دکتر منصور رستگار فسائی

دکتر پرویز خانلری و مجموعه شاهکارهای ادبیات فارسی

دکتر پرویز خانلری و مجموعه شاهکارهای ادبیات فارسی

به نام خداوند جان و خرد

دکتر منصور رستگار فسائی

 

دکتر پرویز خانلری و مجموعه شاهکارهای ادبیات فارسی

 

یکی از خدمات مهم شادروان دکتر پرویز ناتل خانلری در شناساندن ادب فارسی به جوانان، طرح و برنامه‎ریزی انتشار مجموعه شاهکارهای ادبیات فارسی بود که با همکاری شادروان دکتر ذبیح اله صفا از سال 1332، آغاز شد، در مقدمه‎ای که آن دو، بر این مجموعه نگاشته بوده‎اند، آمده است:

ادبیات هزار سالۀ فارسی چنان پهناور و از آثار بدیع و دلاویز، توانگر است که کمتر کشوری را در جهان از این جهت با کشور کهنسال ما برابر و همسر می‎توان یافت. با این حال امروز جوانان ایرانی کمتر از این سرچشمۀ ذوق و هنر سیراب می‎شوند زیرا آنچه از این گنجینۀ گرانبهای دانش و هنر تاکنون طبع و نشر یافته، نسبت به آنچه در دست است از ده، یکی بیش نیست... و برای آن که نمونه‎ای از شاهکارهای ادبیات فارسی فراهم گردد، چنانکه همۀ انواع ادبی را از نظم و نثر و افسانه و داستان و دانش و عرفان و تاریخ و سیر را در برگیرد این مجموعه پدید آمده است، در مجموعه «شاهکارها» از هر سخنور و نویسندۀ فارسی زبان که آشنایی با آثارش لازم و سودمند شمرده شود، نمونه‎ای هست و از هر کتاب معروف و مهمی که در این هزار سالۀ تاریخ ادبیات فارسی نوشته شده، فصلی آورده می‎شود.

هر جزوه، مستقل است و اگر کسی بخواهد به بعضی از نمونه‎های نثر و نظم اکتفا کند یا به سلیقۀ خویش کتابی را از سخنوران برگزیند، به خریدن جزوه‎های دیگر مجبور نیست، در هر جزوه به اختصار شرح حالی از نویسنده هست، چنانکه خواننده را از مراجعه به کتاب‎های مختلف بی‎نیاز می‎کند و سپس از مطالب و شیوۀ تألیف کتاب نیز ذکری می‎رود تا آشکار شود که اصل تألیف چگونه بوده و قسمتی که انتخاب شده از کجای کتاب است و با مجموع چه نسبتی دارد و در ذیل هر صفحه لغات دشوار یا دور از ذهن کتاب ترجمه و تفسیر می‎شود و مختصات انشایی کتاب با اختصار قید می‎گردد.

مجموعۀ شاهکارها قرار بود که در 60 جزوۀ جداگانه به وسیلۀ انتشارات امیرکبیر، به چاپ برسد که تا سال 1355 تعداد55 جلد آن انتشار یافت و خانلری خود داستان رستم و سهراب (شمارۀ 2) و یوسف و زلیخا را معرفی کرد. بعضی از این جزوه‎های مجموعه‎ تا 14 بار تجدید چاپ شدند.

بنابرآنچه آمد، می‎توان گفت که:

1. در طرح اولیه کتاب پیش بینی شده بود که 60 جزوه که نمونه‎هایی از شاهکارهای ادب فارسی باشد تهیه گردد به نحوی که در نهایت با انتشار 55نمونه انواع ادبی، از نظم و نثر، افسانه و داستان و دانش و عرفان و تاریخ و سیر را از آغاز تا امروز در برداشته باشد.

2. هر نمونۀ مستقل به نحوی منتشر گردید که هر کس می‎توانست با هر ذوقی، آنچه را که می‎خواست انتخاب کند و به خریدن جزوه‎های دیگر مجبور نباشد.

3. جزوه‎های این مجموعه به لحاظ قیمت ارزان بود تا همه طبقات بتوانند از ادبیات وسیع کشور خویش اطلاعی به دست آورند و نمونه‎ها که خوب و سودمند از شاهکارهای ادبیات خود را به کسانی در اختیار داشته باشند. قیمت این مجموعه ها که از سال‎های 32 تا 65 و در تیراژهائی تا 16500 جلد منتشر می‎شدند تا پیش از انقلاب، 20 تا 50 ریال و پس از انقلاب اسلامی تا 105 ریال برحی از نمونه‎ها بیش از پانزده بار تجدید چاپ گردیدند.

4. هر یک از این نمونه‎ها دارای 36 تا 96 صفحه اهمیتی به سزا داده می‎شد و در مجموع از 55 شماره‎ای که انتشار یافت 31 نمونه نظم و 24 نمونه نثر را شامل بود.

آثار مجموعۀ شعر که با رستم و سهراب و رستم و اسفندیار، از شاهنامه آغاز شد و با برگزیده سیف‎فرغانی به انجام رسید، بسیار متنوع و در بردارنده بهترین نمونه‎های نظم فارسی بود. که داستان‎های شاعران زیر را را در برداشت:


  1. داستان پیرجنگی

  2. منطق الطیر

  3. شیخ صنعان

  4. غزلیات فارسی

  5. عنصری

  6. منوچهری

  7. بوستان سعدی

  8. مسعود سعدسلمان

  9. یوسف و زلیخای جامی

  10. قصائد ناصر خسرو

  11. ویس و رامین

  12. وحشی بافقی

  13. خسرو و شیرین نظامی

  14. گرشاسب نامه

  15. پروین اعتصامی

  16. رودکی

  17. ضحاک از شاهنامه

  18. لیلی و مجنون (نظامی)

  19. حافظ

  20. اشعار سنائی

  21. هفت پیکر

  22. حدیقه سنائی

  23. یغمای جندقی

  24. قصائد سعدی

  25. مرثیه

  26. سراج الدین قمری

  27. اقبال لاهوری

  28. سیف فرغانی


 

نمونه‎های نثر نیز از نویسندگان و کتاب‎های زیر انتخاب شده بود:


  1. یوسف و زلیخا (از تفسیر تربت جام)

  2. بهرام چوبین (از ترجمه تاریخ طبری)

  3. سفرنامۀ ناصر خسرو

  4. چهار مقاله نظامی عروضی

  5. حسنک وزیر از تاریخ بیهقی

  6. برگزیده قابوسنامه

  7. منتخب مرزبان نامه

  8. حلاج از تذکرۃاولیاء

  9. منتخب بهارستان جامی

  10. منتخب شمس قیس‎رازی

  11. داستان داوود و سلیمان

  12. برگزیده جوامع الحکایات

  13. برگزیده سیاست نامه

  14. برگزیده سندباد نامه

  15. برگزیده اسرارالتوحید

  16. داستان بایزید و جنید از تذکرۃالاولیاء

  17. برگزیدۀ کیمای سعادت

  18. برگزیده گلستان سعدی

  19. ابراهیم (از قصص الانبیاء)

  20. منتخب کلیله و دمنه

  21. گزیده راحۃالصدور

  22. گزیده تاریخ جهانگشای جوینی

  23. چند معراج‎نامه

  24. داستان ابراهیم از ترجمه تفسیر طبری


 

6. کسانی که در تهیه یک یا چند برگزیده شعر، در این مجموعه شرکت داشتند عبارت بودند از:


  1. دکتر خانلری

  2. دکتر صفا

  3. دکتر صادق گوهری (3برگزیده)

  4. دکتر زهرا خانلری

  5. دکتر محمد دبیرسیاقی (8 برگزیده)

  6. دکتر محمد استعلامی

  7. دکتر اسماعیل حاکمی والا (2نمونه)

  8. دکتر نادر وزین‎پور (2نمونه)

  9. دکتر برات زنجانی (3نمونه)

  10. دکتر احمد رنجبر (3نمونه)

  11. لیما صالح رامسری

  12. کاوه گوهرین

  13. آل داود

  14. دکتر جعفر شعار

  15. دکتر ابوالقاسم رادفر (3نمونه)

  16. دکتر یداله شکری


 

7. کسانی که در تهیه یک یا چند برگزیده نثر همکاری کردند عبارت بودند از:


  1. دکتر خانلری

  2. دکتر ذبیح اله صفا (3 نمونه)

  3. دکتر زهرا خانلری

  4. دکتر اسماعیل حاکمی والاه

  5. دکتر ناصرالدین شاه حسینی

  6. دکتر عسکر حقوقی

  7. دکتر جعفر شعار (5 نمونه)

  8. دکتر محمد استعلامی

  9. دکتر احمد رنجبر (2نمونه)

  10. محمدقاسم صالح رامسری (2نمونه)

  11. ناصر امیری

  12. کاوه گوهرین

  13. دکتر یداله شکری


 

8. اغلب این کتاب‎ها مورد توجه کامل جامعه قرار گرفتند و بارها تجدید شدند. مثلاً کتاب رستم و سهراب به کوشش دکتر خانلری به چاپ پانزدهم، رستم و اسفندیار به کوشش دکتر صفا، به چاپ سیزدهم، پیرچنگی و شیخ صنعان به کوشش دکتر صادق گوهرین به چاپ نهم، بوستان سعدی به کوشش دکتر استعلامی به چاپ هفتم و منطق الطیر به کوشش دکتر صادق گوهرین، نمونه غزل فارسی به کوشش دکتر زهرا خانلری به چاپ پنجم رسیدند. در میان مجموعه‎های نثر نیز برگزیدۀ یوسف و زلیخا به کوشش دکتر خانلری به چاپ هفتم، بهرام چوبین از ترجمه تاریخ طبری به کوشش دکتر صفا به چاپ نهم، چهار مقاله به کوشش دکتر صفا به چاپ هشتم و سفرنامه به کوشش دکتر صفا به چاپ  دوازدهم رسیدند.

 

9. در آغاز همۀ این مجموعه شاهکارها، مقدمه ای از شادروانان دکتر خانلری و صفا، آمده بود که در چاپ‎های بعد از انقلاب اسلامی، حذف و به جای آن، مقدمه ناشر افزوده گشت و عنوان «تحت نظر دکتر پرویز خانلری و دکتر ذبیح اله صفا» نیز که در روی جلد هم نمونه‎های چاپ شدۀ پیش از انقلاب، آمده بود، برداشته شد. مجموعه شاهکارها اگر چه درچارچوب یک طرح و نظم و نسق خاص و از پیش اندیشیده شده، منتشر می‎شدند اما همۀ آنها از اعتباری یک‎سان برخوردار نبودند اما می‎توان گفت که 30شمارۀ اول آن، دقیق‎تر و با علاقه‎مندی و تسلط بیشتر فراهم آمده بود.

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٥:٤٠ ‎ق.ظ ; جمعه ۱۳ مهر ،۱۳۸٦
Comments نظرات () لینک دائم