دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزلی از حافظ

 شرح غزلی از حافظ

  تيغ‌ جهانگير

 1       پيرانه‌ سرم‌، عشق‌ جواني‌ به‌ سر افتاد         وان‌ راز كه‌ در دل‌ بنهفتم‌، به‌ در افتاد

 2        از راه‌ نظر، مرغ‌ دلم‌ گشت‌ هواگير          اي‌ ديده‌ نگه‌ كن‌ كه‌ به‌ دام‌ كه‌ در افتاد؟!

 3        دردا كه‌ از آن‌ آهوي‌ مشكين‌ سيه‌چشم‌            چون‌ نافه‌ بسي‌ خون‌ دلم‌ در جگر افتاد

 4        از رهگذر   خاك‌ سر كوي   ‌ شما بود             هر نافه‌ كه‌ در دست‌ نسيم‌ سحر افتاد!!

 5    مژگان‌ تو تا تيغ‌ جهانگير برآورد             بس‌ كشتة‌ دل‌ زنده‌ كه‌ بر يكدگر افتاد

 6     بس‌ تجربه‌ كرديم‌، در اين‌ دير مكافات‌             با دُردكشان‌ هر كه‌ در افتاد بر افتاد

 7     گر جان‌ بدهد   سنگ‌ سيه‌،   لعل‌ نگردد              با طينت‌ اصلي‌ چه‌ كند؟ بدگهر افتاد

 8      حافظ‌ كه‌ سر زلف‌ بتان‌ دست‌كشش‌ بود            بس‌ طرفه‌ حريفي‌ است‌ كش‌ اكنون‌ به‌ سر افتاد

 1. ساختار غزل‌:

 الف‌. موسيقي‌ بيروني‌:  مفعولُ مفاعيلُ مفاعيلُ مفاعيل‌: بحر هزج‌ مثمّن‌ اخرب‌ مكفوف‌ مقصور.

 ب‌. موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: سر، در، طر،... رديف‌: افتاد.

 ج‌. موسيقي‌ دروني‌:  در اين‌ غزل‌، مصوت‌ بلند «آ» به‌ تكرار در همه‌ مصراع‌ها و بيت‌ها به‌ طرز كم‌سابقه‌اي‌ وجود دارد به‌ نحوي‌ كه‌ تنها در بيت‌ اوّل‌ مصوت‌هاي‌ پنجگانه‌ را، وا، تا، را، تا و در بيت‌ دوّم‌ مصوت‌هاي‌ چهارگانه‌ را، وا، دا، تا و در بيت‌ سوم‌ مصوت‌هاي‌ هفتگانه‌ يا، با، آ، داء، را، دا، تا و... نوعي‌ خروش‌ و فرياد حافظ‌ را به‌ گوش‌ خواننده‌ مي‌رسانند.

 2. نوع‌ غزل‌:

     از غزل‌هاي‌ عاشقانه‌ و قلندرانه‌  حافظ‌ است‌ كه‌ با چاشني‌هاي‌ عرفاني‌ همراه‌ است‌ و خاطره‌ شيخ‌ صنعان‌ را زنده‌ مي‌سازد، اين‌ غزل‌ را  حافظ‌ در روزگار پيري‌ سروده‌ است‌ و در بيت‌ اوّل‌ و آخر آن‌، عاشق‌ شدن‌ در روزگار پيري‌ را خلاف‌ رسم‌ و راه‌ معمول‌ مي‌داند و اعتراف‌ مي‌كند كه‌ عشق‌ پيري‌ چون‌ بجنبد سر به‌ رسوائي‌ مي‌زند و خونين‌دلي‌هاي‌ عاشق‌ را پديد مي‌آورد امّا اين‌ عاشق‌ شدن‌ را برخاسته‌ از رقم‌ تقدير ازلي‌ مي‌داند و تغيير در طينت‌ اصلي‌ را ناميسّر مي‌شناسد.

      حافظ‌ اين‌ غزل‌ را به‌ اقتفاء سعدي‌  سروده‌ است‌ كه‌ غزلي‌ با همين‌ وزن‌ و قافيه‌ دارد:

 زآن‌ گه‌ كه‌ بر آن‌ صورت‌ خوبم‌ نظر افتاد از صورت‌ بي‌طاقتيم‌ پرده‌ بر افتاد

 و  ناصر بخارائي‌ و  كمال‌ خجندي‌ نيز غزل‌هائي‌ بر همين‌ وزن‌ و قافيه‌ دارند: از  ناصر بخارائي‌ است‌:

 جان‌ بر لب‌ لعلش‌ چو مگس‌ بر شكر افتاد با وصل‌ تو دل‌ چون‌ شبهي‌ در گهر افتاد

 تا عكس‌ تو از روزنه‌ ديده‌ در افتاد در خانه‌ دل‌ پرتو شمس‌ و قمر افتاد

 و  كمال‌ خجندي‌ نيز چنين‌ گفته‌ است‌:

 باز اين‌ دل‌ غمديده‌ به‌ دام‌ تو در افتاد بس‌ مرغ‌ همايون‌ كه‌ به‌ تير نظر افتاد

3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:

 بيت‌ 1:  باز در هنگام‌ پيري‌ عاشق‌ جواني‌ شدم‌ (و عشق‌ يك‌ جوان‌ به‌ سرم‌ افتاد، به‌ سرم‌ زد) و راز نهفته‌ دلم‌، آشكار گرديد.

 بيت‌ 2:  از ديدن‌ او، مرغ‌ دلم‌ از من‌ رميد و پرواز كرد و (اينك‌) اي‌ چشم‌ من‌ (: اي‌ معشوق‌ من‌) بنگر كه‌ دل‌ من‌ به‌ دام‌ چه‌ كسي‌ فرو افتاده‌ است‌؟ (آيا او را مي‌شناسي‌؟!).

 بيت‌ 3:  جاي‌ غم‌ و اندوه‌ بسيار است‌ كه‌ از دست‌ آن‌ معشوق‌ آهووش‌ خوش‌بوي‌ سياه‌چشم‌، خون‌ دل‌ بسيار چون‌ نافه‌ در جگر من‌ افتاد (از عشق‌ او خونين‌جگر و دردمند شدم‌).

 بيت‌ 4:  هر بوي‌ خوشي‌ نافه‌مانندي‌ را كه‌ باد صبا با خود آورده‌ بود متعلق‌ به‌ كوي‌ تو بود. (باد صبا خوشبويي‌ خود را با گذر از كوي‌ تو كسب‌ كرده‌ بود).

 بيت‌ 5:  تا مژه‌ تو چون‌ شمشيري‌ بر عاشقان‌ كشيده‌ شد، از كشتة‌ عاشقان‌ بيدار دل‌، پشته‌ها ساخته‌ شد و گروه‌ گروه‌ عاشقان‌، از شمشير مژه‌ تو، كشته‌ شدند.

 بيت‌ 6:  ما بسيار ديده‌ايم‌ و آزموده‌ايم‌ كه‌ در اين‌ دنيا، هر كس‌ كه‌ با دردنوشاني‌ چون‌ ما، ستيز كرد، خود نابود شد.

 بيت‌ 7:  اگر سنگ‌ سياه‌ نهايت‌ تلاش‌ و سعي‌ خود را هم‌ نشان‌ بدهد و جان‌ خود را بر سر اين‌ كار بگذارد تا به‌ لعل‌ سرخ‌ تبديل‌ شود، اين‌ كار شدني‌ و ممكن‌ نيست‌ و ذات‌ و بدسرشتي‌ ازلي‌ او دگرگون‌ نمي‌شود.

 بيت‌ 8:  عجب‌ همنشين‌ رندي‌ است‌ اين‌  حافظ‌، كه‌ هوس‌بازي‌ با زلف‌ زيبارويان‌ را حتّي‌ در روزگار پيري‌ هم‌ در سر مي‌پروراند (و اينك‌ كه‌ پير شده‌ است‌ هم‌ عشق‌ جوانان‌ را در سر دارد).

 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 1. حافظ‌نامه‌، جلد اوّل‌، ص‌ 481.

 2. شرح‌ سودي‌ بر حافظ‌، جلد دوّم‌، ص‌ 700.

 3. كلك‌ خيال‌انگيز، جلد دوّم‌، ص‌ 845.

 4. حافظ‌شناخت‌، ص‌ 799.

 5. فرصت‌ سبز حيات‌، خرم‌شاهي‌، ص‌ 912.

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٤:٢٤ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۱٩ شهریور ،۱۳۸٦
Comments نظرات () لینک دائم