستگار فسایی، سیروس رومی ،یداالله رؤیایی، شهرام شمس پور، ایرج صفشکن،عمران صلاحی،کامیار عابدی ، امین فقیری ،مرتضی کاخی، محمدمهدی مدرس، فریدون مشیری ،هیوا مسیح ،عطاءاالله مهاجرانی، امیر همایون یزدانپور ،   که در هریک از این گفتارها به یک زاویه  یا زوایایی از رباعی های زبردست  پرداخته شده است و نویسندگان ، شعرا و محققان شناخته شده ی معاصر ، ابعاد نوجویی و نواوری وویژگیهای رباعی سرایی زبردست را دقیقا مورد بحث و گفتگوی موشکافانه  قرار داده اند و در جمع کار زبردست را در رباعی سرایی  ستوده اند ، به عنوان مثال  استاد بهاء الدین  خرمشاهی ،   زبردست را  نقطه عطفی در رباعی سازی هزار ساله شعر فارسی  خوانده اند و معتقدند که  رباعیات زبردست  در این مجموعه از تنوع و نو اوریهایی صوری یا معنایی برخور دار است و :"فرم-آگاهی زبر دست هم در حد اعلی است ،کلمه و عبارت و قافیه ها در عین استحکام و متانت و بداعت اند ، هم محتوا و هم اندیشه هایش نو است وهم الفاظش و هر گز لفظ بر اندیشه ،تقدم ندارد بلکه همپردازند." ( ص 8) شادروان منوچهر اتشی نگاهی ستایش آمیز  به رباعیات زبر دست دارد( ص 15)و منصور اوجی ، از تجربه ی اوج در سخن زبردست ، سخن می گویدکه :" چنان رباعی می سراید که از نظر استحکام ،به رباعیات خیام پهلو می زند  و به جرات می گویم  که بهترین  رباعی سرای امروز ایران کسی نیست جز ایرج زبر دست." ( ص 22)

پرویز خایفی نیز  در چند مقاله هنر رباعی سرایی زبردست را مورد بررسی و نقد دقیق  قرار می دهد و نتیجه می گیرد که :" زبردست ...اگر به چشم اندازها ونمادهای تازه توجه نکرده بود ، به بیراهه در غلتیده بود ، اما من با مشاهده ی  کارهای  تازه اش  به یقین می گویم ادبیات فارسی  باید در انتظار چهره یی در خشان در  رباعی باشد."و...  

دربخش دوم این مجموعه که به انواع رباعی های زبردست اختصاص دارد و شامل صفحات 153 تا208 کتاب را شامل می شود، رباعیات زبردست در سه بخش و به عبارت دیگر در سه نوع معنایی و صوری تازه ارایه می شود:

بخش اول   ۵۶ رباعی

بخش دوم ٢٢ رباعی

بخش سوم ١۴ رباعی  درهم شکسته یا رباعی باحفظ وزن رباعی ولی با چینش امروزی  

***

ظهور ایرج زبر دست در عرصه ی رباعی سازی امروز ایران  ، می تواند نمودار نوعی از خطر کردن  برای شاعری جوان و جویای نام باشد که در عین  اندیشه ورزی، بر ان است تا قالب کهن رباعی را جامه یی امروزی بپوشاند وبا کشف ظرفیتهایی تازه ازنو اوری های معنایی ونگرشهای  امروزی  خود در ان  ، این ادعا را ثابت کند که می توان با حفظ  قوالب کهن ،نواوری کرد ،همچنان که کسانی چون اخوان ، سایه  ، نادرپور و شفیعی کدکنی و ..برخی از دیگر معاصران  با موفقیت چنین کرده اندواین امر می تواند یک حادثه ی بزرگ ومهم  و مبارک در تاریخ ادب  سرزمین ما تلقی شود. 

،زبردست شاعری تک فنی است که از اغاز تا به امروز قید  ذوفنونی را زده و فقط به سرودن رباعی اکتفا کرده است و به جرات می توان گفت  که رمز توفیق وی نیز در همین نکته است که بر ان چه دوست می داشته، متمرکز شده است و توانسته است این نوع ایجازی شعر فارسی را در دست ذهن چالاک و جستجو گر خود ،چنان سیال و انعطاف پذیر بسازد که بتواند هم در قالب ان تا حدی نو اوری کند و هم به معانی ان وسعت و تنوع و زیبایی امروزی بودن را ببخشد وصحت  قول قدما رااثبات کند که :

                    چون خوب کم از بد فزون به.   ذی فن به جهان ز ذوفنون به

اهمیت کارخطیر  وی وقتی بیشتر آشکار می شود که ببینیم  ما در دورانی  زندگی می کنیم  که شعرنیمایی ، نوسرایی  و تنوع طلبی در قالب و معنای شعر رونق فراوان یافته ونگاهها از شعر سنتی فارسی  فاصله گرفته است و هر روز شاهد ارایه ی نوعی شعرتازه  در قالب و محتوای جدید هستیم و هر روز  از شعر نو ونیمایی ، تااوانگارد و پست مدرن و حتی پسا مدرن نمونه های فراوانی را می خوانیم  ولی کمتر کسی هست  که به دلبستگی خویش به قوالب کهن  ببالد و آن قالبها را دارای ظرفیتهای لازم برای بیان اندیشه های نو وامروزی بداند وآن را اثبات کند ومشکل کار زبردست هم،  درست در همین جاست  که می خواهد قالب رباعی را که خیام قرنهاست آن را به کمال لفظ و معنی رسانیده است  و هرگز نیز رقیبی پیدا نکرده است، به کار گیرد، بدون ان که  خود را در قفس اندیشه های خیامی و ظرفیتهای محدود رباعی کهن اسیر کند و رنگ و روی مقلدان بیشمار خیام را بیابد ، او همچنین باید  این مشکل را برای معاصرانش نیز حل کند که چرا فکر امروزی خود را می خواهد با قالبی که  لااقل نه قرن  از تاریخ پیدایی ان می گذرد بیان دارد.

اما رباعیات متفاوت زبردست، در عین حال که ازهمان وزن سنتی رباعی برخوردار است و از این جهت به ظاهر پایه اش بر بیش از هزار سال سنت رباعی سرایی استوار است، اما به لحاظ معنایی ،با اثار هیچیک از رباعی سرایان کهن شباهت نداردو حتی نمی توان  ان را با رباعیات و ترانه ها و چهار پاره های نو و رباعیات به هم پیوسته ی معاصر و  نیمایی نیز  مقایسه کردوبه همین جهت است که برخی  ،  به کار بردن  نام رباعی را برای سروده های امروزی  زبردست ،نمی پسندند و معتقدند که نهادن این نام کهن ،بر شعری نوکه جز شماره مصراعها و وزن کهن رباعی  ، هیچ اشتراک معنایی با رباعی سراییهای گذشتگان ندارد، شاید چندان دقیق نباشد زیرا  زبردست با نو اندیشی و نو اوریهای خود توانسته است تلقی تازه یی از این گونه ی شعر ارایه دهد ووسعتی در معانی و هدفها و شیوه های بیانی  این قالب  ایجاد کند   که جز صورت شعر ، هیچ شباهتی با رباعیات کهنه و نو تا دوره ی خود او نداشته باشد و به همین دلیل شاید سخن سنجان اینده ، سروده های زبردست را  چهارگانه سراییهای زبردست ی بنامند.

 لازم به ذکر است که کاری که خیام در رباعی سازی انجام داد، بیشتر نگرشی محتوایی و شاعرانه و خاص، به فلسفه ی حیات  انسانی  بود که  به قول شادروان  مصطفی رحیمی،بر مبنای یاس فلسفی  افریده شده بود، اما این سبک شاعری و نظرگاههای فلسفی  ان در دورانهای بعد از خیام دقیقا درک نشد و پیروانی اصیل و شناخته شده ، پیدا نکرد و در نتیجه ، از اصل خود دورگردید ورباعی ، بتدریج ،اصالت و روح خیامی خود را از دست داد  و به صورت  اشعار ی شادی خوارانه و تهی از اندیشه ورزی های خیامی   بروز و ظهور یافت و شاعران پس از خیام  که اغلب از عمق هدفها و تفکرات خیامی بی نصیب بودند نتوانستند هدف و راه او را دنبال کنند و طبعا خیام در طریقت و سبک شاعری خود در رباعی سرایی ، یگانه و بی رقیب  ماند.

 زبردست ،شاعر کم گوی و گزیده گویی است که رسالت شعر کوتاه و موجز و کارکردهای ان را  می شناسد وآن را با ظرفیت و روح انسان معاصر  همساز می داند ودر حالی که همه ی تجربیات موفق شاعران کهن را در موجز گویی در پیش رو دارد ، می تواند بسیاری از مضامین نو و بدیع  روزگار خود را که فی المثل شاعران سبک هندی انهارا در یک بیت  جا می دادند ، توسع بخشد و انها را  در چهار مصراع بیان کند وهمان  شیوه بیان غافلگیر کننده ی  شاعران سبک  هندی  را در مضمون افرینی های خود، داشنته باشد و حرکت  ذهنی خیام را در نظم بخشیدن منطقی به سه مصراع اول بخوبی دنبال کند و در مصراع آخرنیز  ،نتیجه گیری های خاص  خود و زمان خویش را  به مقتضای تفکر دورانی خویش  ارایهدهد وخواننده را در آنها  شریک و سهیم سازد.

اما این هنر برای زبردست حاصل نمی شد مگر انکه دست اوردهای بسیار موفق شاعران نو سرا  را نیز هوشیارانه در مد نظر داشته باشد و به نگرش زنده و پویا و زمان خود دست یابد تا بتواند با ذهن خلاق خود افقهایی  را بگشاید که تا کنون  کس دیگری در زمینه ی چهارگانه  سرایی به ان دست نیافته باشد

آنچه به عنوان نتیجه گیری از ساخت و محتوای رباعیات زبردست ، گفتنی است ،آن است که ؛

١- رباعیات  زبردست ،یا به لحاظ مفهومی کاملا نو است؛

شب‌حادثه‌را‌اشارتی‌مبهم‌کرد

از‌قاعد ‌هی‌جهان‌،‌زمان‌را‌کم‌کرد

ای‌باور‌بی‌کرانه،‌ای‌قوی‌سپید

از‌تو،‌پشت‌آسمان‌را‌خم‌کرد

***

تاریکی‌وقت‌و‌غربتی‌بی‌پایان‌

لمس‌تن‌شب،‌قدم‌زدن‌در‌باران‌

مانند‌نباش‌و‌باش‌...‌تنهایی‌و‌کاش‌...

مانند‌نماندنت‌که‌ماندم‌با‌آن

***

دیدم:‌همه‌شکلها،‌رها‌از‌خویشند

خاموش‌تکلّمند‌و‌م‌یاندیشند

دیدم:‌که‌سماع‌میکند‌باد‌به‌دشت

دیدم:‌همه ی‌درختها‌درویشند

***

بی‌خویش‌درون‌خویش‌کردیم‌سفر‌

از‌خویش‌نداشتیم‌یک‌لحظه‌خبر‌

نزدیک‌تر‌از‌سایه‌به‌من‌بود‌کسی‌؟

راه‌دگر‌گرفت‌و‌من‌راه‌دگر‌

 

٢-گاهی رباعیات وی  مضمونی کهن را به دوصورت ،در جامه یی نو عرضه می کند: 

الف: به لحاظ مضمونی : 

آغوش‌سپید‌بامدادم‌او‌شد

آرامش‌ناگهان‌یادم‌او‌شد

آن‌سوی‌کسی‌نیست،‌کسی‌را‌دیدم

ایینه‌به‌دست‌هرکه‌دادم‌او‌شد

***

روئید‌هزار‌آرش‌از‌خاک‌تنم‌ ُ

گل‌کرد‌حماسه ای‌دگر‌با‌سخنم‌

با‌تیر‌به‌آسمان‌بدوزم‌خورشید‌

تا ا ن‌ که‌دگر‌شبی‌نبیند‌وطنم‌

***

گر‌دل‌تِب‌شعله هاِی‌سرکش‌گیرد

ا ز ‌ ُهر ِم ‌ تن تو ، ‌ مر گ ‌ آ تش ‌ گیر د

دلسوخته ای‌باش‌که‌با‌نا ِم‌وطن ِ

ا ه‌ تو‌ کمان‌ ز‌دست‌آرش‌گیرد

***

با‌عشق‌پر‌از‌لذت‌پرهیز‌شوی

یک‌ قونیه‌ مست‌ شمس‌ تبریز‌شوی

چون‌کوزه‌ که‌ تشنگی‌عالم‌با‌اوست

ا ن‌قدر‌ تهی‌ باش‌که‌ لبریز‌ شوی

اما زبردست این هنر را هم دارد که گاهی بتواند سر از هفت تو های فلسفی خیام برون ارد :

از‌راز‌عبور‌با‌خبر‌میگردند

آغاز‌ادام ‌های‌دگر‌میگردند

ای‌کاش‌یکی‌در‌این‌میان‌میدانست

جز‌باد‌همه‌به‌خانه‌بر‌میگردن

***

هر‌سمت‌صدای‌عابرانی‌خسته‌است :‌

این‌راه‌به‌راِه‌دیگری‌پیوسته‌است‌؟ :‌

این‌راه‌نمی‌رسد‌به‌مقصد‌هرگز ‌

این راه‌ تمام‌ راه‌ها‌را‌بسته‌است

 

ب:به لحاظ قالب و شکل ظاهری  رباعی  سازی ،که   زبردست چند نوع  نو آوری را در "شکل دیگر من " و " حیات دوباره ی رباعی "ارایه می دهد که عبارتند از :

1- ایرج زبردست ابداع کننده ی رباعی-تصویر یا رباعی تصویری است که به قول استاد خرمشاهی سرایش اینگونه رباعی در تاریخ رباعی بی سابقه است که اگر تصاویر را از شعر بگیریم رباعی به بی معنایی و سردرگمی میرسد.

گاهی در رباعی سرایی زبرچد اتفاقی می افتد که جز درشعرهای حجم یا تصویری معاصر رخ نمی دهد  زبردست رباعی را با مستزادی تصویری همراه می کند تا ظرفیت معنایی و تصویری شعرش را دو چندان سازد، مثل نمونه های زیر:

 

 

 

این نوع رباعی سرایی تفننی  که تصویر مکمل معنایی رباعی می شود ، اگرچه در آغاز امری نو  به نظر می رسد و شاید برای برخی جالب توجه هم  باشد اما گویی که شاعر نیروی واژگانی ومعنی سازخود را در شعر از دست داده است که  به کمک چند تصویر نه چندان زیبا  می خواهداین  ضعف خود را جبران کند  ، این نوع شعر ،نه  از مقوله ی شعر مصوری است که شادروان  طاهره ی صفار زاده  آن را کانکریت مى‏خواند و شعرى است متأثر ازکارهاى گیوم اپولى‏نر که نمونه آن را مى‏بینید:

 

و ما از آن در صفحه ی 854 انواع شعر فارسی سخن گفته ایم و نه چیزی بر نوآوریهای زبرچد می افزاید و من امیدوارم که شاعر اصولا این نوع خلاقیتها را  در کار درونمایه ها و زیباییهای درونی خود رباعی به کار گیرد و سخن خود راهمچنان دراوج  نگه دارد و آن   را  در حد چستان فرو نیاورد.همچنان که در دو نمونه ی زیر هم رباعی و تصویر مکمل آن  نتوانسته است تخیلی قوی و خیالی ظریف و شاعرانه  را القا کند:

  

2- بر عکس ان نوع  از رباعی سازی که من آن راچندان  نمی پسندم، ، در این مجموعه، نوع دیگری از نو آوری صوری زبردست در رباعی سازی ، وجود دارد که ، امروزی وواقعا نوعی ارایه شعر در چهار چوب ادب و شعر معاصر است که شاعر 6 نمونه ی آن را در "شکل دیگر من" ارایه کرده است:

در این نوآوری ، فرم وقالب سنتی رباعی در هم می شکند  ولی وزن حاکم بر چهارپاره ی رباعی حفظ می شود  و در نتیجه  تعداد پاره  های شعر افزایش می یابد  و به شکلی نو  و صورت بندی   امروزی در می آید  ولی می توان آن را به شکل سنتی رباعی  هم در آورد:

من‌، آن‌کلمه‌!

درکلمه، ‌آن‌خفته‌است 

آن‌درکلمه‌به‌شکل‌عصیان‌خفته‌است 

در‌آن‌کلمه‌، کاتب‌اوقات‌ازل ،

در‌آن‌کلمه‌ ، هزار‌قرآن‌خفته‌است

که فقط مصراع اول را تغییر داده است و اگر ان را به سطر اول ملحق کنیم یک رباعی کامل خواهیم داشتبدین صورت:

من آن کلمه ، در کلمه آن خفته است

آن‌درکلمه‌به‌شکل‌عصیان‌خفته‌است 

در‌آن‌کلمه‌، کاتب‌اوقات‌ازل ،

در‌آن‌کلمه‌ ، هزار‌قرآن‌خفته‌است

اما در نمونه یی دیگر ، با شکستن طول هر مصراع  رباعی را با حفظ وزن به صورت زیر در اورده است :

دیروز‌کنار‌من

 کنار‌شب‌و‌روز

با‌خاطره‌و‌قصه‌دوری 

که‌هنوزسرشار‌و‌عجیب 

دوستش‌دارم 

.....

 درمن 

در‌تو 

کسی‌نیست 

به‌غیر‌از‌دیروز

که در حقیقت اصل ان این رباعی است:

دیروز‌کنار‌من ،کنار‌شب‌و‌روز

 با‌خاطره‌ و‌قصه‌ ی دوری که‌هنوز‌

سرشار‌و‌عجیب دوستش‌دارم .....در

من در‌تو کسی‌نیست به‌غیر‌از‌دیروز

 

یا این رباعی درهم شکسته :

شب برکه ی ماه ، شب سکوتی شنواست

شب خیره به هرچه هست شب خیره به ماست

شب درمن

و... من درشب و... 

شب میداند: 

هرجاکه منم هزارویک غاِرحراست

که در واقع صورت اصلی ان در رباعی چنین است:

شب برکه ی ماه ، شب سکوتی شنواست

شب خیره به هرچه هست شب خیره به ماست

شب درمن و... من درشب و... شب میداند: 

هرجاکه منم هزارویک غاِرحراست

ویا این رباعی درهم شکسته ی دیگر:

فریاد کشید برگ : 

ای دادای داد

ای داد

دوباره باد می آید باد 

 این بار تن وقت نلرزید،

این بار: افتاد/ نیفتاد نیفتاد/ افتاد

که صورت سنتی ان چنین نوشته می شود:ز

فریاد کشید برگ : "ای دادای داد

ای داد،دوباره باد می آید باد "

 این بار تن وقت نلرزید،این بار: 

افتاد/ نیفتاد نیفتاد/ افتاد

یا این رباعی در هم شکسته که بسیار زیبا هجا بندی متفاوت پیدا کرده است: 

آهای خبر خبر خبر ):

 امشب در میدان بزرگ شهر 

مردی دیگر 

بر دار کشیده میشود( 

امشب ماه ابری

 تن وقت سرخ

اهای خبر ... 

که صورت واقعی رباعی چنین خواهد بود:

آهای خبر خبر خبر: "امشب در

میدان بزرگ شهر مردی دیگر 

بر دار کشیده میشود" امشب ماه 

ابری تن وقت سرخ ،اهای خبر ...

که صورت شکسته ی شعر بسیار زیبا تر از قالب قدیمی ان احساس شاعر را به خواننده منتقل می کند

به هر حال انچه  مسلم است ، زبردست در دوره ی معاصر در رباعی سرایی ،کاری را انجام داده است که هیچیک از معاصران در مورد هیجیک از قوالب سنتی انجام نداده و نتوانسته است مثلا در قصیده یا غزلسرایی و مثنوی گویی به توفیقی هم پایه ی او دست یابد.

راز این توفیق علاوه بر انچه گفته شد در ان است که 

١- : زبردست توانسته است  دامنه موضوعات و مفاهیم یا محتوای چهارگانه های خود را بسیار گسترده تر از موضوعات و مفاهیم رایج در رباعیات اصیل خیامی   گسترش دهد و از شخصی ترین احساسات غنایی تا رایج ترین تفکرات اجتماعی و سیاسی و عاشقانه  وحتی فلسفی را در انها بگنجاند و تازگی ونوآوری آنها را حفظ کند:

 

آنسوِی جهان دهانی ازهمهمه نیست

از ریز ِش تدریجی تن واهمه نیست

 آنسونه زمان،نه سمت. )

اینجا که منم: 

شکِل دگری هست که شکِل همه نیست

که در واقع همان رباعی است که می توان ان را به شکل زیر نوشت : 

آنسوِی جهان دهانی ازهمهمه نیست

از ریز ِش تدریجی تن واهمه نیست

 آنسونه زمان،نه سمتاینجا که منم: 

شکِل دگری هست که شکِل همه نیست

 

2-: قوافی شعر زبردست تازه  و امروزی است و معمولا از الگوهای تکراری شعر کهن  فاصله دارد و همیشه  اشنایی زدایی می کندد:

روِح سحری،ناِزدمیدن داری

مثِل غزلی تازه،شنیدن داری

 ای قصه ی روزهاِی من بودم وتو

 آنقدر ندیدمت که دیدن داری

 3: گاهی نقل قولها که در شعر سنتی به صورت گفتم ، گفت مطرح می شد در اینجا به من ، اسم شخص. یا غیر ان تبدیل می شود و چیزی در متن وزنی رباعی یا خارج از ان است مثل 

من: دهکدهها نب ض حقایق هستند

 او: مردم ده با تو موافق هستند 

ناگاه صداِی خیِس رعدی پیچید:

باران که بیاید همه عاشق هستند

 

من: فلسفه ی خاکم و هستم تا نیست

 یعنی که رسیده ام به هستی با نیست 

در من تب تکرا ِر اَزل پیچیده است

 جایی برسم که هیچ هم آنجا نیست

 

4- : نوعی نو اوری در ترکیبات و تصویرهای او وجود دارد که  به ندرت در شعرمعاصر و کهن سلبقه دارد:

باجمله ی رنداِن جهان هم کیشم

خیام ِترانه های پر تشویشم

 انگار شراب از آسمان می بارد

و قتی که به چشماِن تومی اندیشم

ویا این تصویرهای استثنایی و جامع با نتیجه گیری غافلگیر کننده :

پاییز.../درخت.../باد.../بی برگ وبری

 شب.../صاعقه.../ ِمه.../پرندهودربه دری 

کابوس چنان است که درباِغ زمان  

هر شاخه به دست خویش دارد تبری

5: گاهی کلماتش به زبان عامیانه نزدیک می شود اما از زیبایی کل کلام کاسته نمی شود: 

دل، عشق پُر از رنگ و ریا دوست نداشت

 یک لحظه تو را ز من جدا دوست نداشت

 ای آینه دار خلوتم باور کن

 اندازه ی   من کسی تو را دوست نداشت

ومثل این چهارگانه که " پاکت " را بهکار برده وحرف اضافه در " به باد دادم " را حذف کرده است

یک نامه پُرازماه وتو رادارم یاد

 در پاکت گل گذاشتم دادم باد :

ای علتِ سبِزخاک هرجاهستی ،

هرروِزتو روِزدوستت دارم باد

اما گاهی نیز به کار بردن الفاظی به صورت محاوره یی کلامش را از اوج فرو می ریزد مثل " نایست" به جای  "مایست " در چهاگانه ی زیر :

زد بانگ کسی که جاده ها را می زیست:

ای بیخبر از عاقبت راه نَایست

 آن سوِی قدمهاکه نمی دانم کیست 

پیوسته کسی هست که میگوید: نیست

یا " راه برو" در این چهارگانه:

خاموش به کویِ روشِن ماه برو

 تاخلوِت عارفاِن آگاه برو

 حیراِن تماشاِی رسیدنهاباش

 بی چشم ببین و بی َقدم راه برو

6: تناسبها و تجانس های صوتی کلام وی گاهی به صورت زنجیره یی استوار از صداها القا کننده ی  صوتی مضمون و معنی مورد نظر اوست به تکرار صدای " سین" در این رباعی بنگرید تا معنی سفره ی هفت سین را بازسازی کنید

لبهای توسوره سوره تفسیِرخداست

 چشماِن توبی ریاترازآینه هاست

ای سبزترین سبزترین سبزترین

 سیمای توسیِن هشتِم سفره ی ماست

7: پارادوکسهای رباعیات زبردست گاهی نقشی خلاقه در القاء معانی عمیق دارند:

چون باد،هواِی کوی وبرزن داریم

پیراهنی از عبور بر تن داریم

 هر جاده قدم قدم تو را می گوید 

ما آمدنی به رنگ رفتن داریم

و زثل این سایه که خورشید به او محتاج است:

بر تارک هفت آسمان چون تاج است

 در حادثه حلاج تر از حلاج است

 آن سایه که ایستاده فانوس به دست

نوری ا ست که خورشید به او محتاج است

ویا این رفت ها امد شدن و امدهای رفت شدن:

یکباره پرنده از تنم پر زد ... رفت ...

 یکباره پر از دهان شدم: ) ... باید رفت ...؟

 یکباره جهان به ساعتش کرد نگاه:

  باره نیامد، آمد و آمد رفت

8-: گاهی ابتکارات کلامی او با نو اوریهای واژگانی همراه است ، مثلاوقتی می خواهد از نا تمامی نامه اش سخن بگوید ، فعل "نویسد" او  هم ناقص می شود و صورت " نوی.." به خود می گیرد:

دل،این دِل پرحسرت وغم هدیه به تو

شمع وشب ودفتروقلم هدیه به تو

 می خواستم از درد جدایی بنوی ...

ا ن نامه ی نا تمام هم هدیه به تو

ویا وقتی به بعد ترین بعدها می اندیشد ان را به بعد موکول می کند:

هر لحظه هزار لحظه میزاید و... بعد...؟

لحظه همه را همیشه می پاید و... بعد...؟

لحظه که پرید، ناگهان از همه سو... 

ان کرکس پر حوصله می آید و... بعد...؟

و در جایی دیگر : 

اینجا که دقیقه ُمرد ... آنجایی و ... بعد ... ؟

 تبدیل به تعریف ِ معمایی و ... بعد ... ؟

 ....باشکِل دگر.... ....جاِی دگر.... ....باِردگر....

 می آید و... می آیم و... می آیی و ... بعد ... ؟

9-: گاهی بدعتهای کلامی و نتیجه گیریهای شاعرانه اش به طرزی حیرت زا زیباست:

به این چهارگانه درسوک فریدون فروغی بنگرید:

 

"در سوگ فریدون فروغی"

 

 آنقدرکناِرسایه اش تنهازیست

تا رفت و نفهمید کسی دردش چیست :

برف وتِن شهروباِد شلاق به دست 

حالا همه جا حر ِف کسی هست که نیست

 

ویا این چهاگانه:

 

در کوزه صدا بود، شنیدم تشنه

 ازخواِب تََرک خورده پریدم تشنه 

در کوزه کسی بود که میزد فریاد:

من تشنه تر از آب ندیدم تشنه.

 

                                               منصور رستگار فسایی  ، توسان 5 شهریور 1392

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱:٠٠ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٢٠ شهریور ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

طولانی ترین غزل حافظ

دکتر منصور  رستگار فسایی

                                            طولانی ترین غزل حافظ

غزل 338 ×


دریایِ میکده

1

2

3

4

5

6

7

8

9

من نه آن رندم که ترکِ شاهد و ساغر کنم
من که عیبِ توبه‌کاران کرده باشم، بارها
چون صبا، مجموعه‌ی گل را به آبِ لطف شست،
لاله، ساغر گیر و، نرگس، مست و، بر ما نامِ فِسق؟!
عشق، دُردانه است و، من، غوّاص و، دریا، میکده
گرچه گردآلودِ فقرم، شرم باد از همّتم،
من که دارم در گدایی، گنجِ سلطانی، به دست،
بازکش یک‌دم عنان، ای تُرکِ شهرآشوبِ من
دوش لعلت عشوه‌ای می‌داد حافظ را، ولی

 

محتسب داند، که من این کارها کمتر کنم
توبه از می، وقتِ گل؟! دیوانه باشم، گر کنم
کج‌دلم، خوان، گر نظر بر صفحه‌ی دفتر کنم
داوری دارم، بسی، یارب! که را داور کنم؟
سر، فرو بردم در آنجا، تا کجا، سر برکنم
گر به آب چِشمه‌ی خورشید، دامن، تر کنم
کی طمع، در گردشِ گردونِ دون‌پرور، کنم
تا زاشک و چهره، راهت، پُر زر و گوهر کنم
من نه آنم، کز وی این افسانه‌ها، باور کنم

* در برخی از نسخه‌های مورد استفاده‌ی استاد خانلری، بیت‌های زیر افزوده شده است که برخی به‌راستی حافظ‌وار و از شاهکارهای شعر فارسی هستند:

10

11

12

13

14

15

16

گر چو بیدِ بی‌ثمر، ناگه، کنون، صوفی شوم
گر چنین، بی‌راه خواهد بود با ما مدّعی
عهد و پیمانِ فلک را، نیست چندان اعتبار
من که امروزم، بهشتِ نقد، حاصل می‌شود،
وقت گل، گویی که زاهد شو، به چشم و سر ولی
عاشقان را گر در آتش می‌پسندد لطفِ دوست،
من که از یاقوت و لعلِ اشک، دارم گنج‌ها

 

بعد از آن، از شرم رویِ گل، کجا سربر کنم
خاکِ پایِ پادشاه، از دستِ او، بر سر کنم
عهد، با پیمانه بندم، شرط، با ساغر کنم
وعده‌ی «فردا»یِ زاهد را چرا باور کنم
می‌روم، تا مشورت، با شاهد و ساغر کنم
تنگ‌چشمم، گر نظر در چشمه‌ی کوثر کنم
کی نظر در فیضِ خورشیدِ بلنداختر کنم

*در دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ، که بر اساس 50 نسخه‌ی  خطی دیوان حافظ در قرن نهم تدوین شده است، علاوه بر ابیات فوق پنج بیت زیر نیز ذکر شده است که جمعاً ابیات منسوب به این غزل را به 21 بیت می‌رساند:

17

18

19

20

21

شیوه‌ی رندی نه لایق بود وضعم را ولی
دوش می‌گفتند لعلت قند می‌بخشد ولی
گوشه‌ی محراب ابروی تو میخواهم ز بخت
زهد و وقت گل چه سودایی است حافظ هوش‌دار
در ره من، آب چشم و روی سرخ و زرددار

 

چون درافتادم، چرا اندیشه‌ای دیگر کنم
تا نبینم در دهان خود، کجا باور کنم
تا در آنجا همچو حافظ، درس عشق از برکنم
تا اعوذی خوانم و، اندیشه‌ای دیگر کنم
تا چو حافظ، دامنت را پر زسیم و زر کنم
                    (نیساری، 1386: 1143)

* مرحوم غنی به این غزل بیتی دیگر را اضافه کرده‌اند که در آن « مطابق نسخه‌ی سودی که یکی از بهترین و صحیح‌ترین نسخ است، ذکری از شاه‌منصور شده است، در سایر نسخ خطی و چاپی که از دیوان حافظ به‌نظر رسید، این بیت که:

22

من غلام شاه‌منصورم نباشد دور اگر

 

از سر تمکین، تفاخر بر شه خاور کنم

دیده نشد و فقط در نسخه‌ی سودی، دو شعر قبل از بیت مقطع، بیت مذکور دیده می‌شود.» (غنی، 1386: 510)

در دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ، این بیت نیامده است.    

 

اختلاف نسخه‌ها

1. *ب‌:  که من کاری چنین / ک:  که من این کار خود / م:  که من کار چنین 3. *م:  عهد با پیمانه بندم  شرط با ساغر کنم 4. ط: نام عشق 5. * ک:  سر فروکردم / ب ی ک م:  در اینجا / ح:  از اینجا 8. ز ی:  زمان برکش عنان / *ب ز ح ط ک م:  تا ز اشک چهره  9.  ط ل:  دوش لعلش / *  ط:  من نه آنم کین چنین افسانه‌ای باور کنم

 


 

1. ساختار غزل

الف‌ـ موسیقی بیرونی غزل: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن: بحر رمل مثمّن محذوف.

در هر مصراع این غزل، 15 هجا وجود دارد که 4هجای آن کوتاه و 11 هجا بلند است.

ب‌ـ  موسیقی کناری غزل: از غزل‌های ردیف‌دار حافظ است که ردیف آن «کنم» است و قافیه‌ی شعر نیز در کلمات  ساغر،  کمتر،  گر و... قرار دارد.

ج‌ـ  موسیقی درونی غزل: قرارگرفتن صامت «ن» در ردیف این غزل،  باعث شده است که این صدا در همه‌ی محورهای افقی و عمودی غزل، شنیده شود و در بیت اوّل،  8بار؛ در بیت دوم و سوم، 4بار؛ در بیت چهارم و پنجم و هشتم، 3بار و در بیت هفتم و نهم،  6بار تکرار شود.

به‌لحاظ موسیقی مصوت‌ها نیز، صدای «آ» در بیت نخست،  6بار؛ در بیت دوم و پنجم و نهم،  7بار؛ در بیت سوم و ششم،  4بار؛ در بیت هفتم 3بار و در بیت هشتم، 5بار مکرّر می‌گردد.

از نظر موسیقی معنایی هم در این غزل، از ترادف، کنایه و نماد، مجاز و تشبیه و استعاره،  اشتقاق و تجنیس، مراعات نظیر، تضاد و تقابل لفظی و معنایی، زنده‌انگاری، طنز و تصویرآفرینی‌های بسیار زیبا استفاده شده است.

 

2. نوع غزل

از غزل‌های رندانه و بسیار مورد علاقه‌ی حافظ است  که  شاعر بارها در آن تجدیدنظر کرده و در ساختار معنایی و لفظی آن دخل و تصرّف و حذف و اضافات فراوان انجام داده است (و اگر انتساب این بیت‌ الحاقی را که مرحوم غنی از آن یاد کرده‌اند، بپذیریم و قبول کنیم که در این غزل بیتی هم در مدح شاه‌منصور وجود داشته است، باید نتیجه گرفت که حافظ تا اواخر عمر خویش یعنی تا سال 792 که شاه‌منصور بر شیراز چیره شد، در این غزل تجدیدنظر می‌کرده است.)، به‌طوری‌که می‌توان آن را نمونه‌ای کامل عیار از نقّادی شخصی حافظ دانست و چگونگی مشکل‌پسندی‌ها، اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی و عزل و نصب شاهان، واژه‌گزینی‌ها،  پس و پیش‌کردن بیت‌ها و افزودن و کاستن از آنها را به‌خوبی درک کرد تا پیروی او را از این بیت نظامی ثابت کند؛

هرچه در این پرده نشانت دهند / گر نستانی، به از آنت دهند  

به این ترتیب می‌توان گفت که این غزل  با داشتن 22 بیت،  به‌لحاظ  تعداد ابیات منسوب،  از بلندترین غزل‌های حافظ است و نکته‌ی مهم آن است که این غزل چهار بیت، با تخلص حافظ دارد که خودبه‌خود حاکی از آن است که حافظ بیت تخلص غزل را چهاربار نقد کرده و سرانجام، آنچه را در متن آمده است، برگزیده است.

ابیات ‌الحاقی به این غزل،  از نظر محتوا و درون‌مایه‌های شعر به‌نحوی ساخته شده‌اند که یا توضیحی بر برخی از ابیات می‌افزایند یا مطلب تازه‌ای را ارائه می‌کنند و برخی از آنها، آن‌چنان فاخر و ممتاز و حافظ‌دار هستند که کمترین شکی در انتساب آنها به حافظ می‌توان داشت، مانند بیت‌های زیر:

1. عهد و پیمانِ  فلک را، نیست چندان اعتبار / عهد، با پیمانه بندم، شرط، با ساغر کنم

2. من که امروزم، بهشتِ نقد، حاصل می‌شود، / وعده‌ی فردایِ زاهد را، چرا باور کنم

3. عاشقان را گر در آتش می‌پسندد لطفِ دوست، / تنگ‌چشمم، گر نظر در چشمه‌ی کوثر کنم

4. من که از یاقوت و لعلِ اشک، دارم گنج‌ها / کی نظر در فیضِ خورشیدِ بلنداختر کنم 

که این ابیات معتبر، خودبه‌خود نشان‌دهنده‌ی آن‌اند که نباید کاتبان و متذوقّان را آفرینندگان  چنین ابیاتی دانست.

این غزل را می‌‌‌توان بیان‌نامه‌ی مکتب رندی حافظ به‌حساب آورد که شاعر در آن به بیان اصلی‌ترین مبانی رندی می‌پردازد و آنها را در ابیات اصلی و الحاقی چنین برمی‌شمارد:

1. رند همیشه عاشق شاهد و ساغر است و این دو را به‌هیچ‌عنوان رها نمی‌کند و عهد با پیمانه می‌بندد و شرط با ساغر می‌کند و برای هرگونه توبه‌کاری، نخست، با شاهد و ساغر مشورت می‌کند.

2. رند از فرصت سبز حیات استفاده می‌کند و وقت شادی را مغتنم می‌شمارد و بهشت نقد امروز را به وعده نسیه‌ی فردا نمی‌فروشد وعده‌های عوام‌فریبانه را باور نمی‌کند.

3. رند از بدنامی هراس ندارد؛ ولی دوستدار داد و انصاف و قضاوت به‌حق است. و به همین روی در برابر هر «مدعی بیراهی» می‌ایستد و از او به هرکسی شکایت می‌برد.

4. عشق هدف اصلی و غایی رند است و دُردانه‌ای است که رند به امید رسیدن به آن،  از هیچ خطری  در دریای بیم‌انگیز حیات،  باکی ندارد و میخانه، دریای پرمخاطره‌ی  اوست.

5. رند، معشوق را بدان سبب دوست می‌دارد که شایسته‌ی دوست‌داشتن است نه به آن دلیل که از وی هوسی خاص یا توقعی ویژه دارد و به همین جهت است که همه‌ی هستی خود را در راه او می‌بازد. و وصل برای وی، افسانه‌ای باورنکردنی است.

6. رند در عین فقر و تهیدستی، همّت و نظری بلند و شاهانه دارد و آدمیزاد و فلک را می‌شناسد و نه تنها از بنی‌آدم، که از گردون دون‌پرور نیز توقع و طمعی ندارد و دامن خویش را حتی به منّت خورشید بلنداختر نیز آلوده نمی‌سازد:

7. رند، مرد تجربه و عمل است، به‌خیال و با هوسی، سر به دریا می‌نهد تا گوهر بیابد و چون می‌افتد، چاره‌ی کار می‌جوید و تا قند لبان معشوق را در کام خویش احساس نکند به گفته‌ها و شنیده‌ها باور نمی‌آورد.

8. در پس همه‌ی ابیات این غزل، حملاتی تند به امیرمبارزالدین و تضییقاتی که او برای مردم به‌وجود آورده بود، دیده می‌شود، به‌ویژه در آن بخش که اشاراتی دارد به دفترشویی و نابودسازی مجموعه‌ی کتاب‌ها که یادآور اعمال این سلطان بدخوی، در امحاء بیش از 4000جلد از آثار  عرفانی و فلسفی و احتمالاً اشعار مخالفان  روزگار اوست و نشان‌دهنده‌ی  رفتارهای نامعقول و کینه‌جویانه‌ی وی با مردم است که برای هیچ‌کسی جایی برای دادخواهی و بیان ستمدیدگی باقی نمی‌گذاشت...

 

× دکتر منصور رستگار فسایی  ،شرح تحقیقی دیوان حافظ ، 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:۱٠ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۱۳ شهریور ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

مرگ خانلری و سوک سروده ها در مرگ وی

دکتر منصور رستگار فسایی

                          مرگ خانلری و سوک سروده ها در مرگ وی     

             ( به مناسبت سا لگرد مرگ خانلری، اول شهریور 1369)*

 

بیمارى و مرگ خانلرى‏

 خانلرى در سالهاى آخر، فراوان سختى کشیده بود و خون دل خورده بود و بسیار لاغر و رنجور شده بود؛

 آزرده‏تنى، فسرده‏جانى‏

 در پوست کشیده استخوانى‏

 

 او در آن سالها، دچار شکستگیهاى پى در پى و جراحیهاى متعدد شده بود و ضعف حاصل از این مصائب، دیگر نیرویى براى او باقى نمانده بود و در نتیجه در صبح پنجشنبه اول شهریور 1369 در سن 77سالگى درگذشت و با تشییع گرم دوستدارانش در بهشت زهراى تهران‏به خاک سپرده شد، مجله آینده در مرگ او نوشت:

 ... خانلرى بى گمان یکى از چند تن نگهبانان و دلسوزان زبان فارسى در 40 سال اخیر بود و همه فرهنگدوستان ایرانى، دریغاگوى او شدند و در مراسم تشییع و تجلیل او با ادب و احترام شرکت کردند و نشان دادند که ایرانى کار هاى بزرگ خدمتگزاران فرهنگى و دانشگاهى خود را ارج مى نهد، مجله آینده در این مصیبت، همدرد کسانى است که درگذشت، خانلرى را ضایعه‏اى بحق، براى ایران دانستند...

                            

 نکته جالب آن است که اگرچه خانلرى بیش از 77 سال نزیست اما خود را دوهزار و پانصدساله مى دانست.

 یکى از دوستانش مى نویسد:

 خانلرى در بیمارى اخیر، بیش از یک ماه ملازم بستر و مقیم بیمارستان بود، غالب ساعات شب و روزش، در نوعى اغما و بیهوشى مى گذشت، لحظات کوتاهى چشم مى گشود و به زحمت کلمه‏اى مى گفت و بار دیگر به خواب مى رفت، دو روزى پیش از مرگش، مرد نازنینى از آشنایان به‏عیادتش مى رود و این مقارن لحظاتى است که بیمار پس از دقایقى بیدارى چشم بر هم نهاده و آماده فرورفتن به‏خواب اغماگونه است، مرد محترم که اهل فن و تکنیک است و با ریزه‏کاریهاى ادبى چندان سر و کارى ندارد، وارد مى شود و سلامى مى کند و ضمن احوالپرسى، سؤالى مطرح مى کند که آقاى دکتر چند سال دارید؟

 طرح همچنان سؤالى در چونین موقعیتى چندان خوشایند نیست بوى خیر و امیدى از آن نمى آید اما خانلرى در عین ظرافت و نکته‏دانى، مردى مؤدّب است و مبادى آداب، نمى خواهد با بستن چشم و لب، به مکالمه پایان دهد، لبان بى رمق مرتعشش را مى گشاید و با صدایى که بسختى شنیده مى شود، جواب مى دهد، جوابش کوتاه است اما عمیق، یادتان باشد عیادت‏کننده پرسیده است آقاى دکتر چند سال دارید، خانلرى مى گوید، دوهزار و پانصد سال.

 

 "خانلرى همه وجود خود را در تمدّن و فرهنگ ایران حل کرده بود، مصداق قطره بارانى بود که به اقیانوس عظیم معارف ایرانى پیوسته و خود جزئى از دریا شده بود... خانلرى که همه عمر پُربارش را صرف عشق‏ورزى به این فرهنگ و این تمدن نَه صدساله و هزارساله که دوهزار و پانصدساله کرده بود، حق دارد که در آخرین روز هاى زندگى مادى، جمله‏اى بگوید که مى توان صدها صفحه در تفسیرش نوشت." [عیادت‏کننده پرسیده است آقاى دکتر چند سال دارید، خانلرى مى گوید دوهزار و پانصد سال.].

 درباره بیمارى خانلرى، ایرج پارسى‏نژاد مى نویسد:

 بسیار پیر و شکسته شده بود، از خانه با هم بیرون رفتیم گفت کمى قدم بزنیم، با عصا راه مى رفت، درددل مى کرد... پنج سال پیش هم پایش روى برف لغزیده و به زمین خورده [بود] و کارش به بیمارستان کشیده [بود].

 

 مهدى اخوان ثالث درباره بیمارى خانلرى شعرى دارد که خانلرى نیز آن‏را پاسخ داده است که آن دو شعر و مقدمه اخوان را در اینجا مى خوانید:


 در سوگ خانلرى‏

 گذشتِ چرخ کند باز هم گذار دگر

 قطعه زیر را من چندى پیش سرودم و خطابم در آن به جناب آقاى دکتر پرویز ناتل خانلرى، یکى از ارجمندترین خدمتگزاران زبان فارسى و فرهنگ ایرانى و اسلامى است، شنیدم براى ایشان چشم‏زخمى از گذشت گردون پیش آمده است، این قطعه را چون کلمه تسلّایى، براى ایشان سرودم و روزى که همراه بعضى دوستان شاعر به دیدن ایشان رفته بودم، به ایشان تقدیم کردم، دفعه بعد که ایشان را در حلقه جمعى از اهل ذوق و فضیلت دیدم، خوشبختانه حالشان بهتر بود، اگرچه هنوز نقاهت و دو عصا داشتند، اما رفع خطر شده بود. البته اختلاف سلیقه یا عقیده من با ایشان در خصوص نیما یوشیج و بعضى از مسائل همچنان به قوت خود باقى است و ربطى به این قطعه ندارد، خدمات گرانقدر استاد خانلرى به دستور و تاریخ زبان و وزن شعر فارسى بر کسى پوشیده نیست و نیز چاپ آن‏همه تفسیر قرآن و تاریخ و تحقیق و ترجمه و خاصّه مجله سخن را هیچ منصفى منکر نتواند بود و شهرت جهانى دارد.

 بزرگوار عزیزا، مباش رنجه که چرخ‏

 نمود چهر دگرگون و کرد کارِ دگر

 زمین بگردد و گردون بسى پدید کند

 زمانه دگر و روز و روزگار دگر

 بلاى صعب زمستان یقین شود سپرى‏

 دوباره نوبت دیگر رسد بهار دگر

 شنیده‏اى مثل سیب را و مى دانى‏

 مَثَل حکایت از این‏سان کند هزار دگر

 هزار چرخ زند سیب برفکنده فراز

 که زى فرود بیاید به دست، بار دگر

 بزرگوارا، گیتى ستم بسى کرده است‏

 چنان‏که بر تو، بر بس بزرگوار دگر

 تو یادگار نهادى بسى بزرگ آثار

 کز آن جهان ادب دارد افتخار دگر

 بمان و باز بهل در فنون فضل و ادب‏

 چنان‏که هشتى، بسیار یادگار دگر

 دوباره باز بهار آید و پدید آرد

 درخت خشک و تهى نیز برگ و بار دگر

 چنین غریب نماند فضائل ایران‏

 ز دور، دیده فراوان چنین مدار دگر

 چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند

 گذشت چرخ کند باز هم گذار دگر

 

 چندى بعد قطعه‏اى که جناب آقاى دکتر خانلرى در جواب من سروده بودند به من رسید به وسیله پست و هى‏هذه:

 به‏دوست سخنورم، اخوان ثالث:

 عزیز من ز توام این پیام دلدارى‏

 دهد نوید که آید بهار بار دگر

 بلى، زمستان گر فصل سردى و سختى است‏

 امید هست که آرد ز پى بهار دگر

 ولى چه سود که پیرانه‏سر نگردد باز

 نشاط و شادى و امیّد روزگار دگر

 کنون که از تَف انده گداخت شمع امید

 منم نشسته و در پیش، شام تار دگر

 به کنج عزلت اگر هیچ غمگسار نماند

 کجا روم ز پى یار غمگسار دگر

 ز عمر، آنچه به جامانده یادگار غم است‏

 چرا به سر نهمش باز، یادگار دگر

 هر افتخار که اندوختم وبالم شد

 چه بایدم که در افزایم افتخار دگر

 زمانه قاصد شرّ است و پیک بیداد است‏

 گمان مدار که گردد به یک مدار دگر

 تو شادمانه بزى، اى رفیق عهد شباب‏

 که هست بر دل من زین بهار، بار دگر

 

 و استاد حسین على ملّاح در همین اوان، این قطعه را در ستایش استاد سرود:

 در آسمان شعر و سخندانى و ادب‏

 پرمایه عالمى است که چون شمع خاورى است‏

 عارف به امر صرف و مقولات علم نحو

 آگه ز متنهاى گرانمایه درى است‏

 از مهر تا به ماهى و از قاف تا به قاف‏

 جولانگه عقاب خیالش به شاعرى است‏

 در بیکران دیار سخندانى و ادب‏

 او را سزا امیرى و دیهیم سرورى است‏

 در بارگاه دیده و در کاخ سینه‏ها

 او پادشاه شعر و امیر سخنورى است‏

 بر عالمان مُلک ادب نیک روشن است‏

 کاین عالِم یگانه و فرزانه، خانلرى است‏

 

 چون خانلرى درگذشت، چند تن از شعرا و نویسندگان بزرگ، لب به سخن گشودند و اندوه خود را در فقدان این مرد در سوک سروده هایى، منعکس کردند که از آن جمله‏اند، استاد دکتر مظاهر مصفّا، فریدون مشیرى، دکتر محمد دبیرسیاقى و پروین دولت‏آبادى... که سروده هاى آنان را در اینجا نقل مى کنیم:


 آفتاب مروّت‏

 استاد دکتر مظاهر مصفّا

 دردا که آفتاب مروّت به خون نشست‏

 فریاد اى فتا که فتوّت به خون نشست‏

 در ماتم تو دیده پیر و جوان گریست‏

 دیدم به چشم خویش که چشم زمان گریست‏

 مرگ تو مرگ عزّ و وقار و کمال بود

 عمرى ازین مصیبت عُظما توان گریست‏

 ایران‏زمین به ماتم فرزند نامدار

 دیدم به چشم دل که به چشم نهان گریست‏

 از خاک پاکِ خسرو، تا آبِ هبرمند

 گیلان و دیلمان و رى و اصفهان گریست‏

 گر تر نکرد روى زمین چشم آسمان‏

 باید به خشک‏چشمىِ این آسمان گریست‏

 بر آفریدگار هنرمند خویشتن‏

 در آسمان، عقاب بلندآشیان گریست‏

 در بوستان، در آتش بهرام ازین عزا

 هم زند وافِ غم‏زده هم زندخوان گریست‏

 اى دردمندِ ماتم فرزندِ نازنین‏

 فرزند دل‏شکسته ز دردت به جان گریست‏

 زن دردمندِ بارِ گرانِ فراق بود

 با گُرده شکسته ز بار گران گریست‏

 گفتى جهان به چشم من اندر نشسته بود

 بر چشم خویش دیدم، چشم جهان گریست‏

 حافظ رثا سرود و شفیعى عزا گرفت‏

 سعدى نهان گریست، سعیدى عیان گریست‏

 خواجه به ناله گفت که حافظشناس رفت‏

 وز دردِ خود به دامن پیر مغان گریست‏

 در ماتمِ شهید، خطیبى، ز رودکى‏

 برخواند شعر و نوحه‏کنان و نوان گریست‏

 بر حال خود به روزِ تو از جورِ روزگار

 وز گردش زمانه نامهربان گریست‏

 چون رودکى گریست براى شهیدِ شعر

 یادِ بهار کرد وز جورِ خزان گریست‏

 زین درد، کز براى تو سعى‏اش نداشت سود

 زین غصّه، کِت نزار بدید، آن‏چنان گریست‏

 در چشمِ من جوانى گم کرده بازجست‏

 زین غم که گشت قدِّ چو تیرش کمان گریست‏

 چون همچو خویش دید مرا خسته ناله کرد

 چون همچو خویش یافت مرا ناتوان گریست‏

 دریافتم که درد گرانى‏ش بر دل است‏

 کان شوخ‏طبع مرد بدان‏سون و سان گریست‏

 دریادلى چو من به قفاىِ جنازه‏ات‏

 غرّید و بهر غربتِ دریادلان گریست‏

 گریم به مرگِ مرد که مرگِ زبانِ خویش‏

 صد سال پیش دید و به مرگِ زبان گریست‏

 مرگِ سخن‏ورى به کمالِ تو؟ اى دریغ‏

 اى آفتابِ عشق، زوال تو؟ اى دریغ‏

 بربست رخت، خسروِ ملکِ سخن‏ورى‏

 شاهنشه بلاغت، پرویز خانلرى‏

 حقّا که بود خسروِ پرویز روزگار

 شیرینِ او زبان شکرپرورِ درى‏

 افتاد آن درختِ همایون، دریغ و درد

 با آن بلندشاخى و با آن تناورى‏

 اهل سخن نه‏اى، ز سخن گر به هیچ‏روى‏

 یادآورى و هیچ ازو یاد ناورى‏

 رفت از ادب کمال، چو رفتى تو از میان‏

 دور سخن به مرگ تو گردید اِسپَرى‏

 در سرزمین شعر و ادب، هر کجا روى‏

 نام تو زنده است و نشان تو بر سرى‏

 هرجا که آسمان فکند سایه بر زمین‏

 تو نور و گرمى سخنى، مهر انورى‏

 از لفظ تست بى غشىِ سیم دَه‏دَهى‏

 از معنى تو، خالصىِ زرّ جعفرى‏

 صرّاف نقد سیم و زر پارسى توئى‏

 این را، تست خشکى و آن‏را، ز تو ترى‏

 بر پیکر زبان و ادب نقد و نثر و نظم‏

 امروز اى یگانه، به فتواى من سرى‏

 پروین شد از اداى سرود تو در نظام‏

 زهره است بر نواى عروض تو مشترى‏

 نثر فصیح تو، نفس جانِ بیهقى‏

 شعر ملیح تو، هوس روح انورى‏

 درمنده سلیح تو فرزان و مینوى‏

 شرمنده مدیح تو مسعود و عنصرى‏

 میزان اعتماد نو و کهنه، در زمان‏

 معمار نغزگویى و معیار شاعرى‏

 فرزندخوانده تو، عزیزان نوسراى‏

 برجانشانده تو، ادیبان عبقرى‏

 گر پادشاه نثر درى خوانمت رواست‏

 سلطان بى منازع این پهن‏کشورى‏

 پیش عقاب طبع بلند تو مى کنند

 بر چرخ هردو کرکس گردون، کبوترى‏

 جاى شگفت نیست که گرداند از تو روى‏

 با فحل، مهربان نشود چرخ، سعترى‏

 دادت جزا جزاى سنمّار، روزگار

 اى کنگره بناى تو برتر ز مشترى‏

 بهر چه سوختند درختان باروَر

 گر سوختن کنند مجازاتِ بى برى‏

 نالم ز کژدمانِ ذنب کرده چنبره‏

 یا از گزنده افعى این چرخ چنبرى‏

 یاد آورم ز مهر تو از سالهاى دور

 من یکّه عرصه‏دار جوانمردى و نرى‏

 داغ که داشتى که همه عمر دیدمت‏

 چون ماه منخسف به غبار غم، اندرى‏

 از ترکتاز درد تو رنجور شد تنم‏

 با جان من غمت مُغُلى کرد و بربرى‏

 گویند فیض اشک نشاند شرارِ دل‏

 سوز از جگر به اشک توانى همى برى‏

 اشکم بسوخت پرده چشمم ز سوزِ دل‏

 در مرگ دوست آب کند با من آذرى‏

 بشکست کاسه دلم آن‏سان که بهرِ بست‏

 درمانده گشت بس گَرَک از کار بس گَرى‏

 در آب دیده، مردم چشمم ز بس که ماند

 آموخت، همچو مردم آبى ، شناورى‏

 گفتم به شیخ شهر صباحى حکایتت‏

 تا باشدم مفتّح بابى ز داورى‏

 دستى به دست سود که استاد کُشتنى‏ست‏

 از جدّ و جهدِ بى ثمر، آن به که بگذرى‏

 بگذار بگذرم من ازین داستان تلخ‏

 یادى که مى کند به دل خسته خنخرى‏

 دارا، اگر ز جور سکندر تباه شد

 تاراج گشت حشمت و جاه سکندرى‏

 امروز مرد رفت و شب و روزِ درد رفت‏

 معروفیى به جاى همى ماند و منکرى‏

 یاد آیدم ز روز جوانى که اوستاد

 آبى بر آتشم زد از نیک‏محضرى‏

 شد دست‏گیر من به جوانمردى و شرف‏

 روزى که من ز جان و جوانى شدم برى‏

 برداشتم شکایت بیداد پیش او

 خندید و گفت کیست که خیزد به یاورى‏

 نالیدمش ز پیله‏وران کلام، گفت‏

 در شهر آبگینه‏فروش است و گوهرى‏

 گفتم منش، ز صدمت تیمور بختیار

 گفت او مرا، ز حرمت شعبان جعفرى‏

 او گرمِ نرمخویى و من داغِ سرکشى‏

 من داغِ تندخویى و او گرمِ خوگرى‏

 سنگ دلم ز تابش آن مهر نرم شد

 چون موم در برابر خورشید خاورى‏

 گفتم که خوى‏گر شدمت من به دوستى‏

 گفتا به اعتبار که خوگیر و خون، گرى‏

 دردا که آفتاب مروّت به خون نشست‏

 فریاد اى فتا که فتوّت به خون نشست‏

 

 در سوک خانلرى‏

 فریدون مشیرى‏

 یکى -چنان‏که تو بودى- جهان به یاد نداشت‏

 که درس عشق، یکى چون تو اوستاد نداشت‏

 سرت به تاجِ سخن، فرّ و سرورى بخشید

 شکوه تاج تو را تاج کیقباد نداشت‏

 عقابِ تیزپر هفت‏آسمان بودى‏

 رهت فتاد به خاکى که جز فساد نداشت‏

 تو گنجنامه جان بودى و زمانه تو را

 اگر نخوانْد چه غم، بى هنر سواد نداشت‏

 چه سالها که تو را دست بست و پاى شکست‏

 چه سالها که تو را رنجه کرد و شاد نداشت‏

 گرفت و داد، کجا یک به صدهزار بُوَد؟

 تو را گرفت، که شرم از غمى که داد، نداشت‏

 به‏صبح و شام نگویم بجز دریغ، دریغ‏

 یکى چنان‏که تو بودى جهان به یاد نداشت‏

 شهریور 1369

 

 نقش پرویز

 دکتر محمد دبیرسیاقى‏

 آن‏که بر پهنه این لوح کبود

 لحظه‏اى بود و سپس هیچ نبود

 تیزپر مرغِ کهنسالى بود

 آهنین‏چنگِ قوى‏بالى بود

 برده در اوجِ فلک عمر بسر

 دم زده در نفسِ باد سحر

 برتر از ابر بده پَروازش‏

 همه با گنبدِ گردون، رازش‏

 هر زمان کرده پىِ صید آهنگ‏

 کبک و آهوبره آورده به چَنگ‏

 تا شد آخر پسِ سى سال، شکار

 به شکارافکنِ ایّام دُچار

 مرگ، چون با رگِ جانش آویخت‏

 ریشه و شاخه، بر و برگ بریخت‏

 هستیش، داسِ اجل، جمله درود

 نه ازو تار به جا ماند و نه پود

 کس ز نابودنش افسوس نخورد

 قلبى از واقعه او نفسرد

 ز اندُهش کس مژه پُرآب نکرد

 ناله چون مردمِ بیتاب نکرد

 هنر آن شد، هم از آن ماند به یاد

 که گذارش به رهِ شعر افتاد

 سایه‏اى ماند از آن سى‏ساله‏

 در یکى چامه، چو در مَه، هاله‏

 چامه‏اى نادره پُرعبرت و پند

 ذوق سیراب‏کن و عقل‏پسند

 نکته‏آموز شد آن شعر عقاب‏

 نک ز گوینده آن، نکته بیاب‏

 

 با عقابى سفرى شد سى سال‏

 باز سى، با دگرى بال به بال‏

 با سوم مرغ چو پر دَر پر شد

 نیمه‏ره، مرغ بماند او بَر شد

 این شمار ارچه تن خاکى‏راست‏

 سالش این‏گونه شمردن نه سزاست‏

 سالِ من گفت بدان عمر شمار:

 پنج‏صد سال بود با دوهزار

 شرمگین مرد ادب‏پرورِ راد

 معدنِ ذوق و هنر را استاد

 از گذشته بنگر گفت به راز

 لب به آینده نکرد اصلا باز

 با تواضع همه از بگذشته‏

 گفت آن مردِ جهانى‏گشته‏

 حالى آنک او ثمر آینده‏ست‏

 واندر آن زنده و هم پاینده‏ست‏

 آن‏که رنگین‏غزلِ نغز سرود

 راهِ دانش به تأمّل پیمود

 وانکه شد کاخِ سخن را معمار

 نقش و تصویر در آن برد به کار

 کاله معرفتى هرجا دید،

 چُست آورد و به استادى چید

 تا که ارکانِ سخن مانَد راست‏

 به‏ترازوىِ خرد، سخت، آراست‏

 تا که اندیشه شود راهگشا

 جز به اندیشه نکرد او انشا

 شعر را قاعده‏اى آسان داد

 نثر را نغز و هنر را جان داد

 کاروانهاىِ سخن راهى کرد

 دور و نزدیک، هواخواهى کرد

 نیزه پارسى، آن دور برفت‏

 سخن پارسى، آنجا شد تَفت‏

 معرفت بار گشود از هر شهر

 سودها شد همگان را زان بهر

 

 گر که پرویز مَلِک دخمه گزید

 از سخن ماند و سخن بازبُرید

 تا نگویى تو که پرویزى نیست‏

 قصه خسرو و شیرین، پس چیست‏

 تو مپندار ز منزل رانده‏ست‏

 بین که آن چامه رنگین مانده‏ست‏

 باسمک آن‏که بشد شادیخوار

 تاج و تختش نبرد هیچ عیّار

 بحثِ لب، کام و زبان، تارآوا

 کرد با بوعلیش ره‏پیما

 چونکه با "خواجه" به دیوان بنشست‏

 از فروغِ رخ ساقى، شد مست‏

 

 بیقینم که جهان تا برجاست‏

 کاخِ فردوسى طوسى برپاست‏

 همچنین تا هنر و شعرى هست‏

 نشود کاخ سخن هرگز پست‏

 تا به جا باشد آن شعر بلند

 نام پرویز به آفاق، برند

 بر ترنجِ زر و بر لوحِ کبود

 نقش پرویز یقین خواهد بود

 شنبه، دهم شهریور 1369

 

 در خلوت نور

 پروین دولت‏آبادى‏

 نامه تعزیتم دست سحرگاه نوشت‏

 قصه ماتم یاران دل‏آگاه نوشت‏

 سخن از سرِّ سخن رفت که بر دفتر عمر

 شرح آن قصه جانکاه، به بیگاه نوشت‏

 آنچه آن طبع سخن‏ساز به عمرى پرداخت‏

 با توانمندى آن خلقت دلخواه نوشت‏

 آن دگریار که هم‏صحبت دیرینش بود

 غم جان‏سوخته بر آینه آه نوشت‏

 همدمى بى دم دمساز نیارست نشست‏

 رفت و این نامه بدان گمشده همراه نوشت‏

 آمدم در پیت اى یار که در خلوت نور

 رقم مهر توان بر ورق ماه نوشت‏

 پروین دولت‏آبادى، مرداد 1370

 

* احوال و آثار دکتر پرویز ناتل خانلرى  نویسنده: دکتر منصور رستگار فسایى   ، طرح نو ، تهران ،چاپ: چاپ اوّل، 1379

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٠٠ ‎ق.ظ ; جمعه ۱ شهریور ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

شرح غزلی از حافظ

دکتر منصور رستگار فسایی

شرح غزلی از حافظ ×

 

 

غزل 172

دولت بیدار

1

 

 2

4

5

6

7

8

سحرم، دولتِ بیدار، به بالین آمد


قدحی درکش و سرخوش، به تماشا بخرام

مژدگانی بده، ای خلوتیِ نافه‌گشای!

گریه، آبی، به رخِ سوختگان، باز آورد

مرغِ دل، باز، هوادارِ کمان‌ابرویی است
ساقیا! می بده و غم مخور، از دشمن و دوست
رسمِ بدعهدیِ ایّام، چو دید ابرِ بهار

چون صبا، گفته‌ی حافظ، بشنید از بلبل

 

گفت: «برخیز که آن خسرو شیرین آمد»

تا ببینی که نگارت، به چه آئین آمد!!


که زصحرایِ ختن، آهویِ مشکین آمد

ناله، فریادرسِ عاشقِ مسکین آمد

ای کبوتر! نگران باش، که شاهین آمد
که به کامِ دل ما، آن، بشد و این آمد

گریه‌اش، بر سمن و لاله و نسرین آم

عنبرافشان، به تماشایِ ریاحین آمد

در دفتر دگرسانی‌ها این بیت هم آمده است:

شادی یار پریچهره، بده باده‌ی ناب

 

که می لعل، دوای دل غمگین آمد
                                    (ص 606)

 

اختلاف نسخه‌ها

2. *ح: که نگارین  3. *م: نافه‌ی مشکین  4. ک: گرچه آبی 5. ب ی م: باز هواخواه 6. ی: ساقیا باده ده و غم  7. *ز م: بر سمن و لاله و نسرین  8. ط: چو صبا


 

1. ساختار غزل

الف‌ـ موسیقی بیرونی غزل: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع‌لن: بحر رمل مثمّن مخبون اصلم.

در هر مصراع این غزل، 14هجا وجود دارد که 5 هجای آن کوتاه و 9 هجای آن بلند است.

ب‌ـ موسیقی کناری غزل: از غزل‌های ردیف‌دار حافظ است که در آن ردیف «آمد» است و قافیه در کلمات بالین، شیرین، آئین و... قرار دارد.

ج‌ـ موسیقی درونی غزل: در این غزل، حضور دو مصوّت بلند «ای، آ» به ترتیب در قافیه و ردیف غزل سبب شده است تا این دو صدا در محورهای طولی و عرضی غزل بیشتر شنیده شوند؛ به‌طوری‌که صدای «ای» در بیت اول و دوم، 4بار؛ در بیت سوم، 3 بار؛ و صدای «آ» در بیت نخست، 5بار؛ در بیت دوم و هشتم، 7بار؛ در بیت سوم و ششم، 6 بار و در بیت چهارم و پنجم، 8بار تکرار می‌شود.

در حوزه‌ی واج‌آرایی صامت‌ها، نیز دو صدای «ر، د» در غزل بیشتر به گوش می‌رسد.

به‌لحاظ موسیقی معنایی و هنری نیز، در این غزل از صنعت تشخیص و زنده‌انگاری، ایهام و تناسب و مراعات نظیر، تداعی سازگارها و لفّ‌ونشر... استفاده می‌شود.

 

2. نوع غزل

از غزل‌های وصفی، عاشقانه، شطحی و عبرت‌انگیز حافظ است که با مایه‌های مدحی نامرئی و ظریف همراه است. دکتر غنی عقیده دارند که این غزل درباره‌ی شاه‌شجاع است و احتمالاً در روزهای توقّف شاه‌شجاع، در میدان سعادت، بیرون دروازه‌ی شیراز و در روزهای اول ورود او به شهر، سروده شده است و شادمانی حافظ را از اینکه شاهی که، به فضل و آزادگی مشهور است بر سر کار می‌آید، نشان می‌دهد.(تاریخ عصر  حافظ ،242 تا 244 )

این غزل با طلوع صبح و شادی و امید دیدار یار و فرارسیدن بهار آغاز می‌شود و بخت بیدار و بلند شاعر، به سراغ وی می‌آید و به او مژده می‌دهد که معشوق ( که در اینجا با شاه شجاع، یکی می‌شود) با زیبایی تمام و جلوه‌ی بی‌نظیر خود دارد به شهر درمی‌آید و بهار توبه‌شکن، از راه می‌رسد و به همین سبب، از سر ذوق به گریه‌ی درمی‌آید و آبی بر آتش غم‌های خویش می‌ریزد:

گریه‌ی شام و سحر، شکر که ضایع نگشت / قطره‌ی باران ما، گوهر یکدانه شد (6/165)                                

و می‌بیند که به کام دوستان و نامرادی دشمنان، آن یار کمان‌ابرو  و آن آهوی ختن (شاه ) دارد بازمی‌گردد.

در بیت هفتم و هشتم غزل، دو معنای متفاوت دیگر مطرح می‌شود که حافظ به‌رغم آنکه خود شاد است که دعاهایش مستجاب شده و وضع تغییر کرده است؛ غم دیگران و غصّه‌ی ازدست‌رفتن  جان‌هایی که از بدعهدی و پیمان‌شکنی روزگار، در جنگ‌ها و درگیری‌های روزگارش نابود می‌شدند، او را غمناک می‌سازد و ابر بهاری را مویه‌گر این رنج‌ها و بربادرفتن زیبایی‌های گل و نسترن قرار می‌دهد.

در بیت آخر نیز شاعر، این خلوتی نافه‌گشای که چون دهان می‌گشاید مشک از دهانش فرو‌می‌ریزد، خود نیز  از کلام سحرآمیز خویش در انعکاس اندیشه‌هایش به ذوق می‌آید و سخن خویش را، که چون زمزمه‌ی بلبلان، همه را مجذوب خود می‌کند، می‌ستاید و باد صبا را  با دامنی عنبرافشان، به تماشای ریاحین گلزار خود می‌کشاند.

استاد هاشم جاوید، در مقاله‌ای مفصّل و مستند نشان داده‌اند که حافظ در بیت بیت این غزل، چه از لحاظ  لفظی و چه معنوی، به‌نوعی تحت تأثیر خسرو و شیرین نظامی قرار داشته است مثلاً: « ... حتی رسم بدعهدی ایّام، را هم حافظ با نکته‌سنجی شگفت‌انگیز خویش، بسیار آگاهانه، در اول بیت [7] آورده است، بدعهد، خسرو است که با همه‌ی ادعای بیقراری در عشق شیرین به سراغ شکر می‌رود...»(جاوید، 1375: 188ـ173)

 

3. معنی واژه‌های غزل

بیت 1: سحرم دولت بیدار به بالین آمد: سحر، دولت بیدار، به بالین من آمد./ سحر: سحرگاهان، وقت سحر./ دولت: بخت بیدار من:  بخت و اقبال./ دولت بیدار: بخت بیدار من: من خواب بودم؛ ولی بخت مژده‌بخشِ من بیدار بود و سحرگاهان به سراغ من آمد./ به: بر سر، بالای./ بالین: بالش، مخّده، وساده، مجازاً بالای سر.

نرگسش، عربده‌جوی و لبش، افسوس‌کنان / نیمه‌شب، دوش، به بالین من آمد بنشست (2/22)                        

شب رحلت هم از بستر روم در قصر حورالعین / اگر در وقت جان‌دادن، تو باشی شمع بالینم (8/346)                     

گفت: مژده داد، شادباش گفت./ برخیز: از بستر بلند شو، بیدار شو./ آن خسرو شیرین: آن یار، آن معشوق: حافظ در این تعبیر وصفی  هنرمندانه که به‌معنی  آن شاه شیرین‌کار است، از یک‌سو نام دو عاشق و معشوق نامور یعنی خسرو و شیرین را ذکر می‌کند که نظامی در منظومه‌ی خسرو و شیرین خود، داستان عشق شورانگیز آنان را به‌نظم کشیده و از طرفی این دو را یکی کرده و از آن استعاره‌ای برای محبوب ساخته است و سرانجام، ایهام خسرو به‌معنی شاه و شیرین به‌معنای شکرین را نیز بر آن معانی افزوده و  در نتیجه این کاربرد را بسیار هنرمندانه، ارائه داده است./ آمد: مضارع قریب‌الوقوعی است که به‌صورت ماضی ارائه شده است. می‌رسد و می‌آید.

بیت 2: قدح: جام بزرگ شراب./ درکش:  برگیر و بنوش، بردار و بنوش./ و: سپس، بعد از آن./ سرخوش: قید حالت است به‌معنی سرمستانه، با سرمستی و مستی و  بی‌خبری و شادی./ به: برای./ تماشا: باهم پیاده‌روی‌کردن، تفرّج و شادی، سیاحت، به گشت‌وگذار پرداختن، تفریح و شادی‌کردن./ بخرام: با خیال آسوده، قدم بزن و راه برو./ تا: که./ ببینی: مشاهده کنی، تماشا کنی./ نگارت: معشوقت، معشوق زیبایت که در زیبایی چون نقاشی‌های مانی است./ آیین: رسم و راه و ترتیب./ به چه آیین: با چه شکوه و عظمت و زیبایی تصورناپذیری./ آمد: دارد می‌آید و از راه می‌رسد.

بیت 3: مژدگانی: پاداشی که به آورنده‌ی خبر خوش می‌دهند. زبان‌مزد./ بده: ببخش، عطاکن، بپرداز./ خلوتی: خلوت‌نشین، خلوت‌گزیده، اهل خلوت، معشوق، همسر گوشه‌گیر، کسی که دیگران در حرم و حریم وی راه ندارند و دور از چشم نامحرمان است./ نافه‌گشای‌: کسی که وقتی دهان می‌گشاید، بوی خوش دهان یا خوبی  سخنش، مثل این است که در نافه‌ی مشک را باز کرده باشند و بوی خوش آن، همه‌جا را خوشبو ساخته و همگان را خوش‌آیند باشد./ ختن: ترکستان چین  یا سرزمینی که بخشی از ترکستان شرقی به شمار می‌آمد و به داشتن آهوانی، که ناف  مشکین داشتند، معروف است./ صحرای ختن: از سرزمین ختن، از دشت‌های ختن./ آهوی مشکین: صفت و موصوف: غزال‌المسک، آهویی که نافه‌ی مشکین دارد، آهوی صاحب مشک، آهویی است که در ناف خود، مشک دارد که ماده‌ای سیاه است و عطری خوش می‌دهد. شاعر در اینجا محبوب یا ممدوح خود را به آهوی مشکینی تشبیه کرده که از دوردست‌ها ( به‌طور تمثیلی: چین) با ارمغانی از عطر و مادّه‌ی خوشبوی مُشک  ( خیر و خوبی و مبارکی)به شیراز روی نهاده است.

بیت 4: گریه: اشک و اشک‌ریختن، گریه و گریه‌کردن./ آب: در اینجا علاوه بر معنی ماء، به‌معنی تازگی و طراوت و شادابی است و با سوختگان تناسب دارد و آبی است که آتش را خاموش می‌کند و سوزش دل  سوختگان را فرومی‌نشاند./ سوختگان: عاشقان، کسانی چون من که در آتش عشق سوخته و گداخته‌اند./ گریه، آبی به رخ سوختگان بازآورد: اشک توانست تر و تازگی و طراوتی در صورت من به وجود بیاورد. روی پژمرده‌ی مرا تر و تازه کند./ ناله: فریاد، فریادکشیدن و از درد نالیدن با زاری دعا کردن و از خدا یاری خواستن./ فریادرس: کسی یا چیزی که به داد کسی می‌رسد و حق او را ادا می‌کند و از وی رفع ستم می‌کند./ مسکین: بیچاره و رنجور و ناتوان./ گریه فریادرس عاشق مسکین آمد: گریستن و دعاکردن، به داد من عاشق رنجور رسید و فریادرس من شد. با «مشکین» بیت قبل تناسب لفظی دارد./ آمد: شد.

بیت 5: مرغ دل: اضافه‌ی تشبیهی است دلی که چون مرغ است. حافظ معمولاً دل را به مرغ تشبیه می‌کند به همین سبب است  که دل پر می‌زند و در هوای معشوق است و به دام او می‌افتد:

مرغ دل را صید جمعیّت به دام افتاده بود / زلف بگشادی، زشست ما بشد نخجیر ما (7/10)                       

دانست که خواهد شدنم مرغ دل از دست / وز آن خط چون سلسله، دامی نفرستاد (4/105)                          

از راه نظر، مرغ دلم گشت هواگیر / ای دیده نظر کن که به دام که درافتاد (2/106)                              

باز: باز هم، دوباره، مجدّداً. ایهامی هم به باز پرنده‌ی شکارگر دارد که بین مرغ، باز، کبوتر، شاهین، هوا، کمان و شکار (که ذکر نمی‌شود ولی عملاً از سخن دریافت می‌شود)رابطه‌ی مراعات نظیری و تناسب و تداعی ایجاد می‌کند./ هوادار: از ترکیب هوا  به‌معنی عشق و دار به‌معنی دارنده: عاشق، دوستدار، هواخواه. ایهامی نیز به هوا: آسمان دارد که جای پرواز پرندگان است./ کمان‌ابرو: یاری که ابروانش مثل کمان، خمیده و قوس‌مانند است./ کبوتر: پرنده‌ای است زیبا و ضعیف‌پرواز که در اینجا تصویری برای مرغ دل شاعر است./ نگران باش: نگاه کن، مواظب باش، مراقب باش، حواست را جمع کن./ شاهین: عقاب، که پرنده‌ی بسیار تیزتک و نیرومند است که با سرعت و قدرت خویش، هر پرنده‌ای را شکار می‌کند و در اینجا تصویری است برای معشوق کمان‌ابرو که با توانایی فراوان، مرغ دل عاشق را شکار می‌کند./ شاهین آمد: عقاب، حمله کرد: عقاب دارد به تو حمله می‌کند و به شکار تو می‌آید.

بیت 6: ساقیا: ای ساقی!/ می بده: شراب بریز، به ما شراب بنوشان./ غم مخور: پروایی نداشته باش، نترس./ غم مخور از دشمن و دوست: از هیچ‌کس، چه دوست باشد و چه دشمن، پروا و ترسی نداشته باش و بیمناک مباش./ که: زیرا./ به کام دل ما: مطابق میل و آرزوی ما، با کامیابی ما./ آن بشد و این آمد: لفّ‌ و‌ نشری دلپذیر است که آن، به دشمن و این، به دوست برمی‌گردد؛ یعنی آن‌چنان‌که من آرزو داشتم، دشمن (: امیر مبارزالدین ) رفت و از حکومت برکنار شد  و دوست؛ یعنی شاه شجاع آمد و پیروزمندانه بر تخت سلطنت نشست.

بیت 7: رسم بدعهدی ایّام: شیوه و سنّت عهدشکنی و بیوفایی روزگار و زمانه./ چو: وقتی که./ دید: مشاهده کرد، فهمید، دریافت و شناخت./ ابر بهار: اضافه‌ی تخصیصی و نسبت، ابری که خاص فصل و ایّام بهار است. مثل ابر بهمن./ گریه‌اش...آمد: گریه‌اش گرفت، بارید و اشک ریخت./ سمن: یاس، یاسم، یاسمن، یاسمون: گلی با رنگ سفید یا زرد یا کبود است که بوته‌ای بلند و بالارونده دارد. و در شعر فارسی به سبب بوی خوش و لطافتی که دارد، تصویر قرار می‌گیرد و حافظ از آن تصویرها و ترکیباتی چون سمن‌بوی، سمن‌سای، سمن‌پرورده و باصفا می‌سازد.

سمن‌بویان غبار غم چو بنشینند بنشانند / پری‌رویان، قرار دل، چو بستیزند، بستانند (1/189)                       

سنبل: گلی از تیره‌ی سوسن، با گل‌های خوشه‌ای بنفش و خوشبو است که در هند آن را سنبل‌الطیب می‌خوانند و در پزشکی کاربرد دارد و حافظ از آن تصاویری برای زلف و خوشبویی و سیاهی آن می‌سازد:

هم جان بدان دو نرگس  جادو   سپرده‌ایم / هم  دل  بدان  دو  سنبل هندو نهاده‌ایم (5/358)                        

بتی دارم که گرد گل، زسنبل سایبان دارد / بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد (1/116)                        

نسرین: گلی که به نسترن یا نسترون معروف است و بسیار خوشبو و سفید است که پرچم‌هایی طلایی دارد.

رسیدن گل و نسرین به خیر و خوبی باد / بنفشه شاد و خوش آمد، سمن صفا آورد (4/141)                        

بیت 8: گفته‌ی حافظ: شعر و غزل حافظ، سروده‌های حافظ./ شنید: گوش کرد./ عنبرافشان: درحالی‌که بوی خوش عنبر را در هوا می‌پراگند،/ ریاحین: جمع ریحان: اسپرغم، اما در اینجا توسعّاً به‌معنی گل‌ها و سبزه‌ها است.

 

4. معنی بیت‌های غزل

بیت 1: سحرگاهان که در خواب بیخبری بودم، ناگاه بخت بیدار به سراغ من آمد و  به من مژده  داد که بیدار شو که دوران غم و اندوهت سپری شد و آن شاه شیرین‌کار، به فرمانروایی رسید.

بیت 2: (و اینک به آزادی می‌توانی)جام شراب برگیری و سرمست و شاد به باغ و صحرا بروی و به تماشای گل‌ها بپردازی و ببینی که محبوبت با چه شکوهی دارد به شهر شیراز درمی‌آید.

بیت 3: (و مرا گفت که) ای حافظ خلوت‌نشین! به من زبان‌مزد بده که چنین مژده‌ای برای تو آوردم و به همین مناسبت، دهانت را چون نافه‌ای از مشک، بگشای و با سخنان و شعر دل‌انگیزت، درباره‌ی این حادثه، عطر خوش سخن بگو و بوی مشک را در هوا پراکنده ساز که یار تو، آن آهوی صحرای ختن، دارد به شیراز بازمی‌آید.

بیت 4: سرانجام، آن‌همه اشک‌ها، گریه‌ها و دعاهای من دلسوخته به ثمر رسید و (از این خبر) تازه‌روی و شادمان گشتم و ناله‌هایم  به فریاد دل عاشق من رسیدند و معشوق من به شیراز، بازگشت.

بیت 5: ای کبوتر دل من، به هوش  و مراقب باش که باز هم  آن یار ابروکمان و آن شاهین خوش‌شکار دارد  به شکار دل من می‌آید و من دوباره، هوادار و هواخواه او هستم.

بیت 6: ای ساقی! بی‌پروا برای من شراب بیاور و از هیچ‌کسی چه دوست باشد و چه دشمن، پروایی نداشته باش که کار روزگار بر وفق مراد و کام دل من است و دشمن رفته و دوست به پادشاهی نشسته است.

بیت 7: ابر بهار بدان دلیل می‌گرید که این روزگار بیوفا و پیمان‌شکن را شناخته است و دلش  به حال گل‌ها و سمن و سنبل و نسترنی، که روزگار به آنها فرصت نمی‌دهد، می‌سوزد و می‌گرید.

بیت 8: باد خوش صبحگاهی چون شعر مرا از دهان بلبل خوش‌آوا شنید، چنان به ذوق آمد که خود به تماشای گل‌ها آمد و بوی خوش آنها را برداشت و در هوا پراکنده ساخت.

 

× دکتر منصور رستگار فسایی ،  شرح تحقیقی دیوان حافظ  ، چلد دوم،  ص  560 ،   پژوهشگاه علوم انسانی

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٤:۱٠ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۱٥ امرداد ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

در سوک همایونی

 

    در سوک صادق  همایونی
( به مناسبت چهلمین روز درگذشت نویسنده، شاعر و ادیب محقق  استاد محمد صادق همایونی)
از
منصور رستگار فسایی  
   
چرخ ، یک چند گیر و دار نداشت
 این ستمهای   بیشمار نداشت
زندگی شاد بود و باغ  بهار،
بیمی از مرگ جانشکار نداشت
چرخ ، می گشت بر مدار و گُلی 
شکوه از چرخ کجمدار نداشت
 ناگهان باغ  را غبار گرفت 
هیج توفان چنان  غبار نداشت
گرگ مرگ امد و شکار گرفت  
هیچ گرگی  چنین شکار نداشت.  
برد سیسختی وصداقت کیش
وز بدِ کارِ خویش ، عار نداشت
کاشکی با مدرسی و فتی
کار،  این چرخ کهنه کار نداشت
روزگار، این نبُرده راه به مهر
حرمت مرد نامدار نداشت
کاشکی زیر این سپهر کبود،
هیچکس درد مرگ یار نداشت
کاش با صادق همایونی 
مرگ، این کین اشکار نداشت
کاشکی صادق همایونی
باخزانی چنین ، قرار نداشت 
سروی افکند این خزان ، بی رحم
که  چنان سرو ،'جویبار نداشت
سوخت  سروی  که شهر سروستان
همچو او سرو سایه دار نداشت
مُرد  مٓردی که شهر علم و ادب  
بی حضور وی اعتبار نداشت
تا که رفت از جهان همایونی
علم ، جز چشم اشکبار نداشت
شهر شیراز، رنگ شادی باخت
دیگر ان رنگ و روی پار نداشت
داوری دادگر  ز دست برفت
که بجز راستی شعار نداشت
رفت استاد  نثر و نظم دری 
که بجز  نقش ماندگار  نداشت
 از دل روشن و زبان فصیح 
 تحفه جز  دُ رِّ شاهوار  نداشت
شهسواری بشد که در  نیکی ، 
 هیچ  میدان، چنو سوار نداشت
کار فرهنگ مردم،  از وی یافت،
افتخاری ،  که هیچ کار ، نداشت
 اوستاد  بزرگ تعزیه ،  رفت 
 که بدیلی در این دیار نداشت
شهر  شیراز ماند و تنهایی
دیگر ان شمع شام تار نداشت
در ارم لاله ماند  خونین دل
که بجز  جان سو کوار نداشت
حافظ  ان رند عاشق  شیراز 
دیگر ان  بلبل هزار نداشت  
هر که او را شناخت ، می داند، 
که چُنو  " خلق روزگار " نداشت
در بهشتی خداش جای دهاد
که به از ان ، خود انتظار نداشت 
نای دل نالد از جدایی ، زار 
که جز ان دوست ، یار غار نداشت
وای بر ان که بی همایونی
صبر منصوررستگار نداشت
توسان ٢٧ خرداد ١٣٩٢
نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:٠٤ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ٢٧ تیر ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

دانشگاه گندی شاپور

از ویکی پدیا

ویکی پدیا*

اموزش عالی در ایران 

بخش اول ( سنتها و تجربه های تاریخی ) 

دانشگاه گند ی شاپور در دوره ی ساسانی (١)

 

دانشگاه باستانی گندی‌شاپور یکی از آثاردوره  ساسانی است که سابقه ی ان به  ۱۷ قرن  پیش می رسد، گندی‌شاپور شهری بود کهن در شمال استان خوزستان که امروزه ویرانه‌های آن در ۱۷ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان دزفول  قرار دارد  و به سبب بیمارستان و دانشگاهی که در آن بوده شهرت بسیار داشت.

.ابن ندیم می‌نویسد:«اردشیر ساسانی تمام کتابهای باستانی ایرانیان را  که باقی مانده اما پراکنده شده بودند از هند و چین جمع آوری و در خزانه نگهداری کرد. پسر او شاپور اول راه پدر را ادامه داد و و تمام کتابهایی که از زبانهای دیگر به پارسی ترجمه شده بود را جمع آوری کرد. او همچنین اوستا را به صورت یک کتاب گردآوری کرد. بنابر این پس از آنکه اسکندر اوستا را سوزاند، آن را احیا کرد. کتابخانه دیگری که در این زمان ساخته شد کتابخانه خسرو اول در جندی شاپور برای دانشگاه آن بود. علاقه خاص او به جمع آوری کتابها از دورترین نقاط جهان مشهور است. جندی شاپور بهترین مرکز تحقیقاتی در دوران ساسانی بود. بسیای از دانشمندان از ملیتهای مختلف مخصوصا نسطوری‌ها در آنجا گرد آمده بودند و بسیاری از کتابها به دستور خسرو اول به فارسی ترجمه شده بود. علاوه بر این دو کتابخانه، کتابخانه‌های بزرگ و معتبر دیگری هم وجود داشت. همه آتشکده‌ها و پرستشگاهها مانند همه بیمارستانها و مراکز تحقیقاتی و آموزشی گنجینه کتابهای خودشان را داشتند.»

دانشگاه جندی شاپور در عصر خود بزرگترین مرکز فرهنگی شد. دانشجویان و استادان از اکناف جهان بدان روی می‌آوردند. مسیحیان نسطوری در آن دانشگاه پذیرفته شدند و ترجمه سریانی‌های آثار یونانی در طب وفلسفه را به ارمغان آوردند. نو افلاطونیها در آنجا بذر صوفی گری کاشتند. سنت طبی هندوستان، ایران، سوریه و یونان در هم آمیخت و یک مکتب درمانی شکوفا را به وجود آورد. به فرمان انوشیروان، آثار افلاطون و ارسطو به پهلوی ترجمه شد و در دانشگاه تدریس شد[۴]

 


                                      بیمارستان و دانشگاه گندی شاپور

بیمارستان و مدرسه جندیشاپور در تاریخ فرهنگی ایران زمین اهمیت بسیار دارد. به تصریح اغلب منابع تاریخ پزشکی دوره اسلامی، این مرکز علمی در انتقال دانش پزشکی یونانی، ایرانی و هندی به عالم اسلام سهم فراوانی داشته‌است. نخستین بیمارستانهای دوره اسلامی طبق الگوی بیمارستان جندی فشاپور بنا شد. با این همه، اطلاعات تاریخی ما چندان نیست که بتوان تصویری دقیق از اوضاع علمی و فرهنگی این شهر عرضه کرد. آنچه در منابع دوره اسلامی در باره پیشینه علمی این شهر آمده‌است، گاه به افسانه می‌ماند. پژوهشهای جدید نیز، بعضاً، حاوی ادعاهایی ناسنجیده و غیرمستند است و تشخیص درستی این اطلاعات بسیار دشوار می‌نماید[۱]

به گزارش قفطی، شاپور اول، هم زمان با بنیان نهادن شهر، جمعی از صاحبان حرفه‌های گوناگون و به‌ویژه طبیبان حاذق را از قسطنطنیه به جندیشاپور آورد. این گروه نوجوانان را آموزش دادند و باعث شهرت شهر به عنوان مرکزی طبی شدند (که این گروه را والریانوس قیصر روم و همراهان اسیر وی معرفی کرده‌است که شاپور از مهارت آنها در کارهای ساختمانی بهره برد). ابن‌عبری نیز اشاره کرده‌است که گروهی از پزشکان یونانی به ترویج طب بقراطی در جندیشاپور پرداختند. این گزارشها پیشینه آموزش پزشکی را در جندیشاپور به حکومت شاپور اول باز می‌گرداند. همچنین فردوسی، در نقل ماجرای قتل مانی به روزگار بهرام اول، نوشته‌است که چوبه دار مانی را در کنار دیوار بیمارستان شهر برپا کردند. اگر این مطلب را از نظر تاریخی معتبر بدانیم، پیشینه فعالیت بیمارستان جندیشاپور تا نیمه دوم قرن سوم میلادی به عقب می‌رود، اما الگود بر آن است که مدرسه جندیشاپور را شاپور دوم، ذوالاکتاف، تأسیس کرد و اداره آن را به اولیای کلیسای نسطوری سپرد. به نوشته او، پزشکان و استادان آنجا - که برخی یونانی و برخی ایرانی بودند - پیش از آغاز خدمت روزانه، در مراسم دعای صبحگاهی شرکت می‌کردند، اما از گزارش منابع کهن بیش از این نمی‌دانیم که ذوالاکتاف از هند طبیبی به شوش آورد و احتمالاً برای پزشکی مسیحی، به نام تئودوروس / تئودوسیوس، کلیسایی در جندیشاپور بنا کرد. تئودوروس ظاهراً در آنجا طب تدریس می‌کرد و کتاب کُنّاش وی از معدود کتابهای فارسی است که در دوره اسلامی به عربی ترجمه شد.[۱]

دو حادثه دیگر بر رشد علمی جندیشاپور و نفوذ آموزه‌های یونانی در این مرکز افزود: نخست آنکه در ۴۸۹ میلادی امپراتور زنون، در پی حکم تکفیری که پاپ در باب نسطوریان صادر کرده بود، مدرسه دینی و پزشکی رُها را بست. متألّهان این مرکز به نصیبین و پزشکان آنجا به جندیشاپور کوچیدند و بدینسان از قلمرو امپراتوری روم به پادشاهی ساسانی پناه بردند. در آن روزگار رُها شهری کاملاً یونانی مآب بود، اما جندیشاپور شهری جهانی بود و از هر تعصبی آزاد. حادثه دیگر در پی سختگیری یوستی‌نیانوس، امپراتور روم (حک: ۵۲۷ ـ۵۶۷ میلادی)، بر نوافلاطونیان و بستن فرهنگستان آتن در ۵۲۹ میلادی رخ داد. هفت حکیم نوافلاطونی آتن را ترک گفتند و، به امید دیدار پادشاهی مطابق با آرمان جمهوری افلاطونی، به دربار انوشیروان روی آوردند.[۱]

انوشیروان در گردآوری و ترجمه متون یونانی و هندی کوشید و گویا خود از تلفیق آثار یونانی و هندی کتابی در پزشکی تألیف کرد. وی برزویه حکیم، رئیس پزشکان ایرانی و سرپرست مدرسه و بیمارستان جندیشاپور، را برای جمع‌آوری برخی کتابهای پزشکی به هند فرستاد و پزشکی هندی به نام بُذ را برای تدریس طب هندی به جندیشاپور فراخواند. در سال بیستم پادشاهی انوشیروان، به دستور وی، گروهی از پزشکان جندیشاپور گرد آمدند و به بحث در باره موضوعات پزشکی پرداختند. قفطی، ضمن ذکر نام چند تن از اعضای این انجمن، نوشته‌است که مناظرات آنها ثبت و ضبط می‌شد. از لحن وی چنین برمی‌آید که به ترجمه عربی این مناظرات دسترسی داشته‌است. با این وصف، دشوار می‌توان این سخن الگود را پذیرفت که اگرچه به فرمان انوشیروان کتابی در سی مجلد در باره سموم تألیف شد و دانش نجوم مورد تشویق قرار گرفت، اما شاه نتوانست در جندیشاپور مدرسه طب تأسیس کند. در واقع، جندیشاپور به روزگار پادشاهی انوشیروان در اوج شکوفایی علمی بود[۱]

بعد از اسلام[ویرایش]

دکتر سیلمز در تحقیقی که در سال ۲۰۰۵ در ژورنال آمریکایی علوم اجتماعی اسلامی چاپ شد با اشاره به سالم ماندن دانشگاه گندی شاپور در حمله اعراب به ایران می‌نویسد[۵]:

بعد از اینکه اعراب مسلمان ایران را تسخیر کردند، به زودی به اهمیت این مؤسسه آموزشی پی بردند و بر آن شدند که شکوه سابق آن را حفظ کنند. آنها همه سازمان‌های شهر را باقی نگاه داشتند، از جمله بیمارستان، کتابخانه، مدرسه پزشکی و معابد آن را. و علاوه بر این برای دکترهایی که در گندی شاپور تحصیل کرده بودند شغل ایجاد کردند.

                                                 گندی شاپور

آوازه شهرت علمی این شهر را حارث‌بن کلده، که از جندیشاپوریان طب آموخته و در فارس طبابت کرده و ثروتی اندوخته بود، بیش از گذشته به گوش اعراب رساند. با اینکه از فعالیت مدرسه جندیشاپور، از زمان بازگشت حارث به طائف تا زمان فرا خوانده شدن جرجیس بن بُختیشوع نزد منصور (حک: ۱۳۶ـ ۱۵۸)، گزارشی در دست نیست، اما می‌توان با اطمینان گفت که در این میانه فترتی در فعالیت علمی جندیشاپور روی نداده‌است. شاید از تأثیر برخی آموزه‌های زردشتی، همچون ثنویت، که زمانی بر اصول پزشکی یونانی رایج در جندیشاپور مؤثر بود، قدری کاسته شد، اما تعالیم مسیحی همچنان مانع از اهتمام پزشکان جندیشاپور به برخی حوزه‌های پزشکی، همچون کالبدشناسی، می‌شد. آنان، به‌رغم تأثیرپذیری‌شان از پزشکی نظری یونان، فعالیت خود را بیشتر به پزشکی بالینی و داروشناسی و داروسازی محدود کرده بودند. محمدی بر آن است که پزشکان و استادان جندیشاپور در فاصله فتح این شهر به روزگار خلافت عمر تا اوایل دوره عباسی مجبور بودند مستقل از حمایت حکومت به کار خود ادامه دهند و مدرسه و بیمارستان شهر را بگردانند، اما در ۱۴۸ خلیفه منصور به بیماری دشواری دچار شد و به دستور وی حاذق‌ترین طبیب آن روزگار - که به تشخیص مشاوران خلیفه، جرجیس بن بختیشوع، رئیس پزشکان جندیشاپور، بود - به بغداد فراخوانده شد. وی پس از درمان خلیفه عزت بسیار یافت و بعد از چهار سال اقامت در بغداد به جندیشاپور بازگشت و وعده داد تا شاگرد خود عیسی‌بن شُهلافا/ شهلاثا را به جای خود به بغداد بفرستد. به روزگار مهدی (حک: ۱۵۸ـ ۱۶۹) نیز فرزند جرجیس، بختیشوع، برای درمان هادی، پسر خلیفه، چندی به بغداد رفت و در ۱۷۱ نیز برای معالجه هارون به دارالخلافه رفت و اکرام بسیار دید. شش نسل از خاندان بختیشوع، در عین حفظ ارتباط خود با جندیشاپور، سالها از مهم‌ترین پزشکان دربار عباسی بودند.[۱]

پزشکان جندیشاپوری در بغداد قدر و منزلت بسیار داشتند. این موضوع از گلایه یکی از طبیبان عصر جاحظ از کسادی بازار پزشکان عرب در مقایسه با طبْآموختگان جندیشاپوری یا مسیحی پیداست. سرنوشت ماسَوَیه نیز سبب مهاجرت جندیشاپوریان را به بغداد روشن می‌سازد. او که حتی سواد خواندن و نوشتن نداشت، سی سال در بیمارستان جندیشاپور داروسازی کرد و پس از آنکه از کار برکنار شد با نومیدی به بغداد رفت، اما در آنجا، با اتکا به تجربیاتش، چشم پزشک مخصوص خلیفه شد. یوحنا پسر ماسَوَیه نیز در چشم‌پزشکی تبحر داشت و بیش از چهل اثر در پزشکی نگاشت. او در بغداد مدرّس مهم‌ترین مجلس درس طب آن روزگار بود و با آنکه اصنافی گوناگون از اهل علم و ادب به حلقه درس وی رفت و آمد داشتند، آنچنان که ابن‌ابی‌اصیبعه گزارش داده‌است او نیز، همچون دیگر پزشکان جندیشاپور، مایل نبود دانش خود را به همگان بیاموزد. عتاب وی با حُنَین‌بن اسحاق، از اهالی حیرَه، نیز به همین سبب بود. با این وصف، حنین به درس ابن‌ماسویه راه یافت و یکی از بزرگ‌ترین چشم‌پزشکان دوره اسلامی شد. به علاوه، ظهور او به عنوان مهم‌ترین مترجم سریانی آثار یونانی، بر دانش جندیشاپوریان افزود. او ۸۵ اثر جالینوس را به سریانی ترجمه کرد که اغلب به درخواست پزشکان جندیشاپور به انجام رسید. برخی از این ترجمه‌ها برای دانشجویان جندیشاپوری متون درسی به‌شمار می‌آمدند. اولیری تقاضا برای ترجمه‌های سریانی، در کنار ترجمه‌های عربی، را نشانه تداوم فعالیت علمی جندیشاپور دانسته‌است. از سوی دیگر، مرکزیت یافتن بغداد در نهضت ترجمه آثار یونانی باعث مهاجرت گسترده طبیبان جندیشاپور به بغداد شد. آنان در آنجا بیش از جندیشاپور امکان تحقیق و تدریس پزشکی و دستیابی به ترجمه‌های سریانی داشتند. این مهاجرتها اگرچه از رونق علمی جندیشاپور کاست، اما زمینه انتقال دانش و تجربه این مرکز علمی را به بغداد بیش از گذشته فراهم آورد و نقشی درخور توجه در شکل‌گیری نهاد بیمارستان در جهان اسلام داشت.[۱]

محققان در باره میزان اهمیت مدرسه جندیشاپور در انتقال دانشهای دوره باستان، به‌ویژه پزشکی، به عالم اسلام هم نظر نیستند. هرچند اغلب آنان مدرسه جندیشاپور را اصلی‌ترین واسطه انتقال پزشکی هند به جهان عربی‌زبان می‌شمرند و بدون وجود این مرکز امکان آگاهی یافتن مسلمانان از آموزه‌های پزشکی هند را در چنین زمان کوتاهی منتفی می‌دانند، اما در باره پزشکی یونانی و به‌ویژه جنبه‌های نظری آن اختلاف رأی دارند. سزگین، باتوجه به ترجمه کُنّاشِ اهرن اسکندرانی به قلم ماسَرجَوَیه یهودی در دوره مروان‌بن حَکَم (حک: ۶۴ـ۶۵)، بر آن است که اولین آثار پزشکی علمی از اسکندریه یا مراکز علمی شام به دست عربها رسید و این تصور که مسلمانان در پزشکی نیز مانند دیگر رشته‌های علمی نخست به سراغ میراث ساسانیان رفته، نیازمند تصحیح است. او همچنین نقش جندیشاپور را در انتقال پزشکی نظری یونان به جهان عربی‌زبان اساسی ندانسته و برای آغاز پزشکی نظری نزد مسلمانان به کتاب سموم جابربن حیان توجه کرده که بر پایه تألیفات یونانی و نوشته‌های منسوب به بقراط، جالینوس، افلاطون، فیثاغورس و ارسطو شکل گرفته و سهم دانش پزشکی ایرانیان در این اثر منحصر به نام گیاهان و داروها شده‌است. سزگین در باره علم کیمیا نیز بیشتر به اعتراف روسکا به وجود نامهای کیمیایی ایرانی در برخی اشعار دوره اموی توجه کرده و به نقش مکتب جندیشاپور در انتقال این دانش به جهان عربی‌زبان نپرداخته‌است و این پرسش را جدّی نگرفته که وجود نامهای ایرانی در دانشهایی از این دست نشانه چیست.[۱]

پیش از پرداختن به موضوع اخیر باید از زبان آموزش در مدرسه جندیشاپور پرسید. پژوهشگران در این‌باره هم‌سخن نیستند. به نظر براون، تدریس در جندیشاپور به زبان یونانی صورت می‌گرفته و زبان پهلوی تنها در داروسازی، آن هم به شکلی نه چندان آشکار، به کار می‌رفته‌است. این موضوع به‌ویژه به‌سبب تفاوت انواع گیاهی موجود در ایران و یونان و اسکندریه طبیعی به‌نظر می‌رسد؛ اما الگود زبان این مدرسه را در درجه اول سریانی و در کنار آن فارسی و عربی و دیگر زبانهای بومی متداول دانسته‌است. از تقاضای پزشکان جندیشاپوری هم روزگار با حنین برای ترجمه آثار جالینوس به سریانی، می‌توان گمان برد که زبان علمی جندیشاپوریان حتی در سده سوم هجری سریانی بوده‌است. به‌علاوه، از ترجمه آثار یونانی از فارسی به عربی به دست نسطوریان ساکن جندیشاپور، گزارشی در دست نیست. با این همه، اگرچه تأثیر مستقیم زبان پهلوی در انتقال دانشهای باستانی به عربی چندان زیاد نیست، اما سنّت ساسانی ترجمه و اقتباس علوم - که به‌ویژه در جندیشاپور تا دوره عباسیان ادامه یافته بود - از اصلی‌ترین ریشه‌های فرهنگی نهضت ترجمه به شمار می‌آید.[۱]

جندیشاپوریان، افزون بر ترجمه متون، به تألیف آثاری به‌ویژه در پزشکی و داروسازی همت گماشتند و از این طریق نیز بر پزشکی دوره اسلامی تأثیر فراوان نهادند. کتاب الکنّاش جرجیس‌بن بختیشوع - که حنین آن را از سریانی به عربی ترجمه کرد - و کتاب قوی‌الادویه المفرده اثر عیسی‌بن صُهاربخت و آثار فراوان یوحنابن ماسویه از جمله دغل‌العین در چشم‌پزشکی و نیز کتابی در آزمون دانش پزشکان به نام محنه‌الطبیب و کتاب العین اثر شاگرد وی، حنین بن اسحاق، از مهم‌ترین آثار جندیشاپوریان است. ابن‌ندیم در این زمینه به‌ویژه از کتاب الاَقرباذین تألیف شاپوربن سهل، رئیس بیمارستان جندیشاپور، نام برده که مرجع همه بیمارستانها و داروفروشیها بوده‌است. الگود احتمال داده که نگارش این اثر آخرین اقدام رسمی مدرسه جندیشاپور و در عین حال نخستین تجربه تألیف اثری داروشناختی در جهان بوده‌است. از این اثر تا نیمه دوم قرن پنجم در بیمارستان جندیشاپور استفاده می‌شد.[۱]

آثار تألیفی پزشکان جندیشاپور اغلب از میان رفته و فقط نقل قولهایی پراکنده از آنها باقی است که هنوز تحقیقات کافی در باره اهمیت آنها در تاریخ پزشکی صورت نگرفته‌است. به نظر سزگین، مهم‌ترین اثری که از این مدرسه به دست ما رسیده، کنّاش جرجیس حَنّا، نگاشته در قرن دوم، است. تفسیر این کتاب، به قلم صهاربخت بن ماسَرجیس، نیز هنوز برجاست.[۱]

 

منابع :

  1. 1.    فرهمند١٣٨۶ ۴٢-٣٧. Pp
  2. 2.     دبیری نژاد، بدیع‌الله. "جندی شاپور". دوره 10، ش 119و120 (شهریور و مهر51): 7-9.
  3. 3.     Encyclopedia of library and information science, P.P.20-25, Volume 13 By Allen Kent, Harold Lancour, Jay E. Dailyhttp://books.google.com/books?id=4En71IyMy_kC&pg=PA20&dq=copies+of+persian+manuscripts+which+were+destroyed&hl=en&ei=FV-rTumDPKXViAKxkf2UCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false
  4. 4.     تاریخ تمدن ویل دورانت، جلد۴-عصر ایمان، کتاب اول، فصل هفتم-ایرانیان، I-جامعه ساسانیان
  5. 5.     Söylemez، Mehmet Mahfuz«The Jundishapur School: Its History, Structure, and Functions»American Journal of Islamic Social Sciences (Association of Muslim Social Scientists) ۲۲، ش. ۲ (۲۰۰۵): ۷.
  6. 6.     فرهنگ فارسی معین، چاپ ششم ۱۳۶۳، جلد پنجم (اعلام)، زیر عنوان دانشگاه گندی‌شاپور
  7. 7.     منصوره پیرنیا: سفرنامه شهبانو، انتشارات مهر ایران، ۱۳۷۱، پاریس، ص. ۹۹
  8. 8.     «اشاره‌ای بر تاریخچه دانشگاه جندی شاپور از وبگاه رسمی دانشگاه شهید چمران اهواز». بازبینی‌شده در ۶ اسفند ۱۳۹۱.
  9. 9.     ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۸۱، تیرماه ۱۳۸۷.

10.  ماهنامه اطلاعات علمی، شماره ۳۵۸، تیرماه ۱۳۸۸.

 

منابع دیگر:

 

*با اختصار وویرایش

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٤:۱٠ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۱۸ تیر ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

پیکرگردانى اسطوره‏ها

دکتر منصور رستگار فسایی

 

پیکرگردانى اسطوره‏ها  ×

پرسیدم: این پر جبرئیل آخر چه صورت دارد؟
گفت: اى عاقل! این همه رموز است که اگر
بدانند، این همه طامات بى‏حاصل باشد.

(سهروردى، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، آواز پر جبرئیل)

از جمادى مردم و نامى شدم

 وز نما مردم زحیوان سر زدم

مردم از حیوانى و آدم شدم

 پس چه ترسم، کى زمردن کم شدم

حمله دیگر بمیرم از بشر

 تا بر آرم از ملائک بال و پر

وز ملک هم بایدم جستن زجو

 کل شى‏ء هالک الا وجهه

بار دیگر از ملک قربان شوم

 آنچه اندر وهم ناید آن شوم

پس عدم گردم عدم چون ارغنون

 گویدم کانّا الیه راجعون

 

(مولوى، بى‏تا: ص 22، ب 2901 تا 2906)

پیکرگردانى چیست؟

مراد از پیکرگردانى همان است که در ادبیات فرنگ  Metamorphosesو
 Transformationخوانده مى‏شود و معناى آن تغییر شکل ظاهرى و ساختمان و اساس
هستى و هویت قانونمند شخص یا چیزى با استفاده از نیروى ماوراءالطبیعى است که این
امر در هر دوره و زمانى «غیر عادى» به نظر مى‏رسد و فراتر از حوزه و توان معمولى
انسان‏ها و حتى نوابغ و افراد استثنایى به شمار مى‏آید. در این حالت شخص یا شى‏ء از
صورتى به صورتى دیگر مى‏گردد و پیکرى تازه و نو مى‏یابد که ممکن است بروزات آن
صورى، ظاهرى و محسوس باشد یا در نهاد و نهان دچار تغییراتى بنیادى شود، قدرت یا
قدرت‏هایى تازه به‏دست آورد که قبلاً فاقد آن بوده است و در نتیجه، اگر چه اصولاً همان
است که قبلاًبوده، در صورت و باطن او تحول و تغییرى تازه ایجاد شده است که شکلى
نو و کنش‏هایى خاص و متفاوت پیدا کرده است. مانند پیکرگردانى خدایان به انسان،
حیوان، گیاه یا شى‏ء یا گشتن اشیا به پیکر گیاه و حیوان و انسان و پیکرگردانى حیواناتى
همچون اژدها و سیمرغ در مکالمه و گفتگو با انسان و دگرگونى ظاهرى یا درونى انسان و
تبدیل شدن او به خدایان، حیوانات و اشیا که از عملکردها و توانایى‏هاى خارق‏العاده
معنوى او استنباط مى‏شود یا جلوه کردن به‏صورت مخلوقات و موجوداتى که ترکیبى از
انسان و حیوان و گیاه و اشیا هستند و یا توانمند شدن انسان و حیوان بر خوارق اعمال و
خلق شگفتى‏هایى، همچون دست‏یابى به عمر جاوید، آب حیات، سخن‏گفتن با
حیوانات و نباتات و جمادات، پرواز کردن و رسوخ به دنیاهاى زیرین خاک یا فرازین آن،
رخنه‏کردن به دنیاى پیش از تولد و پس از مرگ و خواندن و دانستنِ غیب و بزرگ و
کوچک گردیدن، جوان شدن و غیره.

     به‏طور کلى در پدیده پیکرگردانى بسیارى از دیدگاه‏هاى شخصى، اجتماعى، فلسفى،
روان‏شناسانه و تخیل، زبان، ادب و هنر و گونه‏هاى دیگر تجلّى فرهنگى انسان در ادوار
مختلف و در شرایط و اوضاع و احوال گوناگون سیاسى، اجتماعى، دینى و اخلاقى مورد
توجه قرار مى‏گیرد و کمتر موضوع مادى یا ماوراى طبیعى است که پدیده پیکرگردانى آن
را دربر نگیرد، بدین معنى که از قلمرو خدایان و ایزدان و فرشتگان گرفته تا حوزه
اهریمنان و دیوان و پریان و جادوگران که پیوسته در نبردهاى بى‏امان و جاویدان درگیرند،
تا انسان‏هاى قدرتمند و ایزد واره که با همنوعان خویش، و با حیوانات و گیاهان در تضاد
منافع قرار مى‏گیرند و یا با خدایان و نیروهاى مثبت و منفى ماوراى طبیعى به نوعى
ارتباط برقرار مى‏کنند... همه و همه در گستره این موضوع قرار دارند و به نوعى دگرگونى
در ابعاد پیدا و پنهان زندگى انسان و مسایل هستى او را نشان مى‏دهند و در همان حال،
عظمت دنیاى شگفت‏انگیز اساطیر و گستره ظرفیت‏هاى بى‏پایان ذهن و تصورات انسانى
را خاطرنشان مى‏سازند. به علاوه، انسان کهن همه چیز را به نوعى جاندار و داراى
قدرت حیات و دگرگونى و تفکّر مى‏شناسد، آنچنان که در اساطیر زرتشتى هرچیزى
داراى مینویى روحانى است که مى‏تواند در پیکرهاى مختلف ظهور و بروز پیدا کند.

     ما همواره در بستر پیکرگردانى‏هاى اساطیرى شاهد تغییر بستر محیط زندگى
انسان‏هایى هستیم که به همراه تغییرات پیچیده هستى مادى و معنوى خود، اسطوره‏هاى
پیچیده دگرگونى را مى‏آفرینند و حکایت خود را در زبان و تعابیر اساطیر بازگو مى‏کنند.
همیشه مى‏بینیم که چه در زمین‏هاى سوخته افریقا و چه در میان ساحل‏نشینان آتنى و چه
در میان بومیان سرخپوست، مردم با توجه به شرایط محیطى و اقلیمى خود،
اسطوره‏هایى را خلق مى‏کنند که قادرند در پیکره‏هاى مختلف بگردند و بدین گونه
موجودات اساطیرى، کهن الگوهاى فرهنگ انسانى مى‏شوند.

     بدین ترتیب، پدیده پیکرگردانى موجودات اساطیرى که از آغاز خلقت به
صورت‏هاى مختلف و شگفت‏انگیز جلوه مى‏کند، هم بر تناقض‏هاى هستى انسان و
جهانش و هم بر ضعف‏هاى آفرینش او دست مى‏گذارد و در همان حال که بر قدرت و
کمال ذهن و فکر و شخصیت خلاق انسانى تأکید مى‏ورزد، هر پیکرگردانى یا گردش از
یک پیکر به دیگرى، کالبدى تازه و پیامى خاص به خود دارد و نوعى نقص یا کمال را
مطرح مى‏کند. براى مثال انسان درحالى‏که مى‏تواند از جمادى بمیرد و نامى شود و از
نامى‏بودن پیکرگردانى کند و در قالب حیوان درآید و از حیوانى به فرشتگى تغییر قالب
دهد، اما هنوز راضى نیست و مى‏خواهد که آنچه اندر وهم ناید آن شود. انسان در تبدیل
و تبدل همیشگى اساطیریش، سکون و ایستایى و مرگ را نفى مى‏کند و این بت عیار
نشان مى‏دهد که مى‏خواهد به هر جلوه و شکلى درآید و تفسیرى صادقانه و صمیمى از
موقعیّت کنونى و مطلوب خود را ارائه دهد که ناشى از اندیش‏مندى منحصر به فرد او و
درک دقیق وى از گذشته و حال و آینده و پیدا و پنهان جهان است، بنابراین، دامنه شمول
پیکرگردانى‏هاى اساطیرى محدود نیست و همه ظاهر و باطن و پیدا و پنهان هستى مادى
ومعنوى خاصى را که انسان با آن در ارتباط است دربرمى‏گیرد و سیر انسان را از جمادى
به خلیفه‏اللهى و اناالحقى نشان مى‏دهد و به قول سعدى:

 

طیران مرغ دیدى تو زپاى‏بند شهوت

 بدر آى تا ببینى طیران آدمیت

     خدایان در تصور ایرانیان به صورت‏هاى مختلف جلوه مى‏کردند. ایرانیان براین باور
بودند که هرچیزى در جهان روحانى (مینوگ یا مینو یا صورت نامرئى و نامحسوس هر
چیز) استعداد آن را دارد که صورتى مادى یا گیتیک (گیتى به صورت مرئى و محسوس و
این جهانىِ هر چیز) به خود بگیرد و معتقد بودند که جهان به همین طریق به وجود آمد و
جهان روحانى صورت مادى به خود گرفت، اما درحالى‏که موجودات زمینى «صورت
مادى» به خود مى‏گیرند که مناسب طبیعت آنها است، موجودات روحانى وآسمانى و
ایزدى نیز مى‏توانند به اشکال گوناگون مادى درآیند و از این رو است که در اساطیر ایران
تیشتر، به سه شکل و ایزد بهرام به ده شکل درمى آیند(هینلز، 1368: 41).

     نکته جالب آن که پس از فراهم‏آمدن مقدمات، همه این تغییرات همچون امر «کن»[1]بلافاصله صورت تحقق مى‏یابد و انسان اسطوره‏ساز در همین مرحله است که نظم
طبیعى و قوانین علّى هستى را نادیده مى‏انگارد و در عین حال که خود را خلیفه‏اللّه‏
مى‏داند به هزار پیکر مى‏گردد و به هزار چهره در مى‏آید تا در هر پیکرگردانى و هر چهره
بازى خود یا دیگران، توانمندى ذهنِ وقّاد خود را در خلقت‏هاى تازه و در چهارچوب
نیازهاى خود نشان دهد و بکوشد تا این خلقت‏ها ضعف و نقص مخلوقات طبیعت را
نداشته باشند. این مخلوقات تازه نیز با رفتارها و منش‏ها و آروزها و جلوه‏هاى نیک و بد
تازه خود، همیشه در ارتباطى تنگاتنگ با گذشته و جوهره طبیعى و سرشت و باطن
گذشته انسانى خود قرار دارند و هرگز اصل خویش را گم نمى‏کنند. با هر تغییر چهره‏اى،
زمینه یا زمینه‏هایى فراهم مى‏آورند تا مجال مقایسه نیک و بد، زشت و زیبا، رنج و راحت
و لحظه‏هاى متفاوت هستى انسان فراهم شود. وقتى خدایان در چهره حیوانات و
انسان‏ها جلوه مى‏کنند، وقتى دیوان و پریان و اهریمنان، به قلمرو انسان‏ها وارد مى‏شوند
و هنگامى که فریدون خود را به شکل اژدها درمى‏آورد یا مس به مدد کیمیا طلا مى‏شود
وانسان با آب حیات فناناپذیر و جاودان مى‏گردد، در همه این موارد، زبان رمزى اسطوره
توأماً انعطاف‏پذیرى خود را در انطباق با تغییر شکل هستى در کنار موقعیت قبلى و تازه
خود مطرح مى‏کند و موقعیت انسان را در بخشى از حیات مادى و معنویش به تماشا
مى‏گذارد. بدین ترتیب، تغییر در شکل موجودات یا پیکرگردانى‏هاى آنها دستمایه تحقق
تمام آروزهایى مى‏شود که انسان در طول اعصار و قرون داشته است و در روایات تمام
ملت‏ها نیز این پدیده به‏عنوان جزئى جدایى‏ناپذیر از اسطوره‏هاى کهن مطرح مى‏شود و
داراى چند ویژگى همانند است.

دور کننده غم بسیار تخم است و هرگاه سیمرغ از آن برخیزد هزار شاخه از آن
بروید ویژگى‏هاى پیکرگردانى

     1. خدایان با آن‏همه قدرت مطلقى که دارند، مى‏توانند هر لحظه که بخواهند خود را
به اشکال مختلف درآورند، در اساطیر یونان زئوس خود را به شکل پیرى فرتوت و
هرمس[2] به شکل سنگ در مى‏آورند و اطلس به قله کوه مبدل مى‏شود. زئوس گاهى خود
را به شکل گاو نر سفید در مى‏آورد و اروپا[3] دختر پادشاه فینیقیه را مى‏رباید و هرا، همسر
و خواهر زئوس، خود را به شکل پیرزنان درمى‏آورد، هادس[4] سرپوشى دارد که چون آن
را بر سر مى‏نهد پنهان مى‏شود و غیره.

     در اساطیر ایران باستان نیز اهورامزدا در آسمان، خورشید است و در زمین روشنى و
جامه‏اى مزین به ستارگان به تن دارد و دختران و پسرانش امشاسپندان هستند. ایزد ناهید
در پیکر دوشیزه‏اى خوش پیکر و زیبا جلوه مى‏کند که خانه‏اش در اقیانوس‏هاى بهشتى
است و ارابه‏اى دارد که چهار اسب که هریک نماد یکى از عوامل طبیعى، یعنى باد،
باران، ابر، تگرگ و شبنم هستند، آن را حمل مى‏کنند. او تاجى طلایى بر سر دارد که
صدها ستاره برآن مى‏درخشند.

     ایزدبهرام نیز در پیکرگردانى بى‏همتا است و خود را به صورت باد، گاو زیباى زرین
مو، اسب سپید زیبا با گوش‏هاى زرین، ماده شتر مست، گرازى با دندان‏هاى تیز، مردى
پانزده ساله، درخشان و روشن‏چشم، مرغ ورغنه (وارغن) یا شاهین، بزکوهى و بالأخره
جنگاورى شکوهمند در مى‏آورد. سروش به شکل خروس و ایزدمهر به سیماى چوپانى
نیرومند در مى‏آیند و اهریمن نیز گاهى خود را به شکل انسان و به هیبت مردى جوان و
پانزده ساله در مى‏آورد، درحالى‏که پیکر خود او به هیزمى چون بدن سوسمار مى‏ماند...
دیوان، پریان و اژدهایان نیز در پیکرهاى گوناگون مى‏گردند. تیشتر در اساطیر زرتشتى
گاهى به‏صورت اسبى با سم سپید در مى‏آید و با اپوش، دیو خشکى، به نبرد مى‏پردازد و
گاهى به‏صورت گاو و زمانى در هیأت جوانى راى‏مند و پانزده ساله و زیبا جلوه مى‏کند که
داراى چشم‏هاى روشن و درخشان و قامتى بلند است و فرشتگان نیز همچون ایزدان
پیکرگردانى‏هاى گوناگون دارند.

     مینوى آسمان با زرهى مزین و در جامه جنگاورى نیرومند جلوه مى‏نماید و نیروى
روانى دین، پس از مرگ انسان در سیماى دخترى زیبا بر مرد نیک و به‏صورت زنى پتیاره
و پلشت[5] بر مرد بدکار، آشکار مى‏شود و فر نیز صورت‏هاى گوناگون به خود مى‏گیرد.

    در توتم‏هایى که به منزله خدایان ابتدایى بشرند نیز گاهى به‏صورت اسب سیاوش و
کیومرث، یعنى قهرمانان و خدایان گیاهى و زمانى به شکل حیواناتى چون اسب و
سیمرغ آشکار مى‏شوند و گه‏گاه قدرت خویش را در آب حیات و رویین تنى و اکسیر در
اشخاص و اشیاى دیگر جلوه‏گر مى‏سازند.

     2. انسان هزار چهره نیز داراى قدرتى است که خود یا دیگران و یا اشیا را تغییر پیکر
مى‏دهد. فریدون همچون اژدهایى بر فرزندانش آشکار مى‏شود و ضحاک یا اژدهاک،
انسانى با پیکر مار است و در روایات مختلف اساطیرى، ملى و مذهبى نیز بسیارى از
نیکان، ظهوراتى در پیکر اشیا، حیوانات، گیاهان اژدهایان و غیره دارند و جادوگران هم
خود را به شکل‏هاى متفاوتى در مى‏آورند و کارهاى شگفت انجام مى‏دهند.

     تهمورث، اهریمن را به‏صورت اسبى در مى‏آورد و بر آن سوار مى‏شود و به یارى
همان نیرو دیوان را به کار گل مى‏گمارد و از آنها خط و هنر مى‏آموزد و نشان مى‏دهد که
اراده انسانى بر نیروى دیوى غلبه کرده است و کاووس نوشدارو را در اختیار دارد که
زخم‏خوردگان را تندرست مى‏سازد، کیخسرو در جام جهان‏بین خود، همه‏جا را مى‏بیند و
رستم زرهى دارد که نه در آتش مى‏سوزد و نه در آب‏تر مى‏شود و چون آن را مى‏پوشد،
پرواز مى‏کند. اسفندیار رویین‏تن است، اما همچون آشیل[6] که نقطه ضعفش در پاشنه

پایش بود، او نیز چشمانى آسیب‏پذیر دارد، همچنان‏که اسکندر نیز فاقد چشمى بینا
است که در اسطوره به‏صورت سیاهى و تاریکى غار و یا خود تاریکى جلوه مى‏کند و به
همین جهت، آب حیات را نمى‏یابد. گودرز با خوابى ظهور کیخسرو را در مى‏یابد و با
موفقیت به خواب خود تحقق مى‏بخشد. فریدون در خواب سنگ را مى‏بندد و رستم
کوهپاره‏اى را با پا نگه مى‏دارد که بهمن به‏سوى او رانده است و افراسیاب خود را در آب
و شاه مازندران در سنگ خود را پنهان مى‏کند.

     توانمندى انسان در دگرگون کردن و دیگر شدن، گاهى جلوه‏اى غیر مستقیم دارد.
بدین معنى که انسان از درخت سخن مى‏شنود؛ با کوه سخن مى‏گوید و به یارى فسخ و
نسخ و مسخ تداوم پیکرگردانى خود را در حیوانات، انسان‏ها، اشیا و گیاهان امکان‏پذیر
مى‏سازد.

     در شعر نو فارسى، شهر سنگستان اخوان، بهترین نماد این امر است و درنزهه‏القلوب
درباره مجسمه شاپور مى‏خوانیم که «بر ظاهر بشاور شکل مردى سیاه است به هیکل
بزرگ‏تر از مردى. بعضى گویند طلسمى است و برخى گویند که مردى بود که خداى او را
سنگ گردانید...» و در بندهش مى‏خوانیم که تن کیومرث از فلز ساخته شده است و چون
مى‏میرد از تن او هفت گونه فلز به‏وجود مى‏آید، زهره ستاره آسمان مى‏شود و انسان به
رودخانه و چشمه مبدل مى‏گردد.

     در مجموع، انسان همه اقتدارات خدایان را در چهارچوب وجود مادى خود متمرکز
مى‏کند، اما مى‏کوشد تا اعمال خارق‏العاده خود را رنگى منطقى ببخشد.

     انسان زرتشتى امشاسپندان را در کنار خدایان قرار مى‏دهد تا یار و یاور او باشند. این
امشاسپندان که عبارتند از: بهمن، شهریور، خرداد، مرداد، سپنته آرمئیتى و اشا و هیشته)
هریک جلوه‏اى معنوى و مادى دارند که مستقلاً به بحث درباره آنها خواهیم پرداخت،
اما سروش در دین زرتشتى متأخر بر امشاسپندان افزوده گشته است تا ساخت هفتگانه
سلسله مراتب ایزدى تکمیل شود.

     سروش، پیک ایزدى، در شاهنامه فردوسى همانند جبرئیل مسلمانان است که در
موارد متعدد در خواب و بیدارى بر افراد ظاهر مى‏شود و هربار شکلى خاص دارد، ولى
در عمل او که از محبوب‏ترین چهره‏هاى آیین زرتشتى و نماینده حضور اهورا مزدا در
همه جا هست، در دست فردوسى به‏صورت پیک خاص یزدان یگانه در مى‏آید و به
همین جهت، اگرچه مخاطبان او متفاوتند، اما او همیشه درخواست‏هاى الهى را مطرح
مى‏سازد. ابلیس در شاهنامه به جاى اهریمن مى‏نشیند و نقش شیطان را بازى مى‏کند و
سروش نماینده مطلق قدرت‏هاى الهى و ایزدى است و ابلیس و همراهانش، یعنى دیوان،
پریان، جادوگران و اژدهایان مظاهر کلّیت شر و اهریمنان به‏شمار مى‏آیند. نیروهاى خیر
با پیشگامى سروش عبارتند از سیمرغ و فرّه‏مندان که از خواب‏هاى صادق برخوردارند و
همگى تجلّیات اراده خیر مطلق هستند که جابه‏جا با منطق عقلانى و باور فردوسى ظهور
و بروزى توجیه‏شدنى و معقول دارند (مجموعه اوستا...، 1354؛ یسنا، 1938: 44: 5و33:6) و
به اشکال مختلف آشکار مى‏شوند و ما در این زمینه فقط به ذکر سه مورد اکتفا مى‏کنیم و
بقیه موارد را در ضمن توضیح ایزدان و نیروهاى خیر و شر در فصل پنجم این کتاب، به
تفصیل بیان خواهیم کرد.

1. ایزد سروش

سروش در اوستا گاهى به‏صورت مرغ سروشه که همان خروس باشد در مى‏آید که در
بامدادان صداى خود را بلند مى‏کند و مردم را به بیدار شدن و برگزارى نماز «اشم وهو»
دعوت مى‏کند تا اهریمن را نفرین کنند. سروش به قول نیبرگ[7]، در آثار دوره‏هاى بعد
چهره‏هایى کاملاً آن‏جهانى به خود مى‏گیرد و فرشته‏اى مى‏شود که مقامى مهین و والا
دارد و مظهر اطاعات و نماینده صفت تسلیم در برابر اوامر اهورا مزدا است. او از
فرشتگانى است که در روز رستاخیز به کار حساب مى‏پردازند. او پیک ایزدى است و
روز 17 هر ماه بدو واگذار شده است (یسنا، 1938: 44: 5و33:6).

     سروش در بسیارى از اعمال به آپولو[8]، پیک مستقیم خدایان و راهنماى مردم در
اساطیر یونان، همانند است. سروش در شاهنامه اولین موجود ماوراءالطبیعى است که در
بخش اساطیرى شاهنامه، یعنى داستان کیومرث به‏صورت پرى پلنگینه‏پوش بر کیومرث
آشکار مى‏شود و او را از توطئه اهریمن و خزروان دیو آگاه مى‏سازد و به نبرد با اهریمن
برمى‏انگیزد و پس از کشته‏شدن سیامک بازهم بر کیومرث ظهور مى‏کند و او را به ترک
سوک یکساله فرا مى‏خواند و به نبرد با اهریمنان و دیوان، یعنى تداوم مبارزه، دعوت
مى‏کند. اگرچه فردوسى در این مورد به شکل سروش اشاره نمى‏کند، اما از سیاق سخن
و گفتگوى او با کیومرث چنین بر مى‏آید که سروش در پیکر انسانى زیبا بر وى ظاهر شده
است، همچنان که بر فریدون نیز به همین صورت جلوه مى‏کند و او را از کشتن ضحاک
باز مى‏دارد، اما دقیق‏ترین تغییر چهره سروش وقتى است که به هیأت انسانى خداپرست
و نیکخواه با مویى همچون مشک که تا پایش فروهشته است و رویى همچون حور
بهشتى (که یادآور پرى پلنگینه‏پوش یا زیبارویى با جامه‏اى از پوست پلنگ در داستان
کیومرث است) به نزد فریدون مى‏آید و به او افسونگرى و شناخت نیک و بد را مى‏آموزد
تا او را قادر سازد که کلید بندها را بداند و افسون‏ها را بگشاید. فریدون پس از این دیدار
تن خود را پرتوان و دولت خویش را بیدار مى‏یابد(همیلتون، 1942: 31ـ29). سروش یک
بار هم در پیکر موبدى در رؤیاى سام آشکار مى‏شود و او را به باز آوردن زال فرا
مى‏خواند و در کین‏خواهى از کشنگان سیاوش نیز باز در خواب بر گودرز آشکار مى‏شود
و او را از جایگاه کیخسرو آگاه مى‏کند و در همین اوان بر هوم[9] زاهد نیز جلوه مى‏کند.

    در هنگامى که خسروپرویز از بهرام چوبین گریخت و به کوه پناه برد و از خداوند
جهان یارى خواست، سروش به پیکر انسانى سوار بر اسبى خنگ درحالى‏که جامه‏اى
سبز برتن داشت به نزد خسروپرویز آمد و او را از میان دشمنان عبور داد و به وى مژده
سلطنت بخشید.

     آخرین ظهورى که از سروش در شاهنامه وجود دارد (اگرچه فردوسى به نام سروش
در این مورد اشاراتى ندارد) در داستان اسب آبى دریاى شهد است :

زدریا برآمد یکى اسب خنگ

 سرین گرد چون گور و کوتاه لنگ

دوان و چو شیر ژیان پر زخشم

 بلند و سیه خایه و زاغ چشم

(مول، 1369: 348/261/7)

     وقتى این اسب از دریا برمى‏آید و بر یزدگرد گناهکار آشکار مى‏شود، شبانان از
گرفتن او در مى‏مانند، ولى یزدگرد با زین و لگام به نزد او مى‏رود و اسب به‏راحتى رام او
مى‏شود و دست و پاى مى‏جنباند و شاه بر او لگام مى‏نهد، اما همین‏که مى‏خواهد تنگ بر
او ببندد؛ بنابرآنچه در شاهنامه آمده است:

بغرید و یک جفته زد بر سرش

 به خاک اندر آمد سر و افسرش

چو او کشته شد، اسب آبى چو گرد

 بیامد بدان چشمه لاژورد

به آب اندرون شد تنش ناپدید

 کس اندر جهان این شگفتى ندید

(همان، 359/262/7)

     بلعمى نیز که این داستان را در چگونگى مرگ یزدگرد بزهکار روایت مى‏کند،
مى‏نویسد:

اسب خاموش شد، تا یزدگرد او را به زین درآورد و خواست پاردم درافکند که
هردو پاى به زیرش زد و درهم شکست و یزدگرد بیفتاد و بمرد و اسب زین و
لگام بینداخت و بتاخت، چنان که هیچ‏کس او را ندید که کجا شد و درنیافتند و
مردمان گفتند این فرشته بود و خداى تعالى او را فرستاده بود تا جور وى از ما
برداشت...(بلعمى، بى‏تا: 922).

     بى‏اختیار ذهن خواننده به این امر جلب مى‏شود که آیا این اسب آبى، با آن‏همه
اوصاف، همان فرشته پیغام‏آور الهى و مأمور رسیدگى به حساب‏ها در رستاخیز، یعنى
سروش نیست که بدین شکل ظاهر مى‏شود و یزدگرد را به مجازات مى‏رساند؟

 

2. نریو سنگ

نریوسنگ که نامش بعداً به صورت «نرسى» متداول مى‏شود، یکى از پیام‏آوران هرمز
است که گاهى همانند «سروش» عمل مى‏کند. یزدان، نریوسنگ را همچون مردى
پانزده‏ساله آفرید؛ او را برهنه در پس اهریمن قرار داد تا زنان با دیدن او بدو دل بندند و او
را از اهریمن بخواهند (بهار، 1351: 54).

     در اساطیر مانوى نیز «نریسف یزد»[10] خود را به شکل مردى پانزده‏ساله در مى‏آورد.

3. سیمرغ، مرغ فرمانروا

سیمرغ پس از سروش مهمترین پیکرگردان ایزدى شاهنامه است که در کاخى برفراز البرز
زندگى مى‏کند و چون سام براى بازگرداندن زال به البرز مى‏رود، کاخ او را چنین مى‏بیند:

نشیمى از او برکشیده بلند

 که ناید زکیوان بر او بر گزند

فرو برده از شیز و صندل، عمود

 یک اندر دگر ساخته چوب و عود

بدان سنگ خارا نگه کرد سام

 بدان هیبت مرغ و هول کنام

یکى کاخ بُد، تارک اندر سماک

 نه از دسترنج و نه از آب و خاک

(مول، 1369: 3995/336/4)

     سیمرغ زال را که نوزاد بود و بر ستیغ کوه البرز افکنده شده بود سیمرغ برداشت و به
آشیان خود برد تا او را شکار فرزندان خویش سازد، اما یزدان نیکى دهش بر کودک
ببخشود و سیمرغ و بچگانش را با او مهربان ساخت و سیمرغ زال را پرورش داد، زال
جوانى نیرومند شد که آوازه‏اش در جهان پراکنده گشت.

     پس از چند سال، سام خواب دید که موبدى به نزد او آمد و او را به خاطر رها کردن
فرزند سرزنش کرد و این امر سام را برانگیخت تا به جستجوى فرزند به البرز کوه رود،
سیمرغ زال را از آمدن پدرش آگاه ساخت و وى را به بازگشت به زابلستان راضى کرد و با
دادن پرى از پرهاى خود به زال، او را برگرفت و به نزد سام برد. سیمرغ در زایش رستم
همچون طبیبى حاذق جلوه کرد و چاره تولد رستم را به زال نمود و در نبرد رستم و
اسفندیار نیز رستم را یارى داد تا چشم اسفندیار را هدف قرار دهد و او را بکشد.

     سیمرغ که فردوسى او را مرغ فرمانروا مى‏خواند[11] با رستم مهربانانه گفتگو مى‏کند وعلاوه برآنکه راز آسیب‏پذیرى چشم اسفندیار را براى او فاش مى‏سازد، با رستم راز
دیگرى را نیز در میان مى‏نهد. در شاهنامه آمده است:

چنین گفت سیمرغ کز راه مهر

 بگویم همى با تو راز سپهر

که هرکس که او خون اسفندیار

 بریزد، و را بشکرد روزگار

همان نیز تا زنده باشد ز رنج

 رهایى نیابد، نماندش گنج

بدین گیتیش شوربختى بود

 وگر بگذرد رنج و سختى بود

     بدین ترتیب سیمرغ به‏عنوان پدیده‏اى شگرف واجد چند خصوصیت است: 1.
طبیب و داناست، 2. غیب‏دان و رازشناس است، 3. حامى زال و خاندان اوست، 4.
سخن مى‏گوید، 5. براى زال نقش پدر یا مادر را دارد، 6. همین‏که پر او را مى‏سوزانند به
یارى حاضر مى‏شود، 7. انتقام‏گیر است و اسفندیار را که جفت او را کشته است، به
دست رستم به قتل مى‏رساند.

     گرچه مى‏توان گفت که سیمرغ توتم خانوادگى رستم است و مانند هر توتم دیگرى از
فرزندان خود حمایت مى‏کند (کاسیرر، 1360: 120)، اما رفتارى انسانى دارد و اگرچه به
ظاهر پرنده‏اى شگفت‏انگیز است، در معنا نماینده یا رابط خداوند با بندگان او است که
به نوعى، سروش را تداعى مى‏کند.

     سیمرغ گاهى نیز در کالبد انسان آشکار مى‏شود: در مجمل‏التواریخ مى‏خوانیم: «اندر
عهد منوچهر، زال از مادر بزاد و سام او را بینداخت. پیش حکیمِ زاهد، بزرگ گشت و بعد
سال‏ها سام او را باز آورد. منوچهر زال را بخواست و از دیدار او خیره ماند و خرم گشت
از طالع او...» بنابراین، یگانگى حکیمِ زاهد با سیمرغ در جابجایى اساطیرى است که
مرغى را انسان مى‏کند و انسانى را به‏صورت مرغى درمى‏آورد که نیروى الهى و
ماوراءالطبیعى سروش یا یکى از ایزدان و فرشتگان را داراست.[12]

    شیوه فردوسى در ارائه چهره سیمرغ و دیگر موجودات اساطیرى خارق‏العاده چنین
است که مى‏کوشد تا هرچه ممکن است آنها را به واقعیت‏هایى معقول و درخور پذیرش
مردم عصر خود نزدیک سازد، اما از آنجا که شدیداً به متن‏هاى کهن مورد استفاده خود
وفادار است، على‏رغم همه مقدمات عقلانى و منطقى داستان‏هایش، نمى‏تواند
پیکرگردانى‏هاى ایزدان، اهریمنان و دیگر موجودات اساطیرى را پنهان سازد و به همین
جهت در بررسى پیکرگردانى‏هاى سیمرغ در شاهنامه چهار چهره مختلف ایزدى را در
پشت چهره یک پرنده، مشاهده مى‏کنیم:

     1. ایزدى که به‏صورت انسان خودنمایى مى‏کند و این امر در خاصیت پزشکى و
درمان‏گرى سیمرغ از قدیم مورد نظر بوده است و در وجه‏تسمیه او گفته‏اند تصور
مى‏شود که یکى از خردمندان روحانى عهد باستان که نام وى «سئنه» بوده است که از نام
سیمرغ گرفته شده، سمت روحانى مهمى داشته که انعکاس آن به‏خوبى در اوستاآشکار
است. او به طبابت بیماران شهرت یافته بود و نام پرآوازه او را مردم به معنى لغوى سیمرغ
گرفته و جنبه پزشکى او را در اوستا به درختى داده‏اند که آشیانه مرغ سئنه برآن است و
در خداى‏نامه و شاهنامه بر خود سیمرغ نهاده‏اند که در این روند پرنده‏اى است که از زال
حمایت مى‏کند.

     2. ایزد سروش که به شکل مرغ در مى‏آید و رازکشتن اسفندیار را فاش مى‏کند. در
اینجا با توجه به رازگویى‏هاى سروش که به‏صورت زیبارویى پلنگینه‏پوش بر سام فریدون
و کیومرث آشکار مى‏شد و آنها را راهنمایى مى‏کرد، مى‏توان تصور کرد که در این مورد
نیز، این سروش است که به‏صورت سیمرغ بر زال جلوه مى‏کند.[13]

 

    3. در واقع توتمى مادینه است[14] بنابر آنچه در مینوى خرد آمده است، آشیانه سیمرغدر درختو چون نشیند هزار شاخه از آن بشکند. در اینجا سیمرغ مقیم درخت شادى و
غم‏زدا است و این امر نتیجه چاره‏جویى‏ها و درمان‏هایى است که دیگران را از او شادمان
مى‏کند، چنان که در شاهنامه آمده است:

هم آنگه خروشى برآورد رخش

 بخندید شادان دل تاج‏بخش

(مول، 1369: 3971/33/4)

     از طرف دیگر رویش هزار شاخه از درخت در هنگامى که سیمرغ به پرواز در مى‏آید،
نشان چیده‏شدن میوه‏ها و به‏ثمررسیدن تجربه‏هاست و شکستن شاخه‏ها در هنگام
نشستن نشان پربارى و میوه‏دارى و ثمربخشى او است.

     دقت در خصوصیت‏هاى عمده سیمرغ نشان مى‏دهد که دراین تعبیرها سیمرغ توتمى
مادینه است که هم مظاهر گیاهى و هم حیوانى دارد: درخت درواقع توتمى گیاهى است
که نرینه به‏شمار مى‏آید. جالب است که این ارتباط سیمرغ با درخت به شکل دیگرى نیز
در شاهنامه ظاهر مى‏شود و آن وقتى است که سیمرغ به رستم دستور ساختن سلاحى
خاص را مى‏دهد که بتوان بدان وسیله اسفندیار را کشت. سیمرغ رستم را با خود به کنار
دریا مى‏برد و جایگاهى خاص بدو نشان مى‏دهد و با پر خویش پیشانى رستم را نوازش
مى‏کند:

بمالید بر تارکش پرّ خویش

 بفرمود تا رستم آمدش پیش

گزى دید بر خاک، سر در هوا

 نشست از برش مرغ فرمانروا

بدو گفت شاخى گزین راست‏تر

 سرش برتر و تنش پر کاست‏تر

بدین گز بود هوش اسفندیار

 تو این چوب را خوارمایه مدار

بر آتش مرین چوب را راست کن

 نگه کن یکى نغز پیکان کهن

 

بنه پرّ و پیکان بر او بر نشان

 نمودم ترا از گزندش نشان...

وز آن جایگه شاد دل بر پرید

 چو اندر هوا رستم او را بدید

یکى آتش چوب پرتاب کرد

 دلش را بدان رزم شاداب کرد...

     سیمرغ نه تنها رستم را یارى مى‏دهد، بلکه او را به سرزمین درخت غم‏زدا نیز مى‏برد
و با نشان‏دادن راه چیرگى بر اسفندیار او را شادمان مى‏سازد و نکته جالب آن است که
مرگ اسفندیار نیز به گیاهى مربوط مى‏شود، همچنان که بالدر[15] در اساطیر اروپایى فقط با
گیاهى (گى)[16] از بین مى‏رود(رستگار فسائى، 1379 الف: ج 1، ص 80).

    4. در متون عرفانى دوره اسلامى، سیمرغ در لباسى تازه تجدید حیات مى‏کند و
مظهر عظمت حق و وحدت وجود مى‏گردد و عطار در منطق‏الطیر خود این پدیده را با
عمقى فراوان مطرح مى‏سازد.

 



[1]قرآن مجید: و امره اذا اراد شیئاً، ان یقول له کن فیکون.

 

[2]semreH .

 

[3]aporuE .

 

[4]sedaH .

 

[5]. به صورت دئنا و جهیکا.

 

[6]ellihcA .

 

[7]grebyN .

 

[8].  .Apoloآپولو از زیباترین چهره‏هاى اساطیر یونان است: بزرگ موسیقیدان خدایان المپ است؛ 
هنرآموز انسان است و خداى روشنى و نور است که در قلمرو او تاریکى نیست و به همین جهت خداى راستى به شمار مى‏آید. او رابط مستقیم خدا و انسان است که مردم را از خواست‏هاى خدایان آگاه مى‏کند.

 

[9]. با توجه به اینکه در اوستا هئوم (Haoma) جنگجو و فرمانرواى نیک، دارنده چشمان زرین، افراسیاب
را که در پناهگاهى در طبقه وسطى زمین پنهان شده بود، مى‏گیرد و به نزد کیخسرو مى‏برد. هوم در سنسکریت و اوستا و پهلوى نام گیاهى است که خدایان را قوى‏دل و مسرور مى‏کند و حس جنگجویى آنان را تهییج مى‏کند و اپندرا خداى رعد و برق از آن بسیار مى‏نوشد. آیا هومِ زاهد تغییر شکل آن گیاه مقدس محسوب نمى‏شود؟ رستگار فسائى، 1379: 1119.

 

[10]dzaY fasiraN .

 

[11]. به قول فردوسى:

                گزى دید بر خاک سر در هوا            نشست از برش مرغ فرمانروا همان

[12]. ابوحنیفه دینورى مى‏نویسد: «چون زرتشت پیامبر نزد گشتاسب آمد و همه به فرمان او گردن نهادند،
رستم سخت خشمگین شد و مردم سیستان متمرد شدند و اسفندیار به سوى رستم رفت.» بدین ترتیب، رستم بر دین توتمى خود مى‏ماند و اسفندیار باکشتن سیمرغ قصد نابودىِ توتمِ توتم‏پرستان را داشت که با تدبیر سیمرغ و کشته‏شدن اسفندیار و رستمیان به‏طور موقت پیروز شدند.

 

[13]. در داستان زال و سیمرغ، سام به خواب مى‏بیند که موبدى به خواب او آمد و وى را به‏خاطر رها کردن
فرزند ملامت کرد و به بازگرداندن زال فرمان داد که بى‏شک این موبد کسى جز سروش نیست.

 

[14]. به عقیده کاسیرر در محدوده اعتقادات توتمى، انسان با پیوندى بالفعل که بسیار هم واقعى است با
اسلاف خود مربوط مى‏شود و این پیوند غالباً در حکم بیان هویت انسان و حس وحدتى معدوم نشدنى به وجود مى‏آید که حتى مرگ آن را قطع نمى‏کند.کاسیرر، 1360: 120

 

[15]redlaB .

 

[16]euG .

 × برگرفته از کتاب پیکرگردانى در اساطیر ف از دکتر منصور رستگار فسایی ف از انتشارات پزوهشگاه علوم انسانی  تهران  جاب سوم

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:٥٠ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٩ تیر ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

در گذشت دکتر بهمن سرکاراتی

دکتر منصور رستگار فسایی

در گذشت دکتر بهمن سرکاراتی

در گذشت استاد دکتر بهمن سرکاراتی ، استاد زبان‌شناسی و فرهنگ و زبان‌های باستانی  دانشگاه تبریز  و عضو پیوسته ی فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی راکه انسانی شریف و آزاده و خردمندی بزرگ در خدمت  فرهنگ و ادب ایران زمین بود  به دوستداران فرهنگ و ادب و بویژه به همسر ار جمند و دانشمند ایشان: سر کار خانم دکتر مهری باقری و خانواده ی عزیزشان، تسلیت می گویم و از یزدان بزرگ آرزو می کنم که آن روانشاد  را با پاکان و نیکان وفرشتگان بهشتی همنشین بداراد

دکتر منصور رستگار فسایی

 

بهمن سرکاراتی، ( 1317 تا 28 خرداد 1392)استاد بخش زبانشناسی و فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه تبریز وعضو پیوسته‌ی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بود.

 

دکتر بهمن سرکاراتی که دارای مدرک دکتری در رشته‌ی زبان‌شناسی و فرهنگ و زبان‌های باستانی بود. در سال 1370 به عضویت پیوسته‌ی فرهنگستان زبان و ادب فارسی درآمد و از آن زمان، علاوه برتحقیق و تدریس در دانشگاه تبریز ،عضویت پیوسته و مدیریت گروه زبان‌های ایرانی و همچنین معاونت علمی و پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی را نیز عهده‌دار بود. او همچنین در سمت های علمی و تحقیقاتی زیر نیز انجام وظیفه کرد:

 

1-    عضویت در هیأت امنای بنیاد ایران‌شناسی وشورای علمی این بنیاد،

 

2-    معاونت پژوهشی بنیاد ایران‌شناسی،

 

3-    مدیریت گروه زبان‌شناسی دانشگاه تبریز

 

4-    عضویت در کارگروه پژوهشی دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز

 

5-     ریاست انتشارات و روابط دانشگاهی دانشگاه تبریز

 

6-     عضویت در کارگروه مرکزی کنگره‌ی سالانه‌ی تحقیقات ایرانی

 

7-    ریاست مرکز آموزش زبان دانشگاه تبریز،

 

8- مشاورت عالی کتابخانه‌ی ملی ایران

 

شادروان دکتر سرکاراتی تألیفات و ترجمه‌های متعددی در حوزه‌های زبان‌شناسی و زبان‌های باستانی دارد که از میان آن‌ها میتوان بهآثار زیر اشاره کرد:

 

1-    «اوستا و هنر نو؛

 

2-     کارنامه‌ی شاهان در روایات سنّتی ایران» (ترجمه‌)، ۱۳۵۰

 

3-     «دین ایرانی بر پایه‌ی متن‌های معتبر یونانی» (ترجمه‌)؛ ۱۳۷۷

 

4-     «اسطوره‌ی بازگشت جاودانی» (ترجمه‌)؛ ۱۳۷۸

 

5-     «سایه‌های شکارشده» (شامل 20 مقاله‌)؛ ۱۳۷۸.

 

6-    «مقدمه‌ای بر فلسفه‌ای از تاریخ» (ترجمه)،

 

7-     «بررسی جامع زبان فارسی باستان و آثار بازمانده‌ی آن»،

 

8-     «بررسی سه فرگرد وندیداد»؛

 

9-    «اصطلاحات خویشاوندی در زبان‌های ایرانی»

 

10-بررسی فروردین یشت: سرود اوستایی در ستایش فروهرها (ترجمه)، ۱۳۸۲

 

 

 

11-فرهنگ ریشه‌شناختی افعال زبان فارسی، ۱۳۸۳

 

12-گزیده اشعار

 

شادروان دکتر سرکاراتی همچنین صاحب بیش از 35 مقاله در موضوعات مختلف ادبی و زبانی و تاریخی بود که ذیلا به برخی از آنها اشاره می شودو امیدوارم که دوستداران آن شادروان نسبت به تکمیل آن  و رفع نواقص این مقاله بکوشند:

 

1-سرکاراتی،بهمن، » دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد » تابستان 1355 - شماره 46، صفحه 162 تا 192)

 

2-سرکاراتی،بهمن،اورمیه یا ارومیه،» رشد آموزش جغرافیا » تابستان 1368 - شماره 18 54 تا 55

 

3-سرکاراتی،بهمن، شیرین سخن" پیشینه هند و اروپایی یک اصطلاح شاعرانه،دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز » تابستان و پاییز 1369 - شماره 135 و 136صفحه 48 تا 6

 

4-سرکاراتی،بهمن، بنیان اساطیری حماسه ملی ایران،دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز » بهار 1357 - شماره 125،صفحه 1 تا 61

 

5-سرکاراتی،بهمن، اخبار تاریخی در آثار مانوی 4- مانی و بهرام » دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز »، زمستان 1354 - شماره 116،صفحه 498 تا 524

 

6-سرکاراتی،بهمن، گر ز نیای رستم»: نکته ای درباره شیوه تصحیح شاهنامهدانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز » پاییز 1354 - شماره 115صفحه 323 تا 338

 

7-سرکاراتی،بهمن، اخبار تاریخی در آثار مانوی، » دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز »، تابستان 1354 - شماره 114،صفحه 209 تا 248

 

8-سرکاراتی،بهمن، اخبار تاریخی در آثار مانوی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز » زمستان 1353 - شماره 112،صفحه 405 تا 420

 

9-سرکاراتی،بهمن، اخبار تاریخی در آثار مانوی،دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز »، پاییز 1353 - شماره 111، صفحه 339 تا 361

 

10-سرکاراتی،بهمن، مروارید پیش خوک افشاندن، یک مثل ایرانی در کتاب عهد جدید،دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز » زمستان 1352 - شماره 108 صفحه 468 تا 491)

 

11-سرکاراتی،بهمن، پری/ تحقیقی در حاشیه اسطوره شناسی تطبیقی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز » سال 1350 - شماره ، صفحه 97 تا 1001

 

12- سرکاراتی،بهمن،( سخنران ) درباره فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی و ضرورت تدوین آن،" نامه فرهنگستان " پاییز 1378 - شماره 13، 21 تا 72

 

13-سرکاراتی،بهمن، بازشناسی بقایای افسانه گرشاسب در منظومه های حماسی ایران، » نامه فرهنگستان » تابستان 1376 - شماره 10صفحه 5 تا 38

 

14-سرکاراتی،بهمن(مترجم )،ملاحظات ریشه شناختی درباره ی واژه های فارسی «مه»، «نخجیر»، «بیگانه» و «بیمار»نویسندهالیا گرشویچ »، نامه فرهنگستان » پاییز 1374 - شماره 3

 

صفحه 26 تا 32)

 

15-سرکاراتی،بهمن، دیر، وین یا دین؟• شاهنامه پژوهی • 

 

16-سرکاراتی،بهمن، عنوان مقاله: رستم یک شخصیت تاریخی یا اسطوره ای

 

17-سرکاراتی،بهمن، درباره فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی و ضرورت تدوین آن

 

18-سرکاراتی،بهمن، بازشناسی بقایای افسانه گرشاسب در منظومه های حماسی ایران ،حماسه اساطیری • حماسه پهلوانی...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:۳۳ ‎ب.ظ ; جمعه ۳۱ خرداد ،۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

← صفحه بعد صفحه قبل →