دکتر منصور رستگار فسائی

چاپ و پژوهش ديوان حافظ در فارس

 چاپ و پژوهش ديوان حافظ  در فارس

 

چاپ و تصحيح انجوي شيرازي از ديوان حافظ، يكي از موفق‌ترين چاپها و تصحيحات ديوان حافظ است كه از حدود 200 سال پيش با پيدايش صنعت چاپ به وسيله شيرازيان يا محققان مقيم شيراز انجام شده است . نخستين چاپهاي ديوان حافظ در هندوستان به طبع مي‌رسيد و خطاطان و مصححان و سرمايه‌گذاران طبع ناگزير بودند كه به هندوستان بروند و در بمبئي يا شهرهاي ديگر چاپ سنگي حافظ را به انجام برسانند و كتابها را به ايران بياورند كه همه اين كارها رنج و وقت فراواني را مي‌طلبيد. به طور كلي شيرازياني كه پيش از انجوي ديوان حافظ را با عشق و شور فراوان چاپ كردند و به دست علاقمندان رساندند به شرح زيرند:[1]

1- پس از آغاز چاپ ديوان حافظ در سال 1169 هجري شمسي برابر با 1791 ميلادي به تصحيح ابوطالب تبريزي نخستين اديب شيرازي كه به چاپ ديوان حافظ پرداخت مرحوم محمود حكيم پسر وصال شيرازي بود كه در سال 1210 هجري شمسي برابر با 1831 ميلادي ديوان غزل و قصائد حافظ را در بمبئي در 310 صفحه به قطع وزيري و چاپ سنگي منتشر كرد كه در سالهاي 1230 و 1274 تجديد چاپ شد و در سال 1319 با چاپ سربي مجدداً منتشر گرديد.  

2- دومين شيرازي مرحوم اولياء سميع بود كه در سال 1211 ديوان حافظ را در بمبئي به چاپ رسانيد و بار ديگر در سال 1231 ديوان حافظ را به قطع رقعي با چاپ سنگي در بمبئي به چاپ رسانيد.

2- در سال  1230 به خواست محمد باقر صاحب تاجر شيرازي و به سعي و اهتمام محمدحسين لاري و به خط محمود حكيم ابن وصال شيرازي چاپ ديگري از ديوان حافظ در 439 صفحه به قطع وزيري و سنگي به چاپ رسيد.

4- در سال 1230 شمسي ديوان حافظ به خط محمد ابراهيم بن محمدعلي مشهور به ميرزاجاني شيرازي به وسيله ميرزا ابوطالب شيرازي به چاپ سنگي رسيد.

5- در سال 1241 يكي از نياكان انجوي شيرازي به نام محمدباقر الشهير به ميرزا آقا خلف مرحوم ميرزا موسي انجوي شيرازي ديوان حافظ را به خواهش حيدرعلي دركارخانه داد و ميان دهايلي به چاپ رسانيد.

6- در سال 1271 ديوان حافظ به خط ميرزا مهدي شيرازي و به سعي محمدعلي بن فياض شيرازي در 305 صفحه در بمبئي به چاپ سنگي رسيد كه در سال 1282 هم تجديد چاپ شده است.

7- معروف‌ترين چاپ ديوان حافظ به تصحيح سيد محمد قدسي است كه در سال 1276 شمسي در بمبئي به چاپ سنگي رسيده است، در سال 496 صفحه و بارها به گونه‌هاي مختلف تجديد چاپ شده است كه در تاريخ 1283 و 1284 تجديد چاپ شد و كساني مثل علي اصغر خان حكمت سبه‌ها بر چاپي كه از آن مقدمه‌اي نوشتند و اين چاپ ديوان حافظ پيش از چاپ انجوي معروفترين چاپي بود كه شيرازيان اراده داده بودند.

8- ديوان حافظ به خط عليرضا ضياء الادبا بن ابوالحسن شيرازي، به سعي علي نقي شيرازي پيش مطبعه مظفري علي در 1286 به چاپ مي‌رسد كه در سال 1287 نيز تجديد چاپ مي‌شود تا سال 1306 كه چاپ خلخالي از دور نسخه 827 كه سي و نيم سال پس از مرگ حافظ تحرير شد در مي‌آيد و به عنوان يك چاپ مستند و معتبر مورد توجه قرار مي‌گيرد.)

9- در سال 1315 فرصت الدوله شيرازي ديواني از حافظ به چاپ مي‌رساند با شرح احوال خواجه كه خط اين نسخه را محمدحسين نوربخش اصفهاني مي‌نويسد و در چاپخانه علمي تهران به قطع رقعي و خط نستعليق و چاپ سنگي منتشر مي‌شود.

10- از روي نسخه‌اي در كتابخانه تقوي به انتخاب قاآني شيرازي نيز با همكاري يغماي جندقي در سال 1318 نسخه‌اي از ديوان حافظ در تهران به چاپ مي‌رسد در 390 صفحه.

(در سال 1320 نسخه معروف به اهتمام محمد قزويني و قاسم غني به چاپ رسيد كه 400 صفحه متن و يك مقدمه مفصل داشت و بسيار شهرت يافت و بارها تجديد چاپ شد)

11- اما چاپ انجوي شيرازي در سال 1345 با تصحيح و سه مقدمه و حواشي و تكمله و كشف الابيات در تهران به وسيله انتشارات جاويدان منتشر شد كه داراي 127 مقدمه، 306 صفحه متن و 83 صفحه كشف‌الابيات و 25 صفحه نامنامه بود و يك سال بعد چاپ دوم آن در تهران به وسيله انتشارات علمي منتشر گرديد و چاپ سوم آن در 1359 و چاپ چهارم آن در 1361 منتشر شد و چاپ پنجم آن در سال 1363 منتشر گرديد و چاپ ششم در 1367 چاپ هفتم در 1371 و چاپ هشتم در 1372 به چاپ رسيد.

12- چاپ فرزاد به نام جامع نسخ حافظ در سال 1347 منتشر گرديد كه جلد اول از 5 جلد كتاب در جستجوي حافظ بود در 56 صفحه مقدمه و 847 صفحه متن.

فرزاد اگرچه شيرازي نبود حدود 15 سال در شيراز زيست و دانشگاه شيراز مجموعه آثار او را درباره حافظ، منتشر كرد

13- مرحوم دكتر عبدالوهاب نوراني وصال استاد دانشگاه شيراز كه نوه وصال شيرازي بود با همكاري دكتر محمدرضا جلالي نائيني در سال 1372 نسخه‌اي از ديوان حافظ را منتشر كرد كه بر اساس 25 نسخه خطي و چاپي فراهم آمده بود اين دو تن، در صفحه 22 تا 35 مقدمه ديوان آن را معرفي كرده‌اند كه به نظر خود آناه «به طور قطع و يقين ديوان حافظي كه ملاحظه مي‌شود از تصحيحات من عندي بري بوده و صرفاً بر وجه اقدام و اصح قرار دارد (ص 36 مقدمه) حواشي تحقيقي اين ديوان كه شرح اختلاف نسخه است در آخر كتاب و پايان كل غزلها آمده است و فاقد توضيحات اضافي است و اين ديوان داراي 500 غزل است و قصائد و تركيب‌بندي‌ و قطعات و رباعيات پس از آن آمده است. و داراي 1084 صفحه مي‌باشد.

14- استاد هاشم جاويد نيز كه از اجلّه ادبا و فضلاي معاصر شيرازند و كتاب حافظ جاويد ايشان متضمن اطلاعات بسيار راهگشايي براي حافظ شناسان و حافظ دوستان است نيز در سال 1378 با همكاري حافظ‌شناس معروف آقاي بهاءالدين خرمشاهي ديوان حافظ را بر اساس تصحيح شادروان قزويني و غني و مقابله با نسخه‌هاي استادان، خانلري، جلالي نائيني، نوراني وصال، نيساري، عيوضي، بهروز، سايه و خلخالي چاپ و منتشر كرده‌اند كه به قول خود ايشان قرائت گزيني انتقادي ديوان حافظ است كه «نه از سر تفنن و ذوق‌ورزي بلكه از سر ضرورت و براي پاسخگويي يك نياز فرهنگي در حوزة حافظ‌پژوهي- انجام گرفته است.» (ص پنج) «... انگيزه‌ ما براي اقدام تازه به تصحيح ديوان حافظ دو امر بود نخست اينكه كار تصحيح علمي ديوان حافظ شادروانان قزويني و غني» كه فضل تقدم و تقدم زماني داشت مبنا قرار داديم و امر دوم پرداختن به دگرسائيها (نسخه بدلها) بود... »(ص چهارده) اين ديوان داراي 495 غزل به اضافه قصائد، مثنوي آهوي وحشي، ساقي نامه و قطعات و رباعيات اس تو داراي 662 صفحه است.

               


[1] كتابشناسي حافظ، دكتر مهرداد نيك نام، مركز حافظ شناسي،‌1381.

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:۱٥ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٥ تیر ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم