دکتر منصور رستگار فسائی

 

 

غزل  326

 

مستان ِ نماز گزار

 

1   گر دست   رسد  در  خم ِ زلفین  تو    بازم ،

     چون گوی چه سرها که به چوگان تو بازم

2   زلف ِ تو ،مرا عمر ِ دراز است،ولی   نیست

     در دست ، سر ِمویی ،از این   عمر ِ درازم

3   پروانه ی  ِراحت بده،ای شمع ،  که امشب ،

     از آتش  ِدل، پیش ِ تو ،   چون شمع ،گدازم

4 آن دم که به یک خنده ،دهم جان چو صُراحی

     مستان  ِتو ،خواهم   که   گزارند      نمازم

5   چون نیست  نماز  ِمن ِ آلوده ،        نمازی

     در   میکده ،زان   کم  نشود  سوز و گدازم

6   در مسجد    و   میخانه ،    خیالت ، اگر آید،

     مِحراب  و کمانچه ، ز دو ابروی ِ تو  سازم

7   گر  خلوت ِ ما را  شبی ، از رخ    بفروزی ،

      چون  صبح ، در آفاق  ِجهان ،  سر بفرازم

8    محمود    بود   عاقبت  ِ کار ، در ا   ین راه

       گر   سر  برود ، بر  سرِ ِ  سودای  ِ  ایازم

9    حافظ ! غم ِدل ،با که بگویم،که دراین د َور ،

        جز   جام ،  نشاید ،که  بود  مَحرَمِ  ِ رازم

 

 اختلاف نسخه ها

 

1- ب،ه،ک: گردست دهد          ه،ح،ل،م: در سر زلفین تو

2-ه : اران زلف درازم           ک،ل،م: ار آن عمر درازم

3- ه: ای شمع که هر شب       

4- ک: که بیک دیده دهم

5- *ب،ز،ح،ک: کم نشود سوز ونیازم

6 :ب،ح،ک: خیالت گرم آید       *ط: محراب کمانچه دهد ابروی       ح: کمانچه من از ابروی

7- *ه: چوم میغ                     ط،ل،م: صبح بر آفاق

9- ب،د،ح،ک: با تو نگویم         ه،ز: با تو بگویم                         ک: که درین درد

     *ط: همدم رازم

 

1- ساختار غزل

 

الف : موسیقی بیرونی غزل: مفعولُ مفاعیلُ  مفاعیلُ فعولن.

       بحر هزج مثمّن اخرب مکفوف محذوف.

       در هر مصراع این غزل ،14هجا وجود دارد که 6هجای آن کوتاه است و 8 هجا ،بلند.

     

  ب : موسیقی کناری غزل :  ازغزلهای بدون ردیف حافظ است که قافیه ی آن در کلمات  باز،باز،دراز و 

        گدازو...قرار دارد و "م"  پس از روی،حرف وصل است.

         کمال خجندی غزلی بر همین وزن و با قافیه یی متفاوت دارد:

         گرجان من دل شده خواهی بسپارم        وردیده ی روشن طلبی ،درنظر آرم   (کمال خجندی 270)

 

  ج  : موسیقی درونی غزل: قرار داشتن مصوت یلند "آ" در قافیه ی این غزل ،سبب شده است تا صدای آن در همه ی محورهای افقی و عمودی شعر به گوش رسد و در بیت اوّل و دوم و سوم ،3بار ،در بیت چهارم ، 7بار،در بیت پنجم،5بار،در بیت ششم و هفتم، 6بار ودربیت  هشتم و نهم5بارتکرار گردد.

به لحاظ واج آرایی صامتها نیز ،صدای "ز:ظ" از قافیه، به همه ی محورها رسوخ می کند و در بیت نخست وآخر ،3بار،در بیت دوم 4بار ،در بیت سوم و چهارم وششم وهفتم ، 2بارو.در بیت پنجم ،5بار ، مکرّر می شود.

ازنظر موسیقی معنایی هم در این غزل ،کنایه ،استعاره ،تشبیه ،ایهام تناسب ،تضاد،مراعات نظیر،حسن تعلیل و تلمیح مورداستفاده قرار گرفته است.

 

    2- نوع غزل : از غزلهای عاشقانه و فراقی حافظ است که در برخی از ابیات آن  نوعی عشق عرفانی هم دیده می شود و رگه هایی هم از افکار رندانه ی حافظ را به تماشا می گذارد ،اما هیچیک از این دو ،چنان پر رنگ نیستند که شعر را خاصیتی کاملا رندانه یا عرفانی ببخشند و چنان فضای غالب معنایی را، در غزل ،به تماشا بگذارند ،به همین جهت می توان حدس زد که این غزل از نخستین نمونه های تجربی  توجه  حافظ به شعر عرفانی و رندانه ،و آغاز حرکت درونی شعر وی به سوی ایهام و چند معنایی شدن است که البته دراین غزل ،هنوز،جنبه لفظی آن بر ارزشهای معنایی و ایهامی آن غلبه داردو شاعر به صنعتگری های لفظی و معنایی بیشتر متمایل است وهنوزایهام و ابهام عمیق و خلاقی که بعدا درشاهکارهای  عرفانی و رندانه ی عالی وی دیده می شود، دراین غزل مشهود نیست  وشاعرتنها می کوشد تا در هر مصراعی ،صنعتی خاص را متکلفانه ،به کار ببرد.

معشوق این غزل ،زلفی بلند و چوگانی دارد که اگر شاعر دوباره  بدان دسترسی بیابد، سر خود را چون گوی  به پای آن می اندازد وچون محمود غزنوی ،سرانجامی نیک در مهر ورزی با ایاز خویش پیدا می کند.،زلفی دراز که حافظ آن را چون عمر طولانی دوست دارد اما دریغا که سر مویی از این عمر دراز زلف، نیزبه دست شاعر نمی افتد و حافظ نمی تواند حتی شبی را پروانه وار در سایه ی آن زلف دراز، چهره ی شمع آسا و خورشید گون ، به سر برد ویار خود را ببیند و شب را به صبح برساندو چون صبح،در آفاق عالم، سرافراز جهانیان باشد .

حافظ،، عاشقانه دوست دارد تا در هنگام مرگ ،چشمان معشوق ،نگران حال او باشد و اشکی بر او بیفشاند و بروی نماز بگزارد ،و چون گفتگوی نماز به میان می آید ،رازی را بر ملا می سازد که علت روی گردانی   اورا از محراب  و روی نهادن به میخانه ، نشان می دهد و می گویدکه نبودن سوز و گداز عاشقانه و نمازی نبودن نماز ،اورا از مسجد به میخانه کشانید  و در میخانه بود که توانست همدم و محرم رازی بیابد وغم  دل را با جام باز گوید  و درد دل خویش را خالی کند.

 

    3-  معنی واژه های غزل

بیت 1:گر دست رسد  بازم: اگر دوباره دست من برسد،دوباره دسترسی پیدا کنم،ضمیر "م" در"بازم " ،مضاف الیه  "دست"  می باشد یعنی در اصل چنین است: اگر باز دست من برسد،

خم: چین و شکن و انحنای زلف چوگانی یار:

 زلفین : (به ضم اول و کسر سوم) .زُرفیِن : قلّاب و حلقه ی در و صندوق . دقیقی گوید:

             در آب گُرم ،درمانده است پایم        چو در زلفین در ،انگشت ازهر    

(ازهر عمو زاده ی یعقوب لیث بود که خود را به نادانی می زد و یکی دوبار عمدا،انگشتش رادر زورفین درقرار داده بود و مردم از کارهای وی وگیسوی تابدار و حلقه حلقه ی یار.می خندیدند. )  (فرهنگ ده هزار واژه)این واژه ،در اینجا ، تصویری است برای زلف پر چین و شکن یار.

خم زلفین: اضافه ی اختصاصی :خم زلف : خم گیسو، چین و شکن و انحنای موی یار،

               خم زلف تودام کفر و دین است        زکارستان او،یک شمّه این است    (1/ 56)

دراینجا خم چوگان زلف مورد نظر شاعر است که در مصراع دوم بدان اشاره می کندوآن را با چوگان و گوی و سر به کار می برد وحافظ چند بار دیگر نیز  این تشبیه را به کار برده است:

          اگر نه در سر چوگان او رود سرمن          ز سر چه گویم و سر خود چه کار باز آید   (  7/231)

گر دست رسد در خم چوگان تو بازم : اگر دست من دوباره (بازهم) به چین و شکن زلف تو برسد،

 گوی : ُکره،گلوله و توپی که در بازی چوگان مورد استفاده قرار می گیرد  :

                      ای جوان سروقد گویی بزن         پیش از آن کز قامتت چوگان کنند ( 4/92)

            سرها چوگوی بر سرکوی تو باختیم        واقف نشد کسی که  چه گوی است و این چه کوست  ( 4/58)

چون گوی : مانند گوی ،حافظ سرِخود را چون گوی بازیچه ی چوگان یار می کند و در راه یار با آن بازی می کند و سرانجام آن را در این راه می بازد:

            ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگوی   کای سر حق ناشناسان گوی چوگان شما    (11/12)

چوگان : چوب سر کجی که دربازی چوگان ، با آن گوی را می زنند و به هر سو که خواهند می برند و بلندی و سرکجی این چوب ،وجه شبهی شده است تا زلف بلند و سر کج یار را بدان مانند کنند:

     شدم فسانه به سرگشتگی چو گیسوی دوست        کشید در خم چوگان خویش چون گویم   (8/372)

سعدی بارها این نوع تشبیه را به کار برده است:

  تا به خود باز آیم ،آنگه وصف دیدارش  کنم         ازکه می پرسی دراین میدان که سرگردان چوگوست (سعدی 380)

          چوگوی در همه عالم به جان بگردیدم        زدست عشقش و،چوگان هنوز در پی گوست  (سعدی381)

  آن که دل من چو گوی بسته ی چوگان اوست       موقف آزادگان ،بر سرِ میدان اوست  ( سعدی 383)

           چو در میانه ی خاک،اوفتاده یی بینی        از آن بپرس که چوگان، از او مپرس که گوست(سعدی 382)

     من آن بدیع صفت را به ترک چون گویم          که دل ببرد به چوگان زلف ،چون گویم          ( سعدی 718)

بازم : می بازم ،(سرم را چون گوی که در پای چوگان به خاک می افتد)  ،می بازم و از دست می دهم،با ایهامی به چوگان بازی و سربازی و جانبازی .

سر ...بازی : باسرخود بازی کردن،از جان گذشتگی نشان دادن، چون شاعر می خواهد موی بلند یار را به چوگان تشبیه کند ،با "چوگان" گوی را به یاد می آورد که چوگان با آن بازی می کند ،بنابراین شاعر سرِخود را گوی ِچوگان یار قرار می دهد و می خواهد سر خود را با آن چوگان به بازی بگیرد و ببازد ،بنابراین با توجه به لفظ ایهامی"ببازم" (بازی کردن و باختن) هم به چوگان زلف یار، که سر اورا به به بازی گرفته است  ، توجه دارد  و هم با استفاده  از "ببازم" با معنای دیگر آن که در برابر "بردن" قرار دارد ،جانبازی و سر بازی خود را در برابر چوگان زلف یار ،نشان داده است. حافظ درجایی دیگرنیز همین بازی را کرده و چنین گفته است:

                عشقبازی کار بازی نیست ای دل سربباز     ور نه گوی عشق بتوان زد به چوگان هوس (6/261)

سعدی گوید :    

                                  چون دلارام می زند شمشیر          سر ببازیم   و رخ نگردانیم  ( سعدی  538)

چه سرها که ببازم:با سرخود چه بازیهایی که( با چوگان زلف تو) خواهم کرد،  بسیار سربازی ها و جانبازیها با آن چوگان زلف خواهم کرد.

بازم : از دست می دهم ،می بازم  ،با ایهام به بازی کردن چوگان و چوگان بازی .

چه سرها که به چوگان تو بازم: چه سربازیهایی که چون گوی با چوگان زلف تو خواهم کرد. بسیار سربازی ها و جانبازیها با آن چوگان زلف خواهم کرد.دراینجا به نظر می رسد که مراداصلی شاعر آن بوده است که چه بازیهایی که باچوگان زلف تو،با سر خود خواهم کردو چه جانفشانیهایی که در راه آن چوگان، از خود نشان  خواهم داد.

بیت2که عمر دراز:  که زندگی و حیات  طولانی ،حافظ یاررا به عمر و حیات تشبیه می کند و در موارد متعددی هم این تشبیه را به کار می گیرد:

                       باز آی که باز آید عمر شده ی حافظ         هرچند که ناید باز ،عمری که بشد از دست ( 6/23)

                  ازسر کشته ی خود می گذرد همچون باد          چه توان کرد که عمر است و شتابی دارد    ( 2/120)

                       دی درگذار بود و نظر سوی ما نکرد         بیچاره  دل که هیچ ندید از گذار عمر        ( 5/248)

و گیسوی وزلف دراز یار را به " عمر دراز " شبیه می داند:

                زلف تو مرا عمر دراز است و لی نیست           در دست سر مویی از این زلف درازم        ( 2/326)

                عمری است تا زلف ت ،بویی شنیده ایم             زان بوی در مشام دل من هنوز بوست        (  7/58)

               عمری است تا دلت زاسیران زلف ماست           غافل  زحفظ جانب  یاران خود مشو           ( 2/398)

دراین بیت مراعات نظیری میان زلف،دراز،عمر،دست،سر، مو،سرمو،وجود دارد .

در دست : در دست من ،به اختیار من .در اینجا ،چون از گیسوی یار سخن می گوید ،لمس کردن و دست زدن به آن را با"دست " تداعی می کند و چون آن را به عمر تشبیه می کند،از " در دست " اختیار عمر را اراده می نماید.

سر ِمویی: به اندازه یک سرِمو،یک ذرّه، ایهامی  به زلف و نوک آن دارد که بسیار ریز است و ناچیز.

عمر ِ دراز :همان زلف بلند وطولانی یار است.

پروانه: فرمان و اجازه و حکم که در اینجا منظور آن است که اگر تو فرمان و اجازه ی آسودگی به من بدهی ،ایهام تناسبی هم با آتش و شمع و امشب و گداختن دارد که در آن صورت مراد از پروانه ،همان حشره ی معروف است که در اطراف شمع می گردد ودر آتش آن ،می سوزد.

پروانه ی راحت: اضافه ی سببی: یا لامیه یا استعاری :اجازه  و فرمان آسودگی و رفاه و آرامش.و به قول مرحوم زریاب : پروانه ی امن و فراغت خواستن (زریاب 389)

شمع : تصویری است برای معشوق.

ای شمع:ای دوست که چون شمع روشن کننده ی شی زندگی من هستی.

آتش ِ دل : اضافه ی استعاری :آتش عشقی که در دل قرار دارد:

           سینه از آتش دل در غم جانانه بسوخت          آتشی بود در این خانه ،که کاشانه بسوخت    (1/18)

            بیان شوق چه حاجت، که سوز آتش دل         توان شناخت ،ز سوزی که در سخن باشد   ( 5/156)

            صبا بگو که چها بر سرم دراین غم عشق     زآتش  ِ  دل ِ  سوزان   و   برق   ِآه  رسید   ( 7/237)

گدازم: بسوزم ،آب شوم ،ذوب و نابود شوم..

کز آتش دل پیش تو چون شمع گدازم:تا از آتشی که عشق تو دردل من روشن کرده است ، در مقابل روی تو چون شمع بسوزم و نابود شوم.

بیت 4: دراین بیت بحث انگیز و تصویری حافظ ،چند مطلب  را باید در نظر داشت :

1- بخش اول این بیت چنین است :

آن دم که دهم جان: آن لحظه یی که می میرم و جان به جان آفرین می سپارم، حافظ  می خواهد خنده ی یار را ببیند و بمیرد

          تو همچو صبحی و من شمع خلوت سحرم       تبسمی کن و جان بین که چون همی سپرم   (1/317)

که بنابر رسم همیشگی حافظ ،با یک تناسب یاوجه شبه نامریی ،،میان اجزاء شعر پیوند بر قرار می شود ودراین جا  چون رابطه ی خنده ی یار و جان دادن خود را  مطرح می  کند ، بحث تهی شدن  صراحی و پرشددن جام و خنده   جام را پیش می کشد و تصویر ذهنی مضاعفی می سازد یعنی وقتی باده که مثل روح در تن صراحی است به جام فرومی ریزد ،جام خندان و پر می شود و این خنده مقارن است با جان دادن و قالب تهی کردن صراحی :

                بیا که توبه زلعل نگار و خنده ی جام          تصوری است که عقلش نمی کند تصدیق     ( 5/292)

               بوی جان از لب خندان قدح می شنوم          بشنو ای خواجه ،اگر زانکه مشامی داری   ( 4/439)

2- بخش  دوم بیت ، که بسیار تصویری و زیباست ،چنین  است:

چوصراحی  ، مستان تو  خواهم که گزارند نمازم:یعنی آرزو دارم که دو چشم مست تو برمن ،مثل صراحی که در حالت ریخته شدن به جام ،خم می شود و به حالت تعظیم و نماز در می آید، بر من نماز میت بخوانند.

مرحوم زریاب خویی در این باره می نویسند:" اما نماز گزاردن صراحی چگونه است؟ شاعر خم شدن صراحی را در روی قدح به نماز تشبیه کرده است ...ساقی که صراحی را به دست می گرفت ،آن را بر روی قدح یا جام، خم می کرد وحالتی ایجاد می کرد که شاعر از آن به نماز تعبیر کرده است و این تعبیر "نماز صراحی " تازه نیست وحافظ آن را از ابن المعتز گرفته است :

                      و حان رکوع ابریق لکأس         و نادی الدیک حیّ علی الصبّوح   ...

( هنگام آن رسید که ابریق شراب ،در برابر جام خم شود(رکوع مند) و خروس، بانگ " بپاخیز برای صبوحی" (حی علی الصبوح) سر دهد " (زریاب 388).

دراین بخش صرفنظر از تشبیه " تهی شدن قالب صراحی و پرشدن و خنده ی جام "،تصویر مرکب وموازی نیز دیده می شود که "مستان نماز گزار" است ،که از آن چشمان مست یار را اراده کرده است که نگاهشان به دنبال پرشدن جام است وآنان نیز، همراه با بانماز صراحی ، خم می شوند و نماز می گزارندو اشکی شدید فرو می ریزند که نشان از غم سنگین آنها دارد.

 به یک خنده : با یک تبسّم و لبخند تو

                دهم جان : جان بدهم ،بمیرم ،

                 صراحی:  صراحی ظرف شیشه یی دهان تنگ شراب که با آن باده را در جام می ریزندو حافظ دراینجاقالب تهی کردن و مردن خودرا به  خالی شدن  صراحی  تشبیه کرده است ،سعدی گوید:

                                 کردیم     بسی   جام  لبالب  خالی          تا بو  بنهیمم لب برآن لب ،گاهی

                 ترسنده از آن شدم که ناگاه زجان          بی    وصل لبت ،کنیم قالب خالی    (سعدی 662)

مستان تو: تصویری است استعاری از دو چشم مست یار (:تو ).

مستان نماز گزار: دوچشم مست یار،سعدی گوید:

                    نماز کردم و از بیخودی ندانستم            که در خیال تو عقد نماز چون بستم

                    نماز مست  شریعت روا نمی دارد          نماز من که پذیرد که روز وشب مستم  (سعدی 504)

سخن سعدی و حافظ  تلمیحی دارند بدین آیه ی قرانی که :" یا ایها الذین آمنوا لاتقرَبواالصلوة و انتم سکاری حتی تعلموا ماتقولون " (ای ایمان آورندگان هرگز در حال مستی به نماز مپردازید  تا بدانید که چه می گویید.) حافظ به کنایه می گوید: " چون آنان که از می انگوری مستند، مطابق آیه نمی توانند بر مرده ی من نماز بگزارند ،از چشمان مست تو ای معشوق می خواهم که به من التفات داشته باشند و برمن نماز بگزارند" (هروی 1376)

مستان تو خواهم که گزارند نمازم : از چشمان مست نو خواهش دارم که بر من نماز بگزارند."حافظ می خواهد که در حین جان سپردن ، چشمان مست یار ،بر روی  او خم شود  و مانند صراحی براو نماز بگزارد و بگرید.

 بیت 5: من آلوده : من ناپاک ،من که پاک و طاهر نیستم و به دلیل مستی ،نمازم قبول نیست .

نمازی : این کلمه را با دو تلفّظ، می توان خواند :

1- نمازی  با یاء معلوم به معنی پاک و طاهر :

                   نماز در خم آن ابروان محرابی      کسی کند که به خون جگر طهارت کرد  (4/127)

               ا گر امام جماعت  طلب کند امروز       خبر دهید که حافظ به می طهارت کرد  ( 6/128)

خاقانی گفته است

    نمازت را نمازی کن به هفت آب نیاز،ارنه        نمازی کاین چنین نبود ، جنب خوانند   اخوانش(خاقانی 219)

                        دل زخبث هوی نمازی کن        چون شدی پاک ،عشقبازی کن                     ( خاقانی 103)

2- با یاء مجهول نکره : یک نماز درست و حسابی و قابل قبول ،زیرا من مستم و نمازم قبول نیست.

من ِ آلوده : من که طاهر نیستم ،من که به خاطر مستی ،نمازم باطل است.

 چون نیست نماز من آلوده نمازی : چون ، نمازی که در من مسجد و محراب  می خوانم به این علت که مستم ،از نظر شرعی درست نیست و یک نمازقابل قبول و درست و حسابی ، به شمار نمی آید،

در میکده ،زان کم نشود سوزو گدازم : من در مسجد حضور نماز ندارم و سوزو گدازی برایم حاصل نمی شود برعکس وقتی  که به میخانه می روم سراپا شور و سوز و گداز می شوم و ازپیمانه ی باده ی دوست مست می شوم.

بیت 6:در مسجد و میخانه : تقابل و تضاد معنایی : در دو جای متضاد مثل مسجد و میخانه ،چه در مسجد و چه

 در میخانه ،

خیال :تصویر ،عکس ،فکر و اندیشه :

                   خیال روی تو در هر طریق ،همره ماست      نسیم موی تو پیوند جان آگه ماست           ( 1/29)

                    مارا زخیال تو ،چه پروای شراب است        خم گو سر خود گیر که خم خانه خراب است( 1/31)

                   غرض زمسجد و میخانه ام وصال شماست    جزاین خیال ندارم ،خدا گواه من است         ( 5/54)

خیالت : فکر و خیال یا تصویر و عکس و اندیشه ی تو.

در مسجد و میخانه خیالت اگر آید: برای من هرجا که اندیشه و خیال و تصویر تو باشد ، چه مسجد باشد و چه میخانه ،فرقی نمی کند ،من از طاق ابروی تو محرابی می سازم و در برابر آن به نماز می ایستم.

محراب: اسم مکان عربی : (رزمگاه نبرد با شیطان) ،اصطلاحا  جای ایستادن پیش نماز در هنگام اقامه ی نماز جماعت است .چون این محل راطاق مانندو قوسی و به شکل کمان می ساختند ، ابروی یاربه محراب و طاق تشبیه شده است :

              در صومعه ی زاهد و در خلوت حافظ        جزگوشه ی ابروی تو ،محراب دعا نیست     ( 11/70)

              در  خرقه زن آتش که خم ابروی ساقی        بر می   شکند گوشه ی   محراب ِ   امامت    (7/90)

              محراب   ابرویت    بنما ، تا سحرگهی        دست  ِ   دعا  ،برآرم و ،   درگردن آرمت    ( 3//92)

 کمانچه : کمان کوچک: تصویری است استعاری برای ابرو،به جای کمانچه ی ابرو ،یا ابروی مانند کمان و کمانچه.

طاق کوچک ،چون طاق محرابی که در آن امام جماعت به نماز می ایستد ،کوچکتر ازطاقهای دیگر مسجد است ،حافظ برای  ابروی یار "کمانچه" را به کار برده است که درهمان حال ،ایهامی هم دارد به ساز معروفی که  شبیه ویلون است و سه یا چهار تار دارد:

                   زهی خیال که منشور عشقبازی من           از آن کمانچه ی ابرو ،رسد به طغرایی   ( 4/482)

محراب و کمانچه:  تناسب و ترادف: هردو تصویری استعاری هستند برای ابرو.

محراب و کمانچه  زدوابروی تو سازم : حالا که نماز من در مسجد و محراب درست نیست من هم ابروی ترا محراب و طاق عبادت و نماز خود قرار می دهم و به سوی آن نماز می گزارم:

                  بجز ابروی تو محراب دل حافظ نیست          طاعت غیر تو ،در مذهب ما نتوان کرد    (10/133)

                   در  نمازم    خم   ابروی  تو با یاد آمد          حالتی رفت    که   محراب به فریاد آمد    ( 8/169)

                    می ترسم از خرابی ایمان که می برد            محراب   ابروی تو ،حضور  نماز من   ( 7/392)

میان مسجد و محراب و کمانچه و نماز ،صنعت مراعات نظیر وجود دارد.

خلوت : در مقابل جلوت : جای خالی از اغیار،بزم خاص ،مثل شب در برابر روز،که درشب همه چیز پنهان است و در روز آشکار.

خلوت مارا: مجلس  خالی از اغیار مرا.

رخ : چهره و در اینجا به جای روی خورشید گون است ،خورشیدی که شب و خلوت  شاعر را روشن کند، تضاد "شب ،با "روز" در واژه ی " بفروزی " بسیار هنرمندانه و غیر مستقیم ،به کار رفته است .

از رخ بفروزی : اگر شبی با چهره ی خوزشیدی خود بزم خلوت مرا روشن کنی،

سربرافراختن صبح: " یعنی طلوع صبح و معلوم است که صیح در افقها طالع می شود نه برافقها (عیوضی364)

چون صبح درآفاق جهان سر بفرازم:من هم مانند خورشید عالمتاب در صبح ، سربلند می کنم و به همه ی جهان و جهانیان  روشنی می بخشم. این عبارت در نسخه سایه وجاوید-خرمشاهی ،" بر آفاق جهان سر بفرازم  "است و در توضیح این انتخاب آقایان جاوید و خرمشاهی نوشته اند :" سر در آفاق نمی فرازند،" و" بر آفاق می فرازند وجای تعجب است که شادروان دکتر خانلری با آن سخن شناسی ،چگونه این ضبط را بر گزیده متن قزوینی بهتر است ." (عیوضی 363) اما آقای دکتر عیوضی این عقیده را نپسندیده ،نوشته اند: معلوم است که صبح در افقها طالع می شوود ،نه بر افقا . سرافراختن شاعر هم افتخار کردن اوست یعنی اگر تو شبی در خلوت ما آیی ، بدان سان که صبح در همه سر می افرازد (یعنی طلوع می کند)من هم در همه جا سر می افرازم (یعنی افتخار می کنم.)

محمود: ستوده و نیکو و پسندیده خجسته و مبارک و فرخنده ،با توجه به لفظ "ایاز" ایهامی هم به "سلطان محمود " دارد که عاشق ایاز بود . حافظ در عشق ورزی به معشوق ، خود را چون محمود غزنوی می داند که به ایاز عشق می ورزید،

محمود بود عاقبت کار: آخر و عاقبت و فرجام این عاشقی ،خجسته و مبارک و فرخنده است .

در این راه : در این راه عشق ،درراه معشوق ، درراه ایاز .

گر سر برود: اگر سرم را ببازم و از دست بدهم . کشته شوم.

سودا : معامله و دادو ستد و عشق.

گر سر برود بر سر سودای ایازم : اگر سرم را بر سر عشق ایاز ،معشوق خویش از دست بدهم .

بیت 9: غم ِ دل :اضافه اختصاص: غصّه ی دل ،اندوه خاصی که در دل نشسته است.

با که بگویم : برای چه کسی فاش کنم و شرح بدهم.هیچ کس را ندارم که محرم من باشد و راز دلم را برای او فاش کنم و شرح بدهم.

حافظ غم دل با که بگویم : هیچ محرم رازی نیست که من حافظ، این اندوه غصه ی  دلم را باوی در میان بگذارم.

که دراین دور: که دراین روزگار و زمانه ،

جزجام نشاید که بود محرم رازم : که دراین روزگار و زمانه ،هیچ کس نیست که شایسته و سزاواراین باشد که من راز دل غمگین خود را با وی در میان بگذارم بجز جام شراب ،شراب تنها مونس و راز دار من در این روزگار غریب است.

                         محرم راز دل شیدای خود       کس نمی بینم ،زخاص و عام را     ( 6/8)

 

4- معنی بیتهای غزل

 

بیت 1: اگر یک باردیگر به گیسوان بلند تو دسترسی بیابم ،سر خویش را چون گویی به پای چوگان زلف دراز تو می اندازم وچه جانفشانیها و سربازیهایی که خواهم کرد.

بیت 2: برای من رسیدن به گیسوان بلند تو ،همانند دسترسی به عمر طولانی و جاوید است و دریغا که حتی یک سر ِ مو یی نیز ، از این گیسوان  دراز تو، در اختیار من نیست .

بیت 3: ای یار که چون شمع ، شب مرا روشنی می بخشی ! به من که پروانه ی تو هستم  این آسایش و آرامش را ارزانی بدار که امشب در برابر تو شمع آسا ،در آتش عشق بسوزم و آب شوم  .

بیت 4: ای دوست ! آرزو دارم که تو بخندی و من با خنده ی تو جان ببازم وآنگاه  ، چشمان مست تو چون صراحی  بر من نماز برند و اشک بیفشانند.

بیت 5 : از آنجا که نمازخواندن مستی چون من از نظر شرعی، در محراب و مسجد، نمازی درست نیست ،من به میخانه رفته ام  ونماز پر سوز و گدارخود را در آنجا می گزارم.

بیت 6: ، چه در مسجد و چه در میخانه ،هرجاکهیاد وخیال روی تو به خاطر من بیاید  ،من از ابروی تو محراب و طاقی می سازم و به نماز می ایستم.

بیت7: واگر تو شبی چون خورشید ، بزم و خلوتسرای مرا روشنی ببخشی ،من چون بامدادی روشن  سربلند خواهم کردو جهان را از پرتو خود روشنی خواهم داد.

بیت8:  من  اگر سرخود را در راه عشق تو ودر پای معشوقی ایاز مانند چون تو، از دست بدهم ، مسلما آخروعاقبتی خوش و محمود خواهم داشت .

بیت 9: وقتی که من ِحافظ  هیچ کس را ندارم که اندوه عشق خود را با او در میان بگذارم ،کسی شایسته تراز جام شراب نیست که همدم و همنشین من باشد.

                5 - منابع شناخت بهتر غزل

 

       ابتهاج (ه،ا.سایه ) ، هوشنگ (مصحح) حافظ ،به سعی سایه ،انتشارات هوش ابتکار،تهران،،مقدمه ،ص 39،1373-بیت سوم

       خاقانی، افضل الدین بدیل بن علی ، دیوان خاقانی شروانی ، تصحیح دکتر ضیاءالدین سجّادی ، زوّار ،تهران ، 1338

              راستگو ،محمد (تصحیح و تعلیق ) ،دیوان حافظ ، نشرخّرم ،1375- بیت دوم

زریاب خویی ،عبّاس ، آئینه ی جام ، انتشارات علمی ،تهران ،1368

 عیوضی ،رشید ، حافظ برتر کدام است ، امیر کبیر ،تهران ،1384

کمال الدین مسعود خجندی  ، دیوان کمال خجندی، به اهتمام عزیز دولت آبادی ،تبریز ،1337

                  همایون فرخ ،رکن الدین  (مصحّح)  ،دیوان شاعر ساحر  ،(ناشر: مصحح ) ،تهران ،1371- بیت اول

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۳:۳٢ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٢٧ امرداد ،۱۳۸٧
Comments نظرات () لینک دائم