دکتر منصور رستگار فسائی

بسحق اطعمه و حافظ ( ۲‌)

بسحق اطعمه و حافظ ( ۲‌)

با توجه بدان‌چه درباره‌ي جواب‌هاي بسحق از شاعراني چون حافظ و عبيد گفته شد بايد دانست كه كار بسحق در اين زمينه نقيضه‌سازي است كه در اصطلاح ادبي به معني «باژگونه جواب گفتن شعر كسي است» يا «جواب شكننده و مخالف به شعر كسي ديگر دادن» و معمولاً سخني است كه جدي نيست و در حوزه‌ي هزل و هجا و طنز قرار مي‌گيرد و به قول بسحق شوخي مباحي است كه بين جد و هزل قرار دارد و فرنگيانرا پارودي (Parody) مي‌گويند كه عبارت است از «منظومه‌اي كه با روحيه‌ي مخالف منظومه‌اي ديگر ساخته شده باشد، سفري كه مضمونش مخالف با مضمون شعر ديگري باشد به منظور مخالفت يا ضديت و مقابله بين دو شاعر، چنان كه يك يا چند بيت را شاعر ديگر جواب ضد، نقيض يا مخالفي از لحاظ قول و نقل، لفظ و معني بدهد.» (اخوان ثالث، مهدي، نقيضه و نقيضه‌سازان، به كوشش ولي‌الله دروديان، انتشارات زمستان، 1374، ص 16)

دكتر زرين‌كوب پارودي را عبارت مي‌داند از اين‌كه «اثري جدي را به صورت هزل‌آميز درآوردند مثل اشعاري كه بسحق اطعمه در جواب بعضي غزل‌هاي حافظ و سعدي ... سروده» (فن شعر، ترجمه دكتر زرين‌كوب، ص 21) شادروان اخوان ثالث در اين باره مي‌نويسد: «... بسحق نقيضه مي‌گويد و البته كه شايد كار بسحق اطعمه هم در يك شكل و شمايل ديگر نظير كار اجتماعي حافظ است در عالم جد و به هر حال لااقل جاب تلخ و تعريض تند او را با هنجاري مزاح‌آميز به ياد خواننده مي‌آورد و در ذهن مردم آن زمان كه آشنا به كلام نعمت‌الله ولي، حافظ و بسحق هستند، گمان نمي‌كنم كار ساده‌اي باشد، فقط با تصور و تصوير كامل عيار همين آزمون است كه مي‌توانيم ارزيابي بالنسبه درستي از اين سه متاع داشته باشيم و در اين صورت كار بسحق اطعم نيز شايد از حد هزل محض و تفنن پوچ شكميات، بالاتر بيايد، پس هر متاعي را بايستي در عالم خود و با ترازوي خودش بشناسيم و قيمت بگذاريم.» (نفيضه و نقيضه‌سرايان، ص 135)

اخوان آنگاه ادامه مي‌دهد كه: «... شاه نعمت‌الله ولي را غزلي است شطح‌آميز و حماسي سخت مشهور كه اين ابيات از آن غزل است:

مـا خـاك راه را بـه نـظـر كيـميـا كنيـم                  صد درد را به گوشه‌ي چشمي دوا كنيم

در جلس صورتيم و چنين شاد و خرميم                  بنگـر كه در سراچـه معنـي، چه‌ها كنيم

مـوج محيـط و گـوهـر دريـاي عزتيـم                  ما ميل دل به آب و گل خود چـرا كنيم

 

كمال خجندي كه ظاهراً به سيد بي‌اعتقاد نبوده، آن را گرفته و چنين ساخته است:

دارم اميد آن كه نظر بر من افكننـد                     آنان كه خـاك را بـه نظـر كيميا كنند

ماييـم خـاك راه بزرگـان پاكـدين                    آيا بود كه گوشه‌ي چشمي به ما كنند

 

اما، حافظ كه گويا اعتقادي به شاه نعمت‌الله نداشته، غزل او را به تعريض‌هاي تندي و كناياتي سخت گوشه‌دار جواب گفته است:

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند                      آيا بود كه گوشه‌ي چشمي به ما كنند

در دم نـهفـتـه بـه ز طبيبان مدعي                    باشـد كه از خزانـه‌ي غيبـم دوا كنند

حالي درون پرده بسي فتنه مي‌رود                    تا آن زمان كه پرده برافتد چه‌ها كنند

 

اين بود نمونه كاري از اصل شعر شاه نعمت‌الله و استقبال معتقدانه‌ي منسوب به كمال و جواب جد پرطعن و تعريض حافظ، اما نقيضه بسحق اگرچه بيشتر نقيضه غزل حافظ مي‌نمايد اما با يك واسطه يا بي‌واسطه،نقيضه‌غزل‌شطحي شاه‌نعمت‌الله ولي هم هست و شعربسحق چنين است:

كيپـاپـزان، سحـر كـه در كلـه وا كننـد                               آيا بود كه گوشه‌ي چشمي به ما كنند

حيـران در آن زر بـن دنـدان كـلـه‌انـد                               آنان كه خاك را به نظـر كيـميـا كنند

چون دنبه را ز صحبت سختو گريز نيست                          آن بـه كـه كـار دنبـه به سختو رها كنند

(همان، ص 136)

اگر چه بسحق در نقيضه‌هاي خود، آثار جدي فردوسي، خيام، ظهير فاريابي، عراقي، مولوي، سعدي، سلمان، خواجوي‌كرماني و عمادفقيه را جواب مي‌گويد اما در اين ميان علاقه او به سعدي و حافظ از همه بيشتر است كه ما درباره‌ي سعدي و بسحق قبلاً در مقاله‌اي گفتگو كرده‌ايم. (سعدي‌شناسي، دفتر پنجم، اردي‌بهشت 1381 و بسحق اطعمه شيرازي و سعدي، ص 60-19) و اينك در پايان اين مقاله، به جواب‌ها و نقيضه‌سازي‌هاي بسحق از اشعار حافظ مي‌پردازيم:

 

بسحق و حافظ (727 تا 792 هـ .ق)

بسحق كه قطعاً در اواخر عمر حافظ زندگي مي‌كرده است، در ديباچه‌ي رساله‌ي كنزالاشتهاي خود، طلاقت الفاظ و متانت معاني حافظ را خمري بي‌خمار و شرابي خوشگوار مي‌داد و به همين جهت جابه‌جا از اشعار حافظ استقبال مي‌كند، بسحق به مصلي و تربت حافظ و فيض مي‌جويد و مي‌سرايد:

از شوق آب ركني و ذوق برنج زرد   همچون قلندران به مصلي نشسته‌ام

 

و 26 غزل حافظ را جواب مي‌گويد و حتي براي بعضي غزل‌ها، دو بار نقيضه مي‌سازد كه از اين حيث يعني جوابگويي به غزل، حافظ بيش از هر شاعر ديگري مورد توجه بسحق است، بسحق به حق سه نوع برداشت خاص از شعر حافظ دارد كه اين روش را در مورد ديگر شاعران اعمال نمي‌كند:

1- تعداد زيادي از شعرهاي حافظ را با ذكر نام او، استقبال، جواب و نظيره‌گويي مي‌كند.

2- شعرهايي را بدون ذكر نام، از حافظ مورد استفاده قرار مي‌دهد.

3- شعرهايي را از ديگران، به نام حافظ مي‌آورد و نقيضه‌گويي مي‌كند.

در رساله‌ي ماجراي بغرا و برنج و رساله‌ي خواب‌ننامه نيز اشعار حافظ را به عنوان تضمين يا اقتباس و جواب‌گويي مورد استفاده قرار مي‌دهد. ورحي دستغيب در رساله‌ي «حيات حافظ و تفأل‌هاي آن»، روايتي درباره‌ي حافظ و زن بسحق اطعمه مي‌آورد و مي‌نويسد.

زن بسحق اطعمه به حافظ مي‌گويد اين شعر را شما گفته‌ايد كه:

دوش ديدم كه ملائك در ميخانه زدند               گل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند

 

حافظ مي‌گويد آري، زن بسحق مي‌پرسد: گِلش كاه هم داشت؟ حافظ مي‌فرمايد: «اگر كاه داشت تَرك برنمي‌داشت. (روحي دستغيب، حيات حافظ و تفأل‌هاي آن، ص 79، به نقل از ج 1، ص 349، حافظ شيرين‌سخن)

مطلع غزل‌ها و ابيات حافظ كه بسحق آن‌ها را جواب گفته است به شرح زير است:

1. اگر آن ترك شيـرازي به دست آرد دل ما را

                                                                                به خـال هندويـش بخشم، سمرقند و بخارا را

2. اگر چه عـرض هنر پيش يار بي‌ادبـي است

                                                                                زبان خموش، وليكن دهـان پـر از عربي است

3. بلبلي برگ گلي خوش‌رنگ در منقار داشت

                                                                                و اندر آن برگ و نوا خوش ناله‌هاي زار داشت

4. عيب رنـدان مكـن از زاهـد پاكيـزه‌سرشت

                                                                                كـه گـنـاه دگـران بـر تـو نـخـواهنــد نوشت

5. عكـس روي تـو چـو در آينـه‌ي جام افتاد

                                                                                عـارف از خنـده‌ي مــي در طـمـع خـام افتاد

6. آن كه رخسار تو را رنـگ گـل نسريـن داد

                                                                                صبـر و آرام تـو تـوانـد بـه مـن مسـكيـن داد

7. دل مـا بـه دور رويـت ز چمـن فـراغ دارد

                                                                                كه چو سرو پاي‌بند اسـت و چو لاله داغ دارد

8 . روشـنــي طـلــعــت تــو مــاه نــدارد

                                                                                پــيــش تــو گـــل، رونــق گـيـــاه نـدارد

9. كي شعر تر انگيزد، خاطر كه حزيـن باشـد

                                                                                يـك نكتـه در ايـن معنـي گفتيم و همين باشد

10. سـال‌هـا دفـتـر مـا در گـرو صهـبـا بـود

                                                                                رونــق ميـكـده، از درس و كـتــاب مـا بـود

11. تا ز ميخانه و مي نام و نشان خواهد بـود

                                                                                سر ما خاك ره پير مغان خواهـد بـود (دو بار)

12. ترك عاشق‌كش من، مست برون رفت امروز

                                                                                تا دگر خون كه از ديـده روان خـواهـد بـود؟!

13. حلقه‌ي پير مغانم ز ازل در گـوش اسـت

                                                                                بر همانيـم كـه بـوديـم و هـمـان خواهد بـود

 

14. ديدم به‌خواب خوش‌كه به دستم پياله بود

                                                                                تعبـيـر رفـت و كـار بـه دولـت حـوالـه بـود

15. ترسم كه اشك در غـم ما پـرده‌در شـود

                                                                                وين راز سـر بـه مُهـر، بـه عالـم سـمـر شـود

16. رسيـد مـژده كـه ايام غـم نخواهد مانـد

                                                                                چنـان نمانـد و چنيـن نيـز هـم نخواهـد ماند

17. آنان كه خـاك را بـه نظـر كيـميـا كننـد

                                                                                آيـا بـود كـه گوشـه‌ي چشمـي بـه مـا كننـد!!

18. واعظان‌كاين جلوه درمحراب و منبرمي‌كنند

                                                                                چون به خلوت مي‌روند آن كار ديگر مي‌كننـد

19. دارم‌از زلف سياهت‌گله چندان‌كه مپرس

                                                                                كه چنان زو شده‌ام بي‌سر و سامان كـه مپـرس

20. مقام امن و مي بي‌غـش و رفيـق شفيـق

                                                                                گــرت مـدام ميـســر شـود، زهــي توفـيـق

21. مزرع سبـز فلـك ديـدم و داس مـه نـو

                                                                                يادم از كشته‌ي خويش آمد و هنگام درو (دو بار)

22. وصــال او ز عـمـــر جـــاودان بــِـه

                                                                                خـــداونــــدا مــــرا آن ده كــــه آن بـــِه

 

23. وقـت را غنيمـت دان آنقدر كه بتوانـي

                                                                                حاصل از حيات اي جان، اين دم است تا داني

24. هواخواه توام جانا و مي‌دانم كه مي‌داني

                                                                                كه هم ناديده مي‌داني و هم ننوشتـه مي‌خواني

 

به علاوه بسحق در رساله‌ي ماجراي برنج و بغرا بدون ذكر نام حافظ، اين بيت‌هاي او را جواب مي‌دهد:

25. صوفيان جمله نظرباز و حريفنـد ولـي

                                                                                زان مـيـان حـافـظ دل‌سـوخـتـه بـدنـام افتـاد

 

و در چند سطر بعد نيز اين بيت را مي‌آورد كه:

به چنين صفت كه هستي تو به كار خويش حيران

                                                                                مگـر آن‌كـه جوش‌بـره بـه رهـت چـراغ دارد

 

كه جواب اين بيت حافظ است:

26. شب تيره چون سر آرم، ره پيچ پيچ زلفش

                                                                                مگـر آن‌كه عكس رويش به رهـم چـراغ دارد

 

و باز مي‌نويسد: «... عاشق با، در جواب اين مصراع گفت: هيچ عاشق سخن سخت به معشوق نگفت.» كه مصراع اخير از اين بيت حافظ مأخوذ است:

گل بخنديد كه از راست نرنجيم ولي هيچ عاشق سخن سخت به معشوق نگفت

 

و ادامه مي‌دهد: كه عاشق با گفت باشد كه در اسطرلاب نان ... طالع ما بيند ... .

كوكب بخت مرا هيچ منجم نشناخت يا رب از مادر گيتـي، بـه چـه طالـع زادم

 

كه اين بيت هم از حافظ است و ادامه مي‌دهد كه ... في‌الجمله هر پنج، يك‌جهت، شدند «آري به اتفاق جهان مي‌توان گرفت.» كه مصراع دوم اين بيت حافظ است:

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت                آري بـه اتفاق جهـان مـي‌تـوان گـرفـت

و گاهي يك مصراع حافظ را در همين رساله مورد استفاده قرار مي‌دهد:

به غير قليه‌برنج اين طعام‌ها هيچ است                «هزار بار من اين نكتـه كـرده‌ام تحقيـق»

 

و در مقدمه‌ي رساله‌ي خواب‌نامه، كلام خود را با اين مصراع حافظ آغاز مي‌كند كه: زهي مراتب خوابي كه بِه ز بيداري است، كه از اين بيت حافظ گرفته شده است:

سحر كرشمه‌ي زلفت به خواب مي‌ديدم                   زهي مراتب خوابي كه بِه ز بيداري است

 

بسحق، گاهي هم بيتي از حافظ را نقيضه‌سازي مي‌كند بدون آن‌كه منبع خود را بيان دارد:

گنده‌خوري گر به مذهب تو گناه است                      بيـشتـر از مـن، كـس ايـن گـنـاه نـدارد

 

كه جواب اين بيت حافظ است:

حافظ اگر سجده‌ي تو كرد، مكن عيب                      كـافــر عـشـق اي صـنـم گـنـاه نـدارد

يا اين بيت بسحق:

مخلفي سنبوسه‌ي پُرقيمه بر منقار داشت                   در ميان جوش روغن، ناله‌هاي زار داشت

 

كه در جواب اين بيت حافظ ساخته شده است:

بلبلي برگ گلي خوش‌رنگ در منقار داشت             و اندر آن برگ و نوا خوش ناله‌هاي زار داشت

 

و باز همين بيت را جواب مي‌گويد كه:

چون نمكزي چرب و شيرين باد آن حلوافروش

                                                                                كاين خيال حلقـه‌چـي در گردش پرگار داشت

 

كه جواب بيتي ديگر از همان غزل حافظ است:

خيز تا بـر كلـك آن نقـاش، جـان‌افشـان كنيـم

كاين همه نقش عجب، درگردش پرگار داشت

 

يا اين بيت بسحق كه:

اين شعله‌ها كه بـر دل بسحق بـرفروخت                            از رهگذر نور برنج شماله بود

كه جواب اين بيت حافظ است:

هر كو نكاشت مهر و ز خوبي گلي نچيد                             در رهگذر باد نگهبان لاله بود

 

يا اين بيت بسحق:

بـر سايبـان نـان تُنُـك اعتمـاد نيـسـت                              سختو مگر به باطن پاك شما رود!!

 

كه جواب اين بيت حافظ است:

از ديـده خون دل همـه بر روي ما رود                              بر روي ما ز ديده نبيني‌چه‌ها رود؟!

 

ناگفته نگذريم كه بسحق، بعضي از اشعار شاعران ديگر را به نام «حافظ» ثبت مي‌كند و از آن‌ها نظيره يا جواب مي‌سازد، مثلاً شعر زير را:

منم غريب ديار تو اي غريب‌نواز                      دمي به حال غريب ديار خود پرداز

از حافظ مي‌داند، حال آن‌كه اين شعر، از اوحدي مراغه‌اي است و نظام‌قاري نيز آن را از همين شاعر مي‌داند. (ديوان البسه، ص 84) بسحق شعر زير را هم از حافظ مي‌داند:

اي پيكر خجسته چه نامي فديك لك هرگـز سياه‌چرده نديدم بدين نمك

در حالي كه اين بيت نيز از اوحدي مراغه‌اي است.

شادروان فرزاد درباره‌ي روابط بسحق با حافظ مي‌نويسد:

«بسحق كه قريب 21 سال بعد از مرگ حافظ در 814 درگذشته است 25 غزل حافظ را استقبال كرده است كه اغلب اين غزل‌ها از غزل‌هاي مسلم حافظ است و ذكر آن‌ها در ديوان بسحق دال بر آن است كه اين غزل‌ها در آن هنگام، در ميان مردم از شهرت و محبوبيت برخوردار بوده است و در ميان اين غزل‌ها دو غزل مشكوك هم وجود دارد (كه از اوحدي است) و يك بيت هم براي من تازگي دارد (كه از خواجوست) و حافظ و بسحق هر دو اين غزل سعدي را استقبال كرده‌اند كه بسيار سال‌ها بر سر خاك ما رود ... .» (مسعود فرزاد، مقالات تحقيقي درباره‌ي حافظ، به اهتمام دكتر منصور رستگارفسايي، نويد، 1367، ص 110)

 

تصوير بسحق اطعمه و حافظ

شادروان استاد دكتر محمد معين، در كتاب حافظ شيرين‌سخن، مي‌نويسد:

«يك پرده تصوير، از حافظ رواج يافته كه وي را سربرهنه، در زير درختي پرشاخه و منحني‌الساقه، نشسته، نشان مي‌دهد به وجهي كه پشت را به متكايي، تكيه و سر را به دست راست قرار داده است، در دست چپش كتابي (و ظاهراً ديوان او) است، خواجه دو پا را به فراغت گشاده روي سخنش با شخصي است معمم كه عبايي كوتاه‌آستين، بر دوش دارد و به دو زانوي ادب نشسته، كمال اطاعت و خضوع را نمايش مي‌دهد، در زير تصوير حافظ نوشته شده: «خواجه حافظ عليه‌الرحمه» و در زير تصوير شخص دوم نگاشته‌اند: «مولانا ابواسحاق شيرازي»، استاد فقيد براون و آقاي اقبال آشتياني  و آقاي عبدالله رازي در تاريخ ايران و سالنامه 1306 روزنامه ايران، با نقل تصوير مزبور، منظور از «ابواسحاق» را همان شاه‌شيخ ابواسحاق ممدوح حافظ دانسته‌اند و حتي لسان‌الغيب تأليف آقاي سيف‌پور فاطمي، به استناد همين تصوير (ناچار) نسبت حافظ را به شاه‌شيخ، نسبت مرادي و مريدي گرفته و روحي دستغيب شيرازي نيز به همين عقيده رفته است. اطلاق «ابواسحاق» در تصوير مزبور به شاه‌شيخ به دلايل زير بعيد است:

 

1- اگر چه خاجه در پيشگاه شاه‌شيخ ابواسحاق، محترم و حتي با هم مأنوس بودند، مع‌هذا رفتار عارفي چون حافظ در برابر شاه عصر (هر چند عرفان‌مسلك باشد) نبايد چنين باشد ... و بعيد است كه خود در سايه‌ي درخت آسوده‌خاطر و با كمال فراغت لميده و شاه، آن‌چنان مؤدب نشسته باشد.

 

2- اگر اين تصوير را فرضاً هم مربوط به سال آخر سلطنت شاه‌شيخ ابواسحاق بدانيم، يعني سال 754، در آن سال، حافظ بيست و هشت ساله بوده، نه پيري كامل چنان‌كه در تصوير نشان داده مي‌شود.

 

3- كلمه‌ي «مولانا» كه در زير تصوير ثبت است، به عكس «شيخ» به شاهان اطلاق نشده است و دور است كه شاه‌شيخ ابواسحق را مولانا بخوانند.

 

4- شاه ابواسحاق، اغلب به نام «شاه‌شيخ» و «اميرشيخ» و «ابواسحاق اينجو» معروف شده است نه «ابواسحاق شيرازي».

 

نظر به مراتب فوق، بايد گفت كه اين تصوير مربوط به «بسحق اطعمه» است. (اين حدس از مرحوم استخر شيرازي است) زيرا:

 

1- بسحق چون عارف و مردي آگاه بوده است، اطلاق «مولانا» به او تناسب دارد.

 

2- اغلب كتب تذكره او را به نام «ابواسحاق شيرازي» يا «بسحق شيرازي» ذكر كرده‌اند. بسحق به سال 830 يعني سي و نه سال پس از مرگ حافظ وفات يافته است و با اين حال به هيچ وجه معاصر و معاشر بودن او با خواجه حافظ، بعيد نيست، زيرا شاه نعمت‌الله با آن‌كه معاصر حافظ بود و خواجه غزلي از او را جواب گفته، در سنه‌ي 835 يعني پس از 43 سال بعد از وفات خواجه و حتي 4 سال پس از وفات بسحق اطعمه كه او خود (به قولي) مريد شاه نعمت‌الله بود، فوت كرده است.» (حافظ شيرين‌سخن، ج 1، ص 345)

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٧:٥۱ ‎ب.ظ ; شنبه ٢۱ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم