دکتر منصور رستگار فسائی

"حافظ " ، در دیوان حافظ شیرازی

                                                ٢٠ مهر      

                      روز حافظ ، بر همه ی حافظ  دوستان  خجسته باد

دکتر منصور رستگار فسایی

 

                                      " حافظ"   ، در دیوان حافظ شیرازی

                                     ( بخشی از لغتنامه ی دیوان  حافظ شیرازی )

حافظ:          [ف ِ ] (ع ص ) نعت فاعلی از حفظ. حافظ ، درلغت به چند معنی به کار رفته است:

  1- نگاهدارنده نگاهدار. نگهدار. نگهبان .. دارندبازدارنده . حفیظ (در همه ٔ معانی ). حارس . رقیب . مُقاعد. قعید.   

   واقی . صائن . حامی . مسیطر. ج ، حفظة، حفاظ، حافظون ، حافظین : فاﷲ خیرٌ حافظاً و هو ارحم الراحمین

   (قرآن 64/12 ):در بییت زیر ،علی رغم این که کلمه ی " حافظ "  در تخلّص شعر قرار گرفته است و به نظر می

 رسد اسم  خاص شاعرانه باشد،اما خواجه ی شیراز  با هنرمندی تمام ،ضمن استفاده از آن برای تخلص، آن را به

معنی عام کلمه ،یعنی نگهدارنده و حفظ کننده هم به کار برده است و معنایی مشابه عارف دارد.

حافظ ِ راز: راز دار و سر نگهدارنده ،حافظ  ِ راز ِ خود (هستم) : می توانم خود راز خود را نگه دارم و حفظ کنم.

رازمن به خودم مربوط است).

من  باده خورم ورنه، چه کارم با کس ؟!         حافظ ِ راز ِ خودو، عار ف ِ وقت ِ خویشم               7/3

من چه شراب خوار باشم و چه نباشم ،این امر به کسی مربوط نیست و کسی نباید در کار من دخالت کند ،زیرا من

خوب می دانم که راز خود را چگونه حفظ کنم و قدر وقت خوش خویش  را بشناسم.

 حافظ خویش: حافظ خویشش : این مضاف و مضاف الیه ،با ایهامهای متعدد ،هم در "حافظ" و هم در "خویش " ،

همراه است:

الف: حافظ: 1- شاعری به نام حافظ.   2- حافظ به معنی نگه بان . 

 ب  : خویش  :ا- خود  که در اینجا برای تاکید است و  مفهومی مثل بسیار عزیز دارد. 2- به معنی خویشاوند و قوم و

 خویش.

(ای رقیب) چون بر حافظ خویشش نگذاری : حالا که اجازه نمی دهی معشوق من، پهلوی حافظ عزیز خودش بنشیند،

باری : به هرحال ،برای یکبار هم که شده،

چون برِ حافظ  ِخویشش ، نگذاری ،باری         ای رقیب ! از بَرِ او ،یک دو قدم ،دُورتَرَک                 7/295

ای نگهبان یارمن !اکنون که نمی گذاری که من در کنار محبوب عزیز خویش بنشینم ،لا اقل اندکی دور از وی بنشین

(تا من با او سخنی بگویم.).    
2- آنکه کتابی و یا مطلبی را به خاطر بسپارد و در حافظه داشته باشد .یادگیر. یادگیرنده . راه هویدا و راست .

در گذشته بساری از کسان  بوده اند که کتابهای مقدس دینی  را به خاطرمی سپردند  و در اسلام ، از عهد پیامبر

(ص) کسانیرا که "قران مجید" را  به خاطر سپرده بودند "حفّاظ" می خواندند، البته " راویان" نیز بسیاری از کتابها و اشعار و

آثار غیر مذهبی رااز برداشتند و مردم  فارسی زبان وخوش حافظه ایران ،شاهنامه ی فردوسی، خمسه نظامی ،

کلیله و دمنه ،گلستان سعدی و  بسیاری از دواوین  را به حفظ می سپردند.حافظ حود تصریح دارد که " قران" را در

سینه دارد :

  ندیدم    خوشتر از شعرِ ِ  تو،حافظ          به   ُقرآنی    که تو، در سینه داری                            7/438

  به قرانی که در سینه ام محفوظ است سوگند یاد می کنم که سخن هیچ شاعری زیباتر و وخوبتر از شعرمن نیست.

و معتقد است که :من شاعری هستم که حافظ قران است وهیچ حافظ قرانی چون من نتوانسته است در شعر فارسی

و کلام خود  ،چنین تر کیبی از قران مجید و لطایف آن را با سخنان خود ترکیب کند و حقایق حکمی را به سبک و

سیاق سخن قرانی  در  یک جا گرد آورد و معجز نمایی کند:

ز حافظان جهان ،کس  چو بنده ، جمع  نکرد          لطایف ِ حکَمی با   کتاب   قر آنی         36/1033               

 من تنها شاعری در جهان هستم که حافظ قران است وتوانسته است در کلام خود ،چنین تر کیبی از قران مجید و

 لطایف  حکمی  را با سخنان خود را ایجاد کند.مسلّما به همین دلیل ،تخلص "حافظ" را بر  گزیده است ، به قران

سوگند یاد می کند و دیگران اورا به قران سوگند می دهند .محمد گلندام ،جامع اشعار خواجه ،می  نویسد که حافظ به

دلیل اشتغال به درس قران ،حتی به گرد آوری اشعار خود ،رغبتی نشان نمی داد:

 "  امّا  به واسطه ی ِ محافظت ِ درس ِ قران ، و ملازمت ِ بر تقوی و إحسان 1، وبحث ِ کشّاف  و مفتاح و مطالعه ی

  مطالع   و مِصباح، و تحصیل ِ قوانین  ِ أدب ، و تَجَسّسِ دواوین ِ عرب ، به جمع ِ أشتات   غزلیات  نپرداخت  و

به تدوین  و إثبات ِ ابیات،مشغول، نشد و ُمسوِّد ِ  این  ورق – عفا الله عنه ما سبق   - در درسگاه دین پناه مولانا

وسیّدنا استاد البشَر، قوام الملّةوالدّ ین : عبدالله   - اعلی الله  ،بکرّات و مرّات،  که به مذاکره  رفتی، در أثناءِ مُحاوره،

گفتی که : "این  فراید ِ فواید ، را ، همه، در یک عِقد می باید کشید  ، واین غُرَر ِ  دُرَر را در یک سِلک ، می باید

پیوست، تا قلاده ی جید ِ  وجود ِ  اهل زمان  و تمیمه ی ِ   وِشاح ِ  عروسان ِ دوران ، گردد ."  و[لی]آن جناب ،

حوالَت  رفع ترفیع ِ این بنا ، بر ناراستی روزگار کردی  و به غَد ر ِ اهل ِ  عصر ، عُذر آوردی ، تا در تاریخ ِ

سنه ی أثنی وتسعین  و سبعمأِ یة 113، ودیعت ِ حیات ، به مُوکّلان قضا و قَدر، سپرد  و رخت ِ وجود ، از دهلیز ِ

تنگ ِ أجَل ، بیرون  برد و  روح ِ پاکش ، با ساکنان ِ عالَم ِ عِلوی، قرین شد و همخوابه ی  پاکیزه رویان ِ حُورالعین114

گشت. " خواجه خود را تنها ( حافظ) شهر شیراز می داندمی شناسندو به من احترام و عزّت می  گذارند، 2- اگر 

 چه من حاففظ قرانم و در شهر شیراز اعتبار و عزّتی دارم،تنها کسی هستم که در شهر قران را به حفظ دارد.

وگر حافظ شهر: واگر چه تنها کسی است که در شهر ، از حفظ  دارنده ی قران است  و طبعا باید بسیار پرهیز کار

و متقی باشد

من ، اگر رند ِ خراباتم و،  گر حافظ ِ شهر          این متاعم ،  که تو می بینی و،  کمتر  زاینم  7/348

 در نظر شما مردم، من چه من رندی شرابخواره و چه تنها حافظ قران در شیراز باشم ،همینم که می نمایم وظاهر و

باطن من یکی  است وحتی از آنچه شما می پندارید هم  بدتر هستم.

من ،ار چه  حافظ  شهرَم،   جوی نمی ارزَم          مگر  تو از  َکرم  خویش ،یار ِ من باشی    9/448 

 اگر چه من حافظ شیرازی هستم وسرشناس ترین کسی که در شیراز قران را از بر داردو در نزد مردم ارزش و

اعتبار دارد،اما این امر به اندازه ی یک جوبرای من، ارزش و اعتبار ندارد،  مگر این که تو به لطف و کرم به من

بنگری و مرا عزیز بداری، .

خواجه ی شیراز کسی  است که قران را در حفظ دارد و در بیت زیراز "حافظ "   نه   معنی اسم خاص خود ،بلکه

به معنی همه ی حافظان و کسانی که قران را در حافظه دارند ؛مراد می کند:

هیچ حافظ  ، نکند در خم   ِ محراب  ِ فلک: کسی که قران را در حفظ دارد ،در اینجا شاعر "حافظ " را به معنی

اسم خاص خود نمی گیرد و مطلق حافظان و کسانی که قران را در حافظه دارند ؛مراد می کند.

هیچ حافظ  ، نکند در خم   ِ محراب  ِ فلک       این تنعّم   ،  که من ، از دولت ِ   قران کردم         9/312

   (و )من از خواندن قران و حفظ آن چنان شاد بوده و لذت برده ام که در زیر این گنبد خمیده ی آسمان، نصیب

  هیچکدام ازحافظان و قاریان قران نشده است. و در بیت زیر ، حافظ، قران را گنجی می خواند ، در سینه ی خویش:

  چو حافظ ،  گنج او در سینه    دارم        اگرچه ، مدّعی ،   بیند      حقیرم                      10/324

اگرچه مدعیان عشق و مستی مرا به چشم حقارت می نگرند ، اما من با داشتن  نگهبانی گنجینه   ی عشق و در سینه

داشتن قران مجید ، گنجینه داری توانگرم.

 حافظ ،ا گر چه در سخن، خازن ِ گنج حکمت است        از غم ِ روزگار ِ  دون ، طبع   ِ سخن  گزار  ، کو  7/406   

به خاطر اینهمه غمی  که این روزگار فرو مایه  به وجود آورده است ، در این شهر شیراز،هیچ  کسی  که ذوق سخن

پروری     داشته باشد و قدر سخن حافظ ،این خازن گنج  دانش و معرفت و قران را بداند، وجود ندارد

حافظ در ابیانت زیرنیز به گونه های  مختلف ، ازارتباط خود با قران مجید ،سخن می گوید:

  ندیدم    خوشتر از شعرِ ِ  تو،حافظ         به   ُقرآنی    که تو، در سینه داری     7/438

به قرانی که در سینه ام محفوظ است سوگند یاد می کنم که سخن هیچ شاعری زیباتر و وخوبتر از شعرمن نیست.

 گفتمش : زلف  به خون که شکستی ،  گفتا :    " حافظ ! این قصّه دراز است ، به قران که مپرس "    8/266

ازمعشوق پرسیدم که این گیسوان پریشان خود را برای کشتن کدام عاشق پریشان کرده یی و او پاسخ داد که ای حافظ

ترا به قران مجید سوگند که پنین داسنان بلندی را از من مپرس.

4-مطرب و قوّال: حافظ چند بار اصطلاح " قول"  را که " قوّال" ، صیغه ی مبالغه و صفت شغلی آن است  به

همراه غزل، که یکی از معانی آن آواز و تصنیف است به کار برده است، َقول: به‌ معنی‌ آواز و تصنیف‌ و غزل‌ و

سرود است‌، چه‌ فارسی‌ وچه عربی.

 بلبل‌ از فیض‌ گل‌ آموخت‌ سخن‌ ورنه‌ نبود         این‌ همه‌ قول‌ و غزل‌ تعبیه‌ در منقارش‌     4/272

گفتار ،سرود ، آواز خوانی ،تصنیفی که با موسیقی همراه باشد.

غزل :در زبان فارسی علاوه بر معنی نوعی شعر که حافظ بهترین آفریننده ی آن است ، گاهی نیز برحسب کاربردهایی که دارد می تواند دو معنی  دیگر هم داشته باشد :

 1: به معنی اشعاری که  آنهارا ترانه ، رباعی ،قول ، غزل ،حراره ،سرود و چکامه می

خواندند که همراه با موسیقی  خوانده می شدند و این نوع تا قرن پنجم رواج داشت  و خواجه

عماد کرمانی ، آن را بدون ساز و موسیقی هم میخوانده است :

مغنی ما را فتاد چنگ از ساز         به قول ساده بسازم ،که ساز حاجت نیست       ( دیوان ،ص56)

 در موسیقی " قول و غزل " تصنیفی بوده است که به عربی  یا ترکیب عربی و فارسی خوانده می شده است ..احب المعجم می نویسد : "...عادت چنان رفته است   که  (از  رباعی و ترانه ) هرچه بر ابیات تازی سازند ،آن را قول خوانند و هر چه بر مقطعات پارسی باشد آن را غزل خوانند ."  (المعجم ، ص 114)و در کتا ب مقاصد الالحاننیز چنین آمده است : "... اعظم و اشکل تصانیف را چهار قطعه ساخته اند : قطعه ی اول را قول گویندو آن بر عربی باشدو قطعه ی ثانی را غزل و آن بر ابیات پارسی بود و ثالث را و آن بر بحر رباعی باشد و قطعه ی رابع را فرو داشت ..."  ( مقاصد الالحان ص 104 )و مرحوم دکتر خانلی با نقل این دو شاهد نتیجه گرفته اند که :"...

اصطلاح قول و غزل معادل اصطلاح تصنیف در موسیقی امروز بوده استاما در شعر حافظ،به نظر نمی آیدکه ق را منحصربه عربی دانسته و فقط در این مورد به کار برده باشد."  (دیوان حافظ ، ص 1214 ).حافظ خود " قول و غزل "  را چند بار به کار برده است :

 چه راه می زند این مطرب مقام شناس         که در میان غزل  قول آشنا آورد                                2/141     

من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب         گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس                       4/261  

 2: غزل به معنی تغزل و تشبیب و نسیب آغاز قصاید است که در وصف معشوق و طبیعت

 یا حالات عاشقانه و

غنایی سروده می شود که به لحاظ معنوی همان خواص غزل را دارد ولی به جهت صوری تابع قالب قصیده و جزیی از آن است و مستقل نیست وتا قرن ششم رواج بیشتری دارد .هم به معنی نوعی از قالبهای شعری است که بهترین آن از

حافظ است وهم به معنی تصنیف وترانه است . استاد همایی می نویسند : " اصطلاح غزل در قدیم مخصوص اشعار

غنایی و سرودهای آهنگین  عاشقانه بوده است که با ألحان موسیقی تطبیق می شده و آن را غالبا با ساز و نوا می

خوانده اند "به طور کلی غزل را می توان شامل سه معنی دانست :

الف: به مفهوم اشعار ملحون که همراه با موسیقی خوانده می شده و همین بیت حافظ بدان اشاره داردوغزل به این

معنا ، شامل  حراره ، قول(که نوعی سرود بوده که در آن عبارت عربی به کار می رفته است )،سرود و تصنیف 

 ،می شده است.حافظ به این نوع غزل گویی خود می بالد ومی گوید:به مجلس آی کز حافظ،غزل گفتن،بیاموزی:

به یزم نوروزی ما بیا، تا من آواز خواندن چون بلبل را به تو نشان بدهم ،چنان برایت خوب بخوانم که بلبل هم بدان

خوبی نمی خواندو بایدبیاید و از من یاد بگیرد

 به ُبستان شو که از بلبل رموزعشق ،گیری یا د    به مجلس  آی،  کز  حافظ، ، غزل گفتن ،   بیاموزی      8/445 

پس ای دوست ! به گلستان برو و به بزم بنشین تا ازبلبلان نغمه خوان ،رمز و راز، و ظرائف عشق ورزی را یاد

 بگیری و آنگاه،به  بزم من بیا تا از بلبل خوش آوازی چون من، خوب آواز خواندن را یاد بگیری و نغمه خوانی

بلبلان باغ را فراموش کنی

ب - غزل به معنی نسیب و تشبیب و تغزل ،که در آغاز قصائد فارسی می آمدع است و تا اواسط قرن ششم جزئی

از قالب قصیده به شمار می  امده است و وجودی مستقل نداشته است.

ج- غزل ،به عنوان یکی از قالبهای مستقل شعر فارسی ،که از قرن ششم به بعدد وارد عرصه ی قالبهای شعر

 شده است وبا غزلهای سنایی ،خاقانی  ،نظامی ، عطار ، شکلی مستقل می یابد و بامولوی ،سعدی و بالاخره حافظ 

 ،به کمال و اوج خود می رسد. (رستگار فسایی 564)

 ساز و نو ا کردن : ترکیب عطفی ،( اِ مرکب ): ساز و آواز. ساز و سرور. بزن و بکوب . ساز و نواز
 رطل کشان صبح را نزل و نوای تازه بین          زخمه زنان بزم را ساز و نوای تازه بین     خاقانی

      تا مطربان ز شوق منت آگهی دهند        قول و غزل بساز و نوا میفرستمت .                      

تا به قول و غزلش ،سازو نوایی بکنیم: تا همراه آوازخوانی حافظ ،ما هم بزن و بکوبی داشته باشیم.،شادی و عشرت

کنیم:

عشرت کنیم ورنه به حسرت کشندمان          روزی که  رخت جان ،به جهانی دگر کشیم                 5/368

5-آواز  خوان و تصنیف سرای و دوستدار ساز و آواز :حافظ شیفته  و دل باخته ی  دف و چنگ و غزل است

  و بارها به خوش آوازی و خوشخوانی خود اشاره می کند و استاد باستانی پاریزی ،معتقدند که " ... به نظر می آید که خوانندگان را دراین زمان به لقب "حافظ می خوانده اند و این لقب تا دویست سال بعد از مرگ حافظ شیرازی مرسوم بود ،عجبا ! نکند حافظ هم در خوانندگی و نوازندگی  دست داشته است و بدین سبب به حافظ معروف شده و این همه

ا شعارش به دل می چپسبدوبا موازین موسیقی هم آهنگ است." (رستگار 101)

حافظ ، با حدیث سحر فریب خوش: حدیث ِ  ِسحر فریب: شعری که مثل سحر و جادو دل ربا و دل فریب است .

بردم از ره دل حافظ: از راه به در بردم ،اورا فریفتم ،" ره"ایهامی هم با نغمه و ترانه و مقام موسیقی دارد که در آن

صورت چنین معنی می دهد که با ترانه . دف وچنگ . غرلخوانی و اواز خویش او را فریفته و بیقرار کردم:

       بردم از ره دل ِ حافظ به دف و چنگ و غزل            تا جزای ِ من ِ بد نام ،چه  خواهد بودن   7/38

هیچ کس نیست که به من بگوید که  سرانجام و کیفرگناه کسی چون من، که با ترانه خوانی  و عود و دایره  نوازی

و بزم ، دل حافظ را از راه بد در برده است، چه گونه خواهد بود

ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت         غلام حافظ خوش لهجه ٔ خوش آوازم .              9/325

غزل‌ گفتی‌ ودُرسُفتی بیا وخوش‌ خوان‌  حافظ‌  !          که‌   بر نظم‌ تو  افشاند  فلک‌  عِقدِ  ثرِّیا  را   9/3

ای‌ حافظ‌ غزلی‌ گفته‌ای‌ که‌ گوئی‌ مروارید سفته‌ای‌، بیا آن‌ را به‌ آواز بخوان‌ تا [ زهرة‌ ]  فلک‌ (که‌ خداوندشعر و موسیقی‌

 است‌)  گردن‌بند ثریا را به‌ علامت‌ ستایش‌ وصله‌، نثار تو کند.

  مطرب !  از گفته ی ِ حافظ ،غزلی نغز بخوان           تا   بگویم   که  ز عهد    طربم  ، یاد   آمد    8/169

ای مطرب  ! ، بیا و یکی از سرودهای سرمست کننده و از خود بیخود کننده مرا، با آواز خوشت  بخوان تا من نیز

 به همراه ترانه ی تو ، به یاد جوانی  و   روزگار خوشی که داشتم،گریه کنم.

ره  نبردیم  به مقصود ِ  خود ،  اندر شیراز          خرّم   آن روز !! که   حافظ ،ره  ِ بغداد کند        7/185

 ای دوست !اینک که من در شیراز به کام خود نرسید ه ا م ، چه خوش است روزی که رهسپار بغداد باشم .

( و به امید دیدار تو راه شیراز - بغداد راطی کنم. (با ایهام  به این که " تصنیف ونوای " بغداد را بنوازم.)

فکند زمزمه ی عشق ،در حجاز و عراق          نوا و ، بانگ غزلهای حافظ ،     از شیراز                    7/253

 ای دوست ! آواز و نغمه ی من در پرده های عشّاق و عراق و حجازو آوازه ی غزلهای من ،از شیراز تا سرزمینهای دوردست عراق  و حجاز ؛گسترش یافته است و حکایت عشق من و ترا در عالم در انداخته است و به گوش همه ی جهانیان رسیده است.

غزل  سرایی  ناهید ،  صرفه  یی   نبرد            درآن مقام ،  که   حافظ  ،   بر آورد  آواز                    11/254

با آن که زهره ،خداوندگار شعر و موسیقی و آوازخوانی است ،در جایی که من به آوازخوانی و نغمه سرایی  و غزل سازی بپردازم ،کارش بی رونق است و نمی تواند به خوبی من ،آوازه خوانی و شاعری و نغمه سرایی کند.

 کیست حافظ تا ننوشد باده ،بی آواز رود؟!         عاشق مسکین ، چرا چندین   تجمّل ،بایدش ؟!         8/271

مگر من حافظ کیستم که  هرگز شراب را بدون مطرب و بربط نمی نوشم ،آخر عاشق بیچاره  و درویشی چون من ،

چرا باید اینهمهتجمّل پرست و بلند نظر باشد؟!
4-  مردی حافظ العین ؛ مرد بیدار که خواب بر وی غلبه نکند. (منتهی الارب ).

5- محدّث: در اصطلاح درایة بمعنی متقن است  و از ظاهر بعض گفته های علمای عامه ، حافظ مترادف محدّث

است وبرخی دیگر گفته اند که حافظ کسی را گویند که عارف به حدیث بوده و متقن باشد و بعضی گفته اند: حافظ

 کسی است که به اکثر مشایخ هر طبقه از احادیث عالم و دانا باشد بطوری که آنچه را که از هر طبقه ازایشان می

شناسد بیشتر از کسانی باشند که عارف به اوضاع و احوالشان نمی باشد. در اصطلاح مسلمانان به یکی ازدو معنی

اطلاق میگردد اول کسی که قرآن از بر داشته  باشد دوم کسی که صدهزار حدیث از بر داشته باشد. (نامه ٔ دانشوران ، در ترجمه ٔ احوال حافظ ابرو) .

 سمعانی گوید: لقب عده ای از ائمه است که حدیث را می شناخته اند و مدافع و حافظ حدیث بوده اند. از استاد خود

ابوالقاسم اسماعیل بن محمدبن فضل که در اصفهان سمت حافظی داشت ، شنیدم که می گفت به اصفهان با ابوزکریا یحیی

 بن ابی عمروبن منذة و ابوعبداﷲ محمدبن عبدالواحد الدقاق ، حدیثی از شیخی شنیدیم ، پس من نام ابوزکریا یحیی را با

لقب «الشیخ الامام الحافظ نوشتم ، و چون جدا شدیم دقاق بمن گفت : شرم نکردی ؟ چگونه برای یحیی بن منذة لقب

 «حافظ» نویسی ؟ او چه حدیثی از بر دارد؟ گفتم : ای شیخ محمد اگر می گوئی «حافظ» را فقط برای کسی نویسند که

تمام احادیث پیغامبر بداند پس نبایستی برای کسی این عنوان نویسند، و اگر برای کسی که بعض از احادیث داند و

بعضی نداند حافظ گفتن رواباشد، پس من و یحیی و تو و همه در آن برابریم ، پس دقاق ساکت شد. (انساب سمعانی

 ص 150 الف و ب ).

حافظ هم   با  توجه به روش ملامتی و قلندری خاصی که در شاعری دارد ، خود را هم از بدیهای دیگران مبرّا نمی

داند و همانند آنان می شماردو،همچنان که  در این بیت  خود را ریاکاری چون شیخ الاسلام شیراز ومحدثان و  

مفتیان شهر  و امیر مبارزالدین قلمداد می کند. 

می ده   که شیخ و  حا فظ و مُفتی   و مُحتسب          چون    نیک   بنگری ،  همه ،   تزویر می کنند      9/195

 ای ساقی بیا و به ما باده بده و مارا شاد سازتا فراموش کنیم که در این روزگار ، اگر خوب به رفتار و کردار مشایخ ومحدثان و مفتیان و محتسب و حتی خود من  که حافظ باشم ،دقیق شوی ،می بینی که هیچ کس در رفتار و گفتار

 خود صادق و بی ریا نیست.

حافظ  هم بخورد باده و شیخ و فقیه هم : حافظ ، با ایهامی به محدث ، و شیخ و دانشمند مجلس نیز باده نوشیدند:

ساقی !چو یار ، مهرخ و از اهل راز بود        حافظ بخورد باده و شیخ و فقیه ،هم                     7/302

از آنجا که ماهروی باده  پیمای بزم  ،راز نگهدار بود ،  حافظ ( با ایهامی به محدّث)و شیخ و دانشمند مجلس هم ،

 به شادی این پیروزی ، باده نوشیدند .

 6-(اِخ ) نامی از نامهای خدای تعالی .

که حافظ داد تلقینم :که خداوند حافظ آن را به من یادداده است و در درستی سخن من هیچ  شکی نیست. ایهامی هم دارد به بیان قرانی که "انّا نحن نزلنا الذّ کر وانّا له لحافظون ( الحجر،15،9

  حدیث  آرزومندی - که دراین نامه درج افتا د         همانا بی غلط باشد،که  حافظ  ، داد تلقینم            9/346

 وهرشعری  که من در باره ی عشق  سروده و در این دفتر و دیوان غزل ، نوشته ام و درج شده است ،کاملا درست و بی خظاست ،زیرا همه را خداوند خداوند (حافظ) ،به من آموخته است ، کسی که حافظ   ونگهبان قران است.

7 - جامه دار. .سمعانی گوید: در بغداد حافظ به کسی گویند که جامه های مردم در جامه دان حمام نگاه دارد.

(انساب سمعانی ص 150 ب ).

 8- تخلص شاعرانه خواجه شمس الدین محمد شیرازی : خواجه‌  شمس‌الدین‌ محمّدبن‌ محمّد بن‌ محمّد  حافظ‌ شیرازی‌ یکی‌ از بزرگ‌ترین‌ شاعران‌ غزل‌گوی‌ایران‌ واز اعاظم‌ گویندگان‌ جهان‌ و از «اکابر گردن‌کشان‌ نظم‌ فارسی‌» است‌.

 نام‌ پدرش‌ را  بهاءالدین‌ دانسته‌اند که‌ ممکن‌ است‌ به‌ شیوه‌ی‌ معمول‌ « بهاءالدین‌» لقب‌ او بوده‌ باشد. تذکره‌نویسان‌

نوشته‌اند که‌ اجداد او اصلاً از کوپای‌ (کوهپایه‌)  اصفهان‌ بوده‌اند و پدرش‌ بهاءالدین‌ محمّد ، بازرگانی‌ می‌کرد و

مادرش‌ از اهالی‌  کازرون‌بود و خانه‌ ایشان‌ در  شیراز در دروازه‌ کازرون‌ قرار داشت.

حافظ‌ در اوایل‌ قرن‌ هشتم‌ هجری‌ و در حدود سال‌ 727 هجری‌ در  شیراز به‌ دنیا آمد. او به‌ سال ،‌ ازبرادران‌ خود،

کوچک‌تر بود و بعد از مرگ‌ پدرش‌، روزگارش‌ به‌ تهید ستی‌ می‌گذ شت‌، امّا عشق‌ به‌ تحصیل‌ کمالات‌ او را به‌

مکتب‌خانه‌ کشانید و در جرگه‌ طالبان‌ علم‌ درآمد و در مجالس‌ درس‌ علما و ادبای‌ زمان‌ خود در  شیراز شرکت‌

می‌کرد و به‌ تتبع‌ و تفحّص‌ کتب‌ اساسی‌ علوم‌ شرعی‌ و ادبی‌ می‌پرداخت‌.  محمّد گلندام‌، دوست‌ و همدرس‌ وی‌، او را

 در مجلس‌ درس‌  قوام‌الدین‌ ابوالبقا (متوفی‌ 772 ه . ق‌) مشهور به‌ « ابن‌ فقیه‌ نجم‌»، عالم‌ معروف‌ به‌ قراآت‌ سبع‌ و

فقیه‌ بزرگ‌ عهد خود، دیده‌ و غزل‌های‌ سحّارش‌ را درهمان‌ محفل‌ علم‌ و ادب‌ شنیده‌ بودو به‌ قول‌ وی،  حافظ‌ به‌

دو رشته‌ از دانش‌های‌ زمان‌؛ یعنی‌ علوم‌ شرعی‌ و علوم‌ ادبی‌ می‌پرداخت‌، خود حافظ نیز، در اشعار خویش‌ به‌ اشتغال‌

مداوم‌ به‌ کلام‌الله مجید اشاره‌ کرده‌ است‌ و بنا بر تصریح‌ صاحبان‌ تراجم‌، تخلص‌ « حافظ‌» را نیز به‌ دلیل‌ از حفظ‌

داشتن‌ قرآن‌ مجید، برای‌ خود گزیده‌ است‌.

 شیراز در دوره‌  حافظ‌ اگرچه‌ وضع‌ سیاسی‌ آرامی‌ نداشت‌، امّا از مراکز علمی‌ و ادبی‌  ایران‌ و جهان‌ اسلام‌ به‌

شمار می‌رفت‌ و مقارن‌ حمله‌ مغول‌،  پناهگاه‌ فرهنگ‌ ایرانی‌، بود وحافظ‌ در این‌ شهر می‌توانست‌ در محافل‌ ادبی‌ و

عرفانی‌ حضور یابد و به‌ امور دیوان‌ و ملازمت‌ شغل‌ سلطان‌ بپردازد و وظیفه‌ دریافت‌ کند. به‌ همین‌ جهت‌ در شعر

 او نشانه‌های‌ فراوانی‌ از مصا حبت‌ با شاهانی‌ چون‌  ابواسحق‌ اینجو (مقتول‌ به‌ سال‌ 758 ه. ق‌) شاه‌شجاع‌

(متوفی‌ به‌ سال‌ 786 ه . ق‌.)  شاه‌  منصور (متوفی‌ 795 ه . ق‌.) و ارتباط‌ با پادشاهان‌ جلایری‌ دربغداد و رجال‌

بزرگ‌ معاصر، چون‌ حاجی‌ قوام‌الدین‌ محمّد صاحب‌ عیار، کلانتر شهر  شیراز و وزیر  شاه‌شجاع‌ (متوفی‌ 755

ه . ق‌.) و فرمان‌روایان‌ بنگال‌ و دکن‌ دیده‌ می‌شود. اگرچه‌  حافظ‌ به‌ قصد سفر به‌  دکن‌، به‌ هرمز رفت‌، ولی‌ در آن‌

جا از ادامه‌ سفر منصرف‌ گشت‌ و سفری‌ نیز به‌  یزد داشت‌، امّا از اقامت‌ در آن‌جا خسته‌ شد و این‌ امر نشان‌ می‌دهد

که‌ او مانند هر متفکر بزرگ‌ دیگری‌ از گوشه‌گیری‌ وتسلیم‌ خود به‌ عوالم‌ تخیلات‌ شاعرانه‌ ، بیش‌تر لذت‌ می‌برده‌

است‌.تاریخ‌ وفات‌ او را سال‌ 792 ه. ق‌ نوشته‌اند، حافظ‌ را در "خاک‌  مصلی‌" که‌ مأوا و محلّ گشت‌ و تفرج‌ او بود،

 به‌ خاک‌ سپردند.

 از زندگانی‌ خانوادگی‌  حافظ‌، اطلاعاتی‌ محدود در دست‌ است‌، او زن‌ و فرزندان‌ داشت‌ و درباره‌ عشق‌ او به‌

دختری‌ به‌ نام‌ «شاخ‌ نبات‌» داستان‌هایی‌ رایج‌ است‌ وبنا بر همان داستانها ، اورا به عقد مزاوجت درآورد

(صفا ، همان : 1071) و کسانی که با دیوان حافظ فال می گیرند حافظ را به جان وی  سوگند می دهند که فا ل آنها

را به خیرباز نماید،منشاء ایننام و داستانهای مربوط باآن، شاید این بیت حافظ باشد که:

              این همه شهد وشکر کز سخنم می ریزد         اجر صبری است کزآن شاخ نباتم دادند

شاید "شاخ نبات" ، یک اسم خاص نباشد و تصویری باشد برای معشوق شیرین سخن و خوش رفتار  و می تواند صفت جانشین اسم باشد به معنی معشوقی که مثل شاخ نبات است و استعاره یی که  مستعار له آن حذف شده و "شاخ نبات  " که مستعار منه است ،به جای آن نشسته باشد .

در فرهنگ آنند راج آمده است که نام معشوق حافظ است .و غالب شارحان دیوان حافظ نیز آن را نام زن محبوب 

شاعر، دانسته اند اما شادروان زرین کوب می نویسند :" ..نام این زن را در افسانه ها ی بعد "شاخ نبات " خوانده اند

امّا آن شاخ نبات که در شعر حافظ به آن اشارتها هست ،یک نام نیست ،کنایه یی است از هر معشوق  شیرین که

وصل او می تواند کام عاشقی را شیرین بدارد ، ذکر شاخ نبات ،در شعر وی مکرر هست و می توان  آن را یک

 نام کنایه آمیز خواند – نام یک زن. " (کوجه ی رندان، 26)

 در دیوان‌  حافظ‌، یک‌ جا از فقدان‌ محبوبی‌ در سال‌ 764 ه . ق‌ سخن‌ می‌رود که‌ در سی‌ و هشت‌ سالگی‌ شاعر اتفاق‌

افتاده‌ است ،‌آن  ماده تاریخ چنین است :

 صباح   جمعه ی   سادس، ربیع ِ اوّل ، بُد،           که از دلم  ، غم ِ آن ماهروی  ، شد    زایل

به سالِ ِهفتصد وشصت و چار ،از   هجرت           چو آب گشت  به من ،حل ّ،حکایت   مشکل

 دریغ  و درد  و  تأسّف ، کجا دهد  سودی ،           کنون که عمر،به بازیچه رفت و،بی حاص

که ظاهرا در وفات زن ماهرویی  ساخته است که از بردن نام وی  خود داری می کند ولی نمی دانیم که همسر ،

معشوق ، دختر  یا یکی از بستگان او بوده است ، به هر حال  لفظ " ماهرو" در اینجا بسیار پر ابهام است ، و

سودی آنرا در باره ی  "پسر خواجه " می داند.(سودی 2744) و دکتر  صفا آن را" مادّه تاریخ  آن "قرّة العین  و

 میوه ی دل حافظ  می داند (در تاریخ ادبیات در ایران 4/1072)

که شاید  این محبوب،همان باشد که حافظ وی را  سرو خانگی  و شمشاد سایه پرور خود می خواند:

  مرا  درخانه سروی هست کاندر سایه  ی قدش       فراغ از سر و بستانی و شمشاد چمن دارم (2/322)

و در جایی دیگر گوید :

باغ مرا چه حاجت سرو   و صنوبر است       شمشاد سایه پرور من ،از که کمتر است   ( 1/40)

مرحوم مسعود فرزاد نوشته اند که : "حافظ در بعضی موارد که سخن از شب قدر می گوید، از آنجا که این شب را

شب وصال هم گفته اند ،چون شب مقدّسی است و شب وصل نیز هست ،محتملا به شب وصال خود اشاره می کند،

وگرنه چگونه می توانست بگوید :

                      شب قدری چنین عزیز و شریف         با تو تا روز خفتنم هوس است

                     وه که    دُردانه یی   چنبن نازک         در شب تار سفتنم هوس است    (فرزاد 1038)

امابعضی ، در این که ،این زن می تواند همسر وی باشد تردید کرده اند ، شادروان دکتر معین می نویسندحافظ باید

بین سالهای  743تا 754 ازدواج کرده باشد ،( معین ، حافظ شیرین سخن1319 ) ،اما برخی عقیده دارند که بعید

است حافظ در جنین غزلی که برای وزیر سروده است ، از همسر و محبوب خود یادکند :

             این همه شهد و شکر کز سخنم می ریزد    اجر صبری است کزآن شاخ نباتم دادند

      من اگر کامروا گشتم و خوشدل ،چه عجب         مستحق   بودم و    اینها به زکاتم دادند  (5/178)

حافط در قطعه یی دیگر‌ نیز اشاراتی‌ به‌ مرگ‌ فرزند وجود دارد :

                        دلا دیدی که آن  فرزانه فرزند           چه دید اندر خم این  طاق رنگین

                         به جای لوح سیمین در کنارش          فلک بر سر  نهادش  لوح سنگین  (28/1078)

 

                                                               ****

 بلبلی ،خون  جگر خورد   و ، ُگلی ، حاصل کرد          باد    غیرت ، به صد ش خار  ،پریشان دل ،کرد

 طوطئی   ر ا، به خیال ِ  شکری ،دل ،خوش بود ،         نا گهش ،سیل ِ  فنا ، نقش    أمَل ،    باطل   کرد

  قرّة العین   من ،آن میوه ی ِ د ل ، یا د َش  باد ،          که    خود  ،   آسان بشدو،  کار ِ مرا،مشکل کرد 3/130

( رک : صفا ،ذبیح الله ،تاریخ ادبیات در ایران،ج5 ص1064 به بعد).

درباره‌  حافظ‌ نیز قصه‌های‌ متعددی‌ موجود است‌ که‌ کودکی‌ تا پیری‌  حافظ‌ و مدارج‌ سلوک‌ و جوانی‌ او را در هاله‌ای‌

از افسانه‌ نشان‌ می‌دهد و این‌ امر نشان‌ می‌دهد که‌ این‌ شاعراز محبوبیت‌ بی‌نظیر در میان‌ مردم‌ برخوربوده است  آن‌

 چنان‌ که‌ محور قصه‌ها و افسانه‌هایی‌ اعجاب‌آور در میان‌ مردم‌ شده‌است.

   

تخلّص " حافظ" و اوصافی که حافظ از خود ارایه می کند

 خواجه ی شیراز تخلّص " حافظ" را به صورتهای مختلفی به کار می برد:

1- به جای من : حافظ:

   قرار و خواب‌ ز حافظ‌ طمع‌ مدار ای‌ دوست‌ !     قرار چیست‌ ؟!صبوری‌ کدام‌ ؟!خواب‌  کجا؟!      8/2

    از من‌: (حافظ‌ ) توقع‌ آرامش‌ و خواب‌ نداشته‌ باش‌. با عشق‌ تو برای‌ من‌ هرگز قرار و صبر و

 آرامشی‌ وجود ندارد.

2- به جای تو : تو ای حافظ                 

 حضوری‌ گرهمی‌ خواهی‌ از و،غایب‌ مشو حافظ !    َمتی‌' ما   تَلقَ   مَن‌  تَهوی‌   ،  دَعِ ِ الدُّ نیا و اَهمِلْها    7/1

  تو ای حافظ!اگر وصال یار را می‌خواهی‌، حتّی‌ یک‌ لحظه‌ از او غافل‌ مباش‌ و  به‌ (معشوق :)آنکهپ‌ دوستش‌

می‌داری‌ رسیدی‌، دنیا و    تعلقات‌ آن‌ را رها کن‌ و  معشوق‌ را دریاب‌.           

 غزل‌ گفتی‌ ودُرسُفتی بیا وخوش‌ خوان‌  حافظ‌  !          که‌   بر نظم‌ تو  افشاند  فلک‌  عِقدِ  ِ ُثرِّیا  را     9/3

                 ای‌ حافظ‌ غزلی‌ گفته‌ای‌ که‌ گوئی‌ مروارید سفته‌ای‌، بیا آن‌ را به‌ آواز بخوان‌ تا ] زهرة‌ [  فلک‌

(که‌ خداوندشعر و موسیقی‌ است‌) گردن‌بند   ثریا را به‌ علامت‌ ستایش‌ وصله‌، نثار تو کند.

 3- به جای سوم شخص مفرد : او که حافظ است:

      درآسمان‌   ،   نه‌ عجب‌،گر به‌ گفته‌ ی ِحافظ‌           سماع‌ ِ   ُزهره‌ ، به‌ رقص‌  آورد َ مسیحا  را

 تعجب‌آور نیست‌  با شعر و سرود حافظ‌ ، زهره‌ در آسمان‌ به‌ سماع‌ و مسیح‌ به‌ رقص‌ آید. (فلک‌ زهره‌

که‌ فلک‌ سوم‌ است‌ پایین‌ فلک‌  خورشید که‌ فلک‌ چهارم‌ است‌، قرار دارد و به‌ قول‌ قدما، مسیح‌ در فلک‌ چهارم‌ قرار

 دارد. شعر حافظ‌  که‌ زهره‌ آن‌ را می‌خواند، آن‌چنان‌ جنجالی‌ برانگیخته‌ است‌ که‌ در فلکی‌ بالاتر، مسیح‌ را در

فلک‌ آفتاب‌ به‌ رقص‌ و پایکوبی‌ وا می‌دارد.

                      تیر آه‌ ِ ما ز گردون‌ بگذرد،   حافظ‌  خموش           رحم‌ کن بر جان  ِخود  ، پرهیز کن‌ از تیر ِ  ما   9/10

  تیر آه‌ ما (ای‌  حافظ‌) نه‌ تنها از سنگ‌ دل‌ معشوق‌، که‌ از آسمان‌ نیز می‌گذرد و دعای‌ ما (: من)  مستجاب‌ می‌شود،

 بنابراین‌ ای‌ معشوق‌ از تیرآه‌ ما (: من)  بترس‌ و برای‌ جان‌ خود نگران‌ باش‌!! و به‌ ما توجّه‌ کن‌.

5   -  در حالت مفعولی و اضافی : به جای" مرا "  و "مال من" : حافظ:

 باشد   آن‌ َمه‌  ،مشتری،‌ دُرهای‌ «حافظ‌» را اگر         می‌رسد هر دم ،‌ به‌ گوش ِ‌ زهره‌، گلبانگ ِربا ب‌  6/14

اگرمعشوق‌ چون‌ ماه‌ من‌، در این‌ مجلس‌ سرود و سروده‌های‌ مرا بپسند د، آواز دل‌پذیر و آوازه‌ی‌ شعر من‌ در همه‌ی‌

جهان‌ خواهد پیچید و به‌ گوش‌ زهره‌ نیز خواهد رسید.

  در  صومعه ی   زاهد   و ،در خلوت  سُلطان         جز گوشه ی  أبروی ِ تو،محراب   دعا ،نیست   11/70

من  (: حافظ ) چه  همانند زاهدان در صومعه و محراب  باشم و چه در خلوتسرای خویش ، ، طاق ابروی تو تنها

عبادتگاه من ا ست ومن جز آن جایی برای راز و نیاز با تو ندارم.

حافظ خویش: حافظ خویشش : این مضاف و مضاف الیه ،با ایهامهای متعدد ،هم در "حافظ" و هم در "خویش "

 ،همراه است:

الف: حافظ: 1- شاعری به نام حافظ.   2- حافظ به معنی نگه بان . 

حافظ خوش آوا ز :

   زچنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت       غلام حافظ خوش لهجه ٔ خوش آوازم .  9/325

صبحگاهان‌ از  آواز زهره و نغمه سرایی وی،‌ این‌ پیام‌ را شنیدم‌ که‌ می‌گفت‌: من‌ با همه‌ هنرم‌ در آواز و موسیقی‌،دربرابر حافظ‌ خوش‌ لهجه‌ و خوش‌آواز ،بنده یی بیش نیستم.

حافظ خوش لهجه: رک  :حافظ خوش آواز.

ب  : خویش  :ا- خود  که در اینجا برای تاکید است و  مفهومی مثل بسیار عزیز دارد. 2- به معنی خویشاوند و

 قوم و خویش.

 (ای رقیب) چون بر حافظ خویشش نگذاری : حالا که اجازه نمی دهی معشوق من، پهلوی حافظ عزیز خود

 بنشیند،

  چون برِ حافظ  ِخویشش ، نگذاری ،باری         ای رقیب ! از بَرِ او ،یک دو قدم ،دُورتَرَک 7/295

  ای نگهبان یارمن !اکنون که نمی گذاری که من در کنار محبوب عزیز خویش بنشینم ،لا اقل اندکی دور از

 وی بنشین (تا من با او سخنی بگویم.).

6-    در حالت ندایی به چند صورت زیر به کار می رود:

            الف: حافظ ، به جای" ای حا فظ " با لحن خطابی،یعنی  تو ای حافظ:

     صبر کن حافظ ،به سختی ،روز و شب         عاقبت روزی بیابی  کام را         9/8

   ای‌ حافظ‌ ، بر سختی‌های‌ روز و شبهای‌ عشق‌، صبر و آرامش‌ داشته‌ باش‌ و بدان‌ که‌ تو نیز بالاخره‌ روزی

‌ به‌ کام‌ دل‌ خویش‌ خواهی‌ رسید. (به‌ آرزوهایت‌ دست‌ می‌یابی‌).

     ب: ای حافظ:

  به هیچ ورد دگر نیست  حاجت ،ای حافظ !         دعای ِ نیمشب و ، درس ِ صبحگاهت ،   بس      8/263

    آری می دانم که تنها دعا و درسی که برای کامیابی من کافی است ،همان دعای سحرگاهی و درسقران

 و تفسیر سپیده دمان است که   بدان عادت دارم.

   ای حافظ ! ار مراد   ،میسّر شدی  ، مُدام         جمشید ، نیز ، دور نماندی ، زتخت ِ خویش         7/286

           آری : بذان که کامرانیها ماندگار نیست و کامروایان می توانستند همیشه به آرزوهای خود برسند ،

  جمشید ،نمی مردو نابود نمی شد وهمچنان زنده بود و بر تخت شهریاری خویش تکیه داده بود.

    تو آتش گشتی ای حافظ ، ولی با  یار در  نگرفت     ز بد عهدی ّگُل گویی  حکایت  با  صبا   گفتیم   7/363   

   اگرچه شعرو سخنی چون آتش سوزنده و گیرا داشتم،اما سخنانم در دل یار تأثیری نکرد و هرچه با آن پیمان

 شکن گفتم ،گویی به باد گفته بودم وهیچ پاسخی از وی نشنیدم.

    ج- به صورت " حافظا" :

حا فظا! می‌ خورو،رندی‌ کن‌ و،خوش‌باش‌ ولی‌        دام‌  ِ تزویر ، مکن‌ ،  چون   ‌ دگران‌،  قرآن‌ را      10/9

ای‌  حافظ‌ هر کار بدی‌ را که‌ انجام‌ می‌دهی‌، بده‌، امّا مثل بعضی ها قران‌ مجید را وسیله‌ای‌ برای‌

ریاکاری‌ و فریب‌ دیگران‌، قرار مده‌.

حا فظا  ترک‌ جها ن‌ گفتن‌   طریق خوش ‌دلی ا‌ست‌        تا نپنداری‌ که‌ احوال   جهان‌  داران خوش‌ است‌  7/44

به‌ هوش‌ باش‌ که‌ تنها راه‌ شادی‌ و دل‌خوشی‌ در جهان‌، آن‌ است‌ که‌ دل‌ به‌ جهان‌ نبندی‌ و هرگز نپنداری

‌ که‌ حال‌ جهان‌خواران‌ و جهان‌داران‌ و آنان‌ که‌ به‌ جهان‌ دل‌ بسته‌اند، از تو بهتر است‌

   7- چو، همچون  ، بسان حافظ ، در معنی کسی مثل من، افرادی چون من، کسانی که چون من هستند:

      1- چو حافظ :

     بیارمی ! که چو حا فظ  ، ُمدامَم ، استظهار         به   گریه ی  ِ سحری  و نیاز  ِ نیم  شبی    است    8/65

 بیا و با من باده بنوش  و چون من به راز و نیازقلبی و صمیمانه ی  سحری  خویش و گریه های از سر درد

 خویش به درگاه الهی ،  پشت گرم باش( و یقین داشته باش که لطف الهی بکند کار خویش و ما را مورد عفو

و بخشش قرار خواهد داد .)

کس چو حافظ ،نگشود از رخ اندیشه ،نقاب         تا سر زلف سخن را ، به قلم شانه زدند              7/179

   از روزی که شاعران زلف عروس زیبای شعر را شانه کرده وآرایش داده اند ، هیچکس،به زیبایی من ،پرده از رخساراندیشه  برنداشته است و افکار خویش را بدین خوبی ، بیان نکرده است. 

        2- همچو حافظ :                       

  همچو حافظ به رغم مدعیان         شعر رندانه گفتنم هوس است                         7/43

  امشب‌ هوس‌ آن‌ دارم‌ که‌ علی‌رغم‌ میل‌ شاعرانی‌ که‌ مدعی‌ من‌ هستند، شعری‌ رندانه‌ بسازم‌ و ماجرای‌ عشق‌

خود را در آن‌ بازگو کنم‌.

  کس ، در جهان ندارد یک بنده ، همچو حافظ         زیرا  که  چون  تو ، شاهی ، کس در جهان ندار  10/122

   ای پادشاه ! همچنان که هیچ شاهی چون من بنده یی خدمتگزار ندارد ، شاعری چون من نیز ،پادشاهی

همانند ترا پیدا نمی کند .

     همچو حافظ به خرابات روم ،جامه قبا         بو که در بر کشد آن دلبر نوخاسته  ام                6/305

همچو حا فظ ،همه  شب، ناله و زاری، کردیم        کا ی   دریغا ! به  وداعَش ، نرسیدیم و، برفت    

         3-  به سا ن حافظ :

عشفَت، رسد به فریاد،گر خود،به سان  ِ حا فظ        ُقران  ، ز  بَر ، بخوانی    با چارده   روایت      10/93

 (در این راه دراز و بی نهایت ) تنها عشق است که می تواند به فریاد تو برسد و ترا رهایی بخشد ،

                       ( :حافظ ) ، قران مقد س را با چهارده روایت قرائت کنی ،

         4-  هیچ حافظ :

هیچ حافظ  ، نکند در خم   ِ محراب  ِ فلک        این تنعّم   ،  که من ، از دولت ِ   قران کردم     9/312

 (و )من از خواندن قران و حفظ آن چنان شاد بوده و لذت برده ام که در زیر این گنبد خمیده ی آسمان، نصیب

  هیچکدام ازحافظان و قاریان قران نشده است.

 

                                     اوصافی که حافظ برای خود به کار می برد:

 حافظ، ،در بیشتر موارد،  در پایان غزلها یش ودر آنجا که تخلّص خود را مطرح می سازد، به  طرح واقعیات

 شخصی و  اجتماعی و باور های فردی خود می پردازد و در آن میان اشارات و اوصافی را از خود ارایه می دهد

غزلها وموضوعات غزلی بیان می کند رنگ بیشتری  از  واقعیت را به خود می گیرد و می توان آن را " حسب

حال" وی به شمار آورد و گفت  که  بیشتر " تاریخی" است تا " تخیّلی"، و آنچه در ذیل می آید اوصاف اوست از

خودش، نه به عنوان یک عاشق ، رند، قلندر و حکیمی  دانا دل بلکه به عنوان صاحب شعر:

      1- حافظ آتش اثر:

 تو آتش گشتی ای حافظ ، ولی با  یار در  نگرفت      ز بد عهدی ّ ِ گُل گویی  حکایت  با  صبا   گفتیم   7/363   

 اگرچه شعرو سخنی چون آتش سوزنده و گیرا داشتم،اما سخنانم در دل یار تأثیری نکرد و هرچه

با آن پیمان شکن گفتم ،گویی به باد گفته بودم وهیچ پاسخی از وی نشنیدم.

       2- حافظ از نام و ننگ گذشته:

  بگذر  از نام و ننگ  خود حافظ!          ساغر می طلب ، که مخموری                                    5/444

   امّا تو که چون من ِ  حافظ ،عاشق نیستی ، برو وبا جام شراب ،درد  سر خمارخود را درمان کن.

        3- حافظ ، استا د غزل گویی:

به مجلس آی: به یزم نوروزی ما بیا. کز حافظ،غزل گفتن،بیاموزی: تا من آواز خواندن چون بلبل را به تو نشان

 بدهم ،چنان برایت خوب بخوانم که بلبل هم بدان خوبی نمی خواندو بایدبیاید و از من یاد بگیرد

  به ُبستان شو که از بلبل رموزعشق ،گیری یا د      به مجلس  آی،  کز  حافظ، ، غزل گفتن بیاموزی  8/445 

پس ای دوست ! به گلستان برو و به بزم بنشین تا ازبلبلان نغمه خوان ،رمز و راز، و ظرائف عشق ورزی

 را یاد بگیری و آنگاه،به  بزم من بیا تا از بلبل خوش آوازی چون من، خوب آواز خواندن را یاد بگیری و

 نغمه خوانی بلبلان باغ را فراموش کنی

حافظ ، با حدیث سحر فریب خوش: حدیث ِ  ِسحر فریب: شعری که مثل سحر و جادو دل ربا و دل فریب است .

حدیث  ...خوشت: سخن و شعر زیبای  تو.

حافظ ! حدیث ِ سحر فریب ِ خوشت ، رسید،       تا حد ّمصروچین و،به أطراف ِ روم و، ری    12/421

داستان شعر خوش وجادوگرانه ی من ،امروز، تا مرزهای  مصر و چین  و حدود روم شرقی و ری ،به پپیش

 رفته است و همه ی عالم از آن باخبر شده اند.

         4- حافظ ،با خرقه ی شراب آلوده:

  گفت حافظ " دگرت ،خرقه شراب  آلوده ست          مگر   از مذهب  این  طایفه ،باز آمده ای!!"  7/419

   دلبرانه  مرا سرزنش کرد که حتما از راه و رسم صوفیان ظاهر پرست توبه کرده ای  که این بار با جامه ی

 درویشانه ی شراب آلود ،به نزد من آمده ای!!

         5- حافظ بذله گو:

  نکته دانی بذله گو ،چون حافظ  ِشیرین سخن         بخشِش آموزی جهان افروز ،چون حاجی قوام 8/303

   (و در این بزم ) شاعری است  شوخ ونکته سنج و شیرین سخن چون من (که سخنوران

 باید از من سخنوری بیاموزند )  وسخاوتمند و کریمی بزرگوار چون حاجی قوام که کریمان باید از وی آیین

یخشندگی و کرم را یاد بگیرند.

          6- حافظ : بلبلی  خاموش در بهار:

حافظ این حال عجب با که توان گفت که ما          بلبلانیم که در موسم گل ،خاموشیم       7/369        

           7- حافظ  : بنده:

ای مه ِ صاحب قران از بنده :حافظ  یا د کن          تا   دعای ِ دولت ِ آن حُسن ِروزافزون کنم    7/341

ای معشوق ِ بزرگوار و بلند مرتبه ی من ! از بنده یی چون من یادی کن و به دیدار من بیا

 تا من نیز  دعا کنم که خداوند  زیبایی ترا روزافزون بداراد.

            8- حافظ بنده ی  تقدیر:

تو بنده یی گله از دوستان مکن حافظ         که شرط عشق نباشد شکایت از کم و بیش         8/285

آری،من بنده ام و معشوق ،خداوندگار من است ومی دانم که رسم عشق بازی ما بندگان باید چنین باشد که

لب به شکوه نگشاییم و ازهیچ بیش وکمی گله نکنیم .

           9-  حافظ ، بیان کننده ی  حدیث عشق:

یکی است  ترکی  و تازی در این معامله  ،حافظ !   حدیث عشق ، بیان کن ،بدان زبان ، که تو  دانی 7/467

 در  این معامله عشق ، برای من و تو. (عاشق و معشوق )، زبان(عربی یا ترکی وفارسی)فرقی نمی

 کند،عشق زبان  خاص  خود را دارد بنابراین ای یار بیا و با هر زبانی  که می توانی  وصلاح می دانی

 با من از عشق سخن بگوی. 

             10 - حافظ بیدل :

    در بیابان طلب ، گرچه زهر سو خطری است      می رود   حافظ ِ بیدل ، به تولّای ِ تو ، خوش     7/282

            دراین صحرای بی پایانی که به کعبه ی کوی تو می انجامد و از هر سوی آن خطری کمین کرده است

، من با تکیه   بر لطف تو، با آسودگی وبی هیچ بیمی، به سفر ادامه می دهم.

11- حافظ بی سیم و زر:

   حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش    چه  به از   دولت  ِ  لطف  ِ سخن و،  طبع ِ سلیم؟   11/360

 برای من  مهم نیست که زر و سیم و مال و منالی ندارم ، همین  که خداوند به من  نعمت سخنوری و ذوق نیک را بخشیده  است،از همه چیز بهتر است واز اوسپاس گزارم .

            12- حافظ پیر:

چون پیر شدی ، حافظ !:  ای حافظ ، اینک که پیر شده یی،حالا که دیگر پیر شده یی.(همایون فرخ 253)

 چون پیر شدی  حافظ !  از   میکده  بیرون  آی     رندی ّ و ، هوسنا کی  ، در  عهد   ِ شباب  اُولی !    7/457

 (امّا گاهی هم به خود می  گویم( ای حافظ  ! هوسبازی و لهولعب ،زیبنده دوران جوانی است وبرای تو که  دیگر

 پیر شده یی ، هنگام ترک میخانه و باده نوشی  فرا رسیده است و باید میخانه را رها کنی  و به محراب عبادت باز گردی.

        سرمست، در قبای  زر افشان  چو بگذری،          یک بوسه،    نذر ِ  حافظ  ِ پشمینه  پوش کن          8/390

ای ساقی ! چون سر خوش و شاد ،  با آن پیراهن زربافتی که پوشیده یی  ،از کنار من بگذری  و جامی شراب  به من

ببخشی ،پیمان ببند که بوسه یی نیز  به من بدهی.

            13- حافظ تو:

  مده  به خاطر ِ نازک،  َملالت از من، زود           که حافظ  ِ تو، خود این لحظه ، گفت : " بسم الله"        7/408

ای دوست با آن دل نازکی  که داری، زود،از من آزرده و رنجیده  خاطر مشو و عزم کشتن مرا نداشته باش که

من که حافظ توام،همیشه ، برای  کشته شدن و جان دادن در راه عشق تو،آماده و مهیّا هستم.

             14- حافظ جامه قبا:

      همچو حافظ ، به خرابات روم جامه  قبا          بو که در بر کشد   ،آن دلبر ِ  نوخاسته ام              6/305

   می خواهم چون حافظ به میخانه بروم و از مستی پیراهن چاک کنم تا شاید یار تازه سال من برای پوشاندن

    تن من و اینکه مردم مرا در آن حالت نبینند،  ،مرا در آعوش بگیرد .

             15- حافظ : خازن گنج حکمت: گنج  ِحکمَت: اضافه ی تشبیهی : دانش  وحکمت به گنجی تشیبه شده

 است که حافظ با سخن خویش گنجینه دار آن است .

حافظ اگرچه در سخن خازن ِ گنج حکمت است          از غم ِ روزگار ِ  دون ، طبع   ِ سخن  گزار  ، کو  /406

به خاطر اینهمه غمی  که این روزگار فرو مایه  به وجود آورده است ، در این شهر شیراز،هیچ  کسی

 که ذوق سخن پروری    

  داشته باشد و قدر سخن حافظ ،این خازن گنج  دانش و معرفت و قران را بداند، وجود ندارد.

              16- حافظ خام طمع:

   حافظ  ِ  خام طمع ! شرمی از این  قصّه بدار         عملت چیست که ُمزدَش، دو جهان می خواهی ؟!           9/479

    من که (اینهمه ادّعای فقر می کنم ،) باید از اینهمه طمع ورزی وتوقع زیادی  که دارم ،خجالت بکشم که بدون

آن که به این   خواجه ی بزرگوار، خدمتی  کرده باشم ،توقع دارم که او به من ، به ازاء آن خدمتهای نا کرده

،پاداشی به اندازه نعمت های دو عالم بدهد.

              17-  حافظ خسته:

  کوه  ِ اند وه  فراقت  ، به چه حیلت  ، بکشد         حافظ  ِ  خسته،  که از ناله ،تنش  چون نالی است  7/69ا

  ای  یار ! من ناتوان و خسته که از شدت رنجها و ناله هایی که از دوری تو کرده ام ، به لاغری یک نی باریک

 شده ام ،چگونه می توانم بار فراق ترا که چون کوهی بسیار سنگین است ،بر دوش بکشم و حمل کنم .

                18- حافظ خلوت نشین:

حافظ خلوت نشین ،دوش ،به میخانه شد        از سر پیمان گذشت ، بر سر پیمانه شد        1/165                 

دیشب‌،  حافظ‌ خلوت‌نشین‌ قول‌ و عهد و پیمان‌ خود را مبنی‌ بر ترک‌ باده‌خواری‌ یا دوستی‌ و همنشینی‌

با اهل‌ خانقاه‌، شکست‌ و از  (مسجد، خانقاه‌، صومعه‌) به‌ میخانه‌ رفت‌ و به‌ میخوارگی‌ پرداخت‌.                      

  ازفریب نرگس مخمور و لعل می پرست         حافظ خلوت نشین را در شراب ،انداختی         11/425

  ای دوست! تو با آن چشمان مست و خمار ،و لبان سرخ لعل مانند خویش،من زاهد را که پیوسته در خلوت

محراب،به عبادت مشغول بودم،پاده پرست و میخواره ،ساخته یی.        

19-حافظ خوش کلام: خوش کلام: سخن سرای خوش سخن که شعر زیبا می گوید.

                    حافظ  ِخوش کلام شد: که چون من شاعر خوش سخنی شده است ( بلبل تو)، شد مرغ سخن سرای تو :( من)

                     چون مرغی خوش آواز، برای  توشعر و آواز می خوانم.

خوش چمنی است عارضت،خاصه،که دربهارِ حسن   حافظ  ِ  خوش  کلام،شد  ،مرغ ِ سخن سرای ِتو 8/403

 چه باغ خوشی است چهره ی ریبای  تو !!،بویژه  در هنگامی  که شاعر خوش سخنی چون من ،بلبل

 آن باغ باشد و برای تو و رخسار چون گل سرخ تو، ،نغمه سرایی کند.

                  20- حافظ خوش لهجه:

دلم از پرده بشد،حافظ  ِخوش َلهجه کجاست،         تا به قول و غزلَش ، ساز و    نوایی    بکنیم  8/370

ای حافظ ! دلم رسوا شد و همگان از درد عاشقی من با خبر شدند ،بیا و با صدای خوش و آواز دلپذیرت ،

ترانه یی بخوان تا ما نیز با نغمه سرایی تو ، دست افشانی و پایکوبی کنیم و نشاطی داشته باشیم.

               21- حافظ خویش: حافظ خویشش : این مضاف و مضاف الیه ،با ایهامهای متعدد ،هم در "حافظ"

 و هم در "خویش " ،همراه است:

            الف: حافظ: 1- شاعری به نام حافظ.   2- حافظ به معنی نگه بان . 

            ب  : خویش  :ا- خود  که در اینجا برای تاکید است و  مفهومی مثل بسیار عزیز دارد. 2- به معنی

                   خویشاوند و قوم و خویش.

(ای رقیب) چون بر حافظ خویشش نگذاری : حالا که اجازه نمی دهی معشوق من، پهلوی حافظ عزیز خودش

 بنشیند،

  چون برِ حافظ  ِخویشش ، نگذاری ،باری         ای رقیب ! از بَرِ او ،یک دو قدم ،دُورتَرَک   7/295

ای نگهبان یارمن !اکنون که نمی گذاری که من در کنار محبوب عزیز خویش بنشینم ،لا اقل اندکی دور از

وی بنشین (تا من با او سخنی بگویم.).

             22- حافظ دانشومند: رتبت دانش حافظ به فلک بر شده بود : من در دانایی  بلند منزلت شده بودم

وبه آسمانها رسیده بودم.

رتبت ِ دانش  ِحافظ ، به فلک ،برشده بود         کرد غمخواری شمشاد ِ بلندت ، پستم                  8/307

 اگرچه پایگاه علم و دانش من در آسمانها بود ،اما عشق به قامت بلند شمشاد گون تو ،مرا از اوج آسمان فرود

 آورد و خوار کرد(عشق توعقل و خردمرا مغلوب کرد .)

             23-  حافظ درگاه نشین:

خسروا ! حافظ  درگاه  نشین ، فاتحه خواند          و ز زبان  ِتو ،تمنّای دعایی دارد           9/119

ای پادشاه ،من که همیشه در آستان تو به خدمت ،مشغول بوده ام، برای تندرستی تو ،سوره ی الحمد را خواندم

 و از تونیز می خواهم که زبان به دعای من بگشایی.(ازتو التماس دعا دارم.

             24- حافظ دل سوخته:

صوفیان ، جمله   حریفند و   نظر باز ولی         زاین میان حافظ دل سوخته ،بد نام افتاد     11/107

             25- حافظ دعا گوی:

 می‌کند  حافظ‌ دعائی‌: بشنو  ، آمینی‌ بگو:         «روزی‌ ما باد لعل‌ شکّرافشان‌  شما»            10/12

من‌  چه‌ از تقرب‌ به‌ تو بی‌نصیبم‌ (از لطف‌ تو برخوردار نیستم‌) ولی‌ با نظری‌ بلند و دعاگو خود را بنده‌ ستایشگر

 تو ای‌ پادشاه‌ خوبان‌ می‌شناسم‌.

           26- حافظ به دعا گویی: و حافظ هم با دعا خواندن و تقاضای خیر و خوبی برای شاه کردن،شعر

 مدح خواندن،ایهامی هم به آواز خواندن و سرود گفتن حافظ دارد.

هر   مرغ  ،   به   دستانی ، در   گلشن  ِشاه آید:     بلبل  به نوا سازی  ، حافظ  ، به   غزل  گویی   8/486

                       در باغ شاه ، هرکسی  با نغمه و نوای  خاص  خود به نغمه گری و نوا خوانی برای شاه، می

پردازد،بلبل چهچه می زند و من ِ حافظ نیز، با شعر و سرود خویش ،به دعا گویی او می پردازم.

            27- حافظ دل شکسته:

   دل شکسته ی  حافظ به خاک خواهد برد        چو لاله داغ هوایی که  بر جگر دارد        8/112

( می دانم که)من   دل شکسته و ناتوان ، که چون شقایقی داغدار ،داغ عشق تورابر جگر

 خویش ، دارم ،سرانجام ، آرزوی وصال   ترا با خود به خاک خواهم برد و هرگز ،به تو نخواهم رسید.

             28- حافظ دل گرم: دل گرمی : دراینجا به معنی سوز و گداز دل است. زدل گرمی حافظ ،بر حذر باش:

 از سوز دل من بترس و بیرهیز،آه و سوز و گداز من خطرناک است از این که من ازدست تو ناراحت باشم و آه

بکشم و دلم بسوزد ، بپرهیز.

ز دل گرمی  ّ ِ حافظ   ،بر   حذر باش        که  دارد  سینه یی چون دیگ جوشان                  7/379

  ای دوست ! از سوز دل کسانی چون من بپرهیز که سینه یی دارند که ازعشق چون دیگ می جوشد و آه سوزان

 آنان بسیار اثرها دارد

               29- حافظ  ره پوی خاندان صدق:

  حافظ !اگرقَدَم زنی ، در ره ِ خاندان  ، به صِدق      بدرقه ی ِ رهت   شود ، همّت  ِ شَحنه ی  ِ َنجَف    9/290

   حافظ !(این زاهد نمایان و صوفیان ریاکار را فراموش کن و) با راستی و صداقت،بر  راه و رسم علی و خاندان

 وی باش تا نظر لطف و عنایت علی ،آن پاسدار سرزمین نجف،همراه و یار و یاور توباشد.

               30- حافظ سحر خیز:

به‌ خدا  که‌  جرعه‌ای‌ ده‌ ،توبه‌  حافظ‌ سحرخیز      که‌ :   دعای‌   ِ صبحگاهی‌  اثری‌ کند شما را      7/6

               31- حافظ سلیم طبع: طبع  ِ سلیم: دوق ِ درست و نیک.

حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش    چه  به از   دولت لطف  ِ سخن و،  طبع ِ سلیم؟   11/360

  برای من  مهم نیست که زر و سیم و مال و منالی ندارم ، همین  که خداوند به من  نعمت سخنوری و ذوق نیک

 را بخشیده است،از همه چیز بهتر است واز اوسپاس گزارم .

               32- حافظ شب زنده دار: شب زنده دار : کسی که در طول شب بیدارمی ماند و عبادت می کند ،کسی

 که از عشق یا رنج و درد ، خوابش  نمی برد و همه ی شب بیدار است ،عاشق ،عارف در این جا مقصود خود

حافظ شب زنده دار (چون من افراد  شب زنده داری ) است:

  ساقی چوشاه ،نوش کند باده ی صبوح          گو جام زر ،به حافظ شب زنده دار بخش          8/270

   ای می گسار زیباروی !چون پادشاه بخواهد که بامدادان به باده نوشی بپردازد ،از او بخواه که مرا نیز فراخواند

 ودر جامی زرین ،شرابی طرب انگیز به من که همه شب بیدار نشسته و منتظرم ، عنایت کند.

   چراغ دیده ی شب زنده دار من گردی          انیس   خاطر   امّیدوار    من       باشی            2/448    

  آرزو می کردم که با دل پر امید م همنشین می شدی و برای چشم  بیخوابم، چراغ راه  می گشتی ، که این آرزو

نیز بر آورده نگشت.

حافظ شهر: اگر چه حافظ شهرم: 2 معنی دارد: 1- اگر چه من همان حافظ شاعرمعروف شهر شیرازم که همه

 مرا می شناسندو به  من احترام و عزّت می  گذارند، 2- اگر  چه من حاففظ قرانم و در شهر شیراز اعتبار و

عزّتی دارم،تنها کسی هستم که در شهر قران را به حفظ دارد.وگر حافظ شهر: واگر چه تنها کسی است که در

 شهر ، از حفظ دارنده ی قران است  و طبعا باید بسیار پرهیز کار و متقی باشد

من ، اگر رند ِ خراباتم و،  گر حافظ ِ شهر          این متاعم ،  که تو می بینی و،  کمتر  زاینم        7/348

در نظر شما مردم، من چه من رندی شرابخواره و چه تنها حافظ قران در شیراز باشم ،همینم که می نمایم وظاه

 و باطن من یکی است وحتی از آنچه شما می پندارید هم  بدتر هستم.

من ،ار چه  حافظ  ِ شهرَم،   ُجوی نمی ارزَم          مگر  تو از  َکرم  ِخویش ،     یار ِ من باشی     9/448  

اگر چه من حافظ شیرازی هستم وسرشناس ترین کسی که در شیراز قران را از بر داردو در نزد مردم ارزش و

 اعتبار دارد،اما این  امر به اندازه ی یک جوبرای من، ارزش و اعتبار ندارد،  مگر این که تو به لطف و کرم ب

 من بنگری و مرا عزیز بداری،

            33- حافظ: شیدای گیتی:

  حافظ   ! نگشتی   شیدای ِ گیتی           گر  می شنیدی ،  پند  ِ  ادیبان                            7/376

اگرمن  اندرزمعلّمانم را- که مرا از عاشقی بر حذر می داشتند -، به کار بسته بودم ،امروز چنین در جهان،

پریشان و سرگشته نبودم

            34- حافظ شیرین سخن:

  سرود ِ  مجلست ،‌ اکنون ،‌ فلک‌ ، به رقص آرد      که‌ شعر ِ حافظ‌  ِ شیرین   سخن ،‌ ترانه‌ی ِ‌ تست‌ 9/35

امروز که‌ من‌ شعر و سرود شیرین‌ خود را در بزم‌ تو می‌خوانم‌، این‌ شعر شیرین‌ و سرود من‌ زهره‌ی‌ فلک‌ را

نیز به‌ رقص‌ در می‌آورد، زیرا ترانه‌ی‌ امروز در وصف‌ تو و برای‌ توست‌.

      نکته دانی بذله گو ،چون حافظ  ِشیرین سخن    بخشِش آموزی جهان افروز ،چون حاجی قوام  8/303

 (و در این بزم ) شاعری است  شوخ ونکته سنج و شیرین سخن چون من (که سخنوران باید از من سخنوری بیاموزند )  وسخاوتمند و کریمی بزرگوار چون حاجی قوام که کریمان باید از وی آیین یخشندگی و کرم را یاد بگیرند.

           35-   حافظ عاشق:

  محتسب داند  که   حافظ  عاشق است           وآصف  ِ ملک  ِ سلیمان  نیز هم                        8/355

  اینک نه تنها محتسب شهر می داند که من عاشق شده ام ،حتی وزیر سرزمین پارس نیز ازعاشقی من باخبر

 شده است.

            36- حافظ: غبار گرفته ی فقر و قناعت: حافظ غبار فقر و قناعت  زرخ ،مشوی: ای حافظ!گرد

خرسندی را از چهره ات ،پاک مکن،ترک قناعت مکن.                 

             37- حافظ غریب: حافظ غریب : حافظ که در شهر تو بیگانه بود.

قتیل  ِعشق ِ تو شد حافظ ِ غریب ، ولی          به خاک ما گذری کن ،که خون ِمات ، حلال       8/297

من  غریبی هستم که درراه عشق تو کشته شد ه ام ،بر گور من گذری کن تا من نیز خون خود را بر تو حلا

 کنم و ترا به خاطر آن که مرا کشتی ببخشایم.

             38- حافظ: غلام شب خیز: شب خیز: " یاددارم که در ایّام طفولّت متعبّد بودمی و شب خیز و مولع

زهد و پرهیز ،شبی درخدمت پدر نشسته بودم و همه شب دیده برنبسته ...و طایفه یی  گرد ما خفته ،پدر را گفتم

ازاینان یکی سر بر نمی دارد که دو گانه یی بگزارد ،چنان خفته اند که گویی مرده اند ،گفت جان پدر تو نیز

 بخفتی، به که در پوستین خلق افتی." (سعدی گلستان –باب دوم 58).

  حافظ نیزخود را "شب نشین و شب خیز وشب زنده دار" می خواند و دراین مورد ، چون سعدی است ،امّا

 بدون طعنه زنیبه خفتگان:

   بس دعای سحرت ،حارس جان خواهد بود          تو که چون حافظ  شب خیز ،غلامی داری   (3/227)

زخون که رفت ،شب ِ دوش ،از سراچه ی چشم          شدیم    در نظر  شبروان خواب  ،   خجل    ( 4/299)

  هزار جهد بکردم که یار من باشی          مُراد بخش دل بیقرار من باشی                            (1/448)

راه بیداران ببستی و آن گه از نقش خیال           تهمتی بر شبروان  خیل خواب انداختی                ( 8/425)

   چراغ دیده ی شب زنده دار من گردی           انیس خاطر امّیدوارمن باشی                             (2/448)

دانم دلت ببخشد برحال شب نشینان           گر حال من بپرسی از باد صبحگاهی                 ( 11/448 )

درمورد دوم نیز ، حافظ عشرتهای شبگیر وشب زنده داریهای خاص ِ خود را چنین بازگو می کند:

عشرت شبگیر کن ،بی ترس کاندر راه عشق           شبروان را آشناییهاست با میر عسس                 ( 5/261)

ساقی چو شاه  ،نوش   کند باد ی  ِ   صبوح            گو جام زر به حافظ ِ شب زنده دار بخش           ( 8/270)

معمولا ،شمع در مجلس می ایستد و لی حافظ خود را چون شمع ،مقیم مجلس سربازان ورندان می شمارد.

            39- حافظ : غلام وفادار:

  حافظ‌  ،نه‌ غلامی‌ است‌ که‌ از خواجه‌ گریزد           لطفی‌    کن ‌ و ، بازآ ، که‌ خرابم‌ ز عتابت‌     10/16

 حافظ ، اندر حضرتت،  لاف ِ غلامی می زند          بر امید  ِ عفو ِ جان بخش  ِ جهان    بخشای  ِ تو   9/402

  وای شاه! من پیر که  در درگاه تو ادعای بندگی می کنم ،  گناهی نیز داشته باشم ، به اتکاءلطف تست و من

 پیوسته به بخشش و بخشایش  همگانی توامیدوارم و یقین دارم .

              40-  حافظ : فراقی سرای:

مضَت فرص  الوصال   و ما شَعَرنا          بگو  حافظ  !   غزلهای    ِ    فراقی       10/451

  )دریغا) که فرصت دیدار  سپری شدو قدر ان را ندانستیم ،اینک من حافظ مانده ام و سرودن غزلهایی در

 فراق تو !

               41- حافظ ِفقیر: حافظ از فقر مکن ناله: ای حافظ ! از تهی دستی و نا داری  منال و شکایت مکن.

حافظ از فقر مکن  ناله که گرشعراین است،     هیچ   خوشدل ، نپسند د  ، که   تو  محزون  باشی   8/449

  دیگر نباید  ازتهیدستی و ناداری خویش بنالم ،زیرا با چنین شعر معجزه مانندی که من دارم  و همه صاحبدلان

 پاک نیت آن را دوست می دارند ،هیچ کس، مرا غصه دار و اندوهگین ،نمی خواهد و همه می کوشند تا مرا شاد وخوشحال سازند.

              42- حافظ قرابه پرهیز:

   صوفی ،  پیا له  پیما  ، حافظ  ، قرابه پرهیز  ای کوته  آستینان ! تا کی دراز دستی؟!      10/426

  شکایت این ستم و دست درازی را با چه کسی در میان بگذارم و بگویم  که صوفی  کوتاه آستین، که ساقی بزم

 شده است، به من پیاله شراب می  دهد ، ولی حتی قرابه ی شراب نیز برای مستی من، کافی نیست!!

              43- حافظ قرابه کَش:

در عهد ِپادشاه ِ خطا بخش ِ   جُرم پوش              حافظ ،قَرابه کش شد و ،مُفتی ،پیاله نوش   1/280

در روزگار پادشاهی این شهریار بزرگوار که گناه خطاکاران را می بخشدو بدکاران رارسوا نمی کند، من ِ باده

 نوش ،همچنان ساغر باده برمی گیرم ولی دانشمند والا مقام ،بها قدح ،به شرابخواری می پردازد.

               44-  حافظ گمشده:

   حافظ‌ گمشده را با غمت‌ ای‌ جان‌ عزیز         اتحادی ا‌ست‌ که‌ در عهد قدیم‌ افتاد[ه] ست‌    9/38

  ای‌ جان‌ عزیز حافظ‌، دل‌ من‌ از غم‌ دوری‌ تو آن‌چنان‌ است‌ که‌ گویی‌ نیمه‌ی‌ دیگر خود را گم‌ کرده‌ است‌ و به

‌ دنبال‌ پیوستن‌ به‌ آن‌ و   تجدید عهد قدیمی‌ست‌ که‌ در اتحاد و یکی‌ شدن‌ با وی‌ بسته‌ است‌.

               45-  حافظ لطیف سخن: لطف  ِسخن: شعر و کلام زیبا و لطیف.

حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش          چه  به از   دولت  ِ  لطف  ِ سخن و،  طبع ِ سلیم؟    1/360

برای من  مهم نیست که زر و سیم و مال و منالی ندارم ، همین  که خداوند به من  نعمت سخنوری و ذوق

نیک را بخشیده   است،از همه چیز بهتر است واز اوسپاس گزارم .

     46- حافظ ما:

  چه جای گفته ی خواجو و شعر سلمان است          که شعر حافظ   ِما،به زشعر خوب ظهیر    13/251

             47- حافظ: مرغ زیرک: مرغ ِ زیرک : پرنده هوشیار و دل آگاه و دام شناس است که به سادگی در

 دام صیاد نمی  افتد و،یادآور داستان مرغان زیرک کلیله و دمنه است ودراین جاتصویری است استعاری برای

 ،حافظ و مردم هوشیار زمان وی که به سادگی   در دام واعظان غیر متّعظ، نمی  افتند:

اگر چه چه مرغ زیرک بود حافظ،در هواداری،         به تیر غمزه صیدش کرد ،چشم آن کمان ابرو  8/404

اگرچه من خود را چون مرغی زیرک به شمار می آوردم که چون به هوا پرواز کند ، به دام کسی نمی افتد،

اما  دیدم که با تیر عشوه ها و غمزه های آن یار کمان ابرو، به آسانی شکار شدو در دام گرفتار آمد.

  ز رهم میفکن ای شیخ! به دانه های  تسبیح          که چو مرغ ،زیرک افتد ،نفتد به هیچ دامی    3/459  

               48- حافظ : مرغ سخن سرای معشوق:

   خوش چمنی است عارضت،خاصه،که دربهارِ حسن  حافظ  ِ  خوش  کلام،شد  ،مرغ ِ سخن سرای ِتو   8/403

چه باغ خوشی است چهره ی ریبای  تو !!،بویژه  در هنگامی  که شاعر خوش سخنی چون من ،بلبل آن باغ باشد

 و برای تو و رخسار چون گل سرخ تو، ،نغمه سرایی کند.

              49- حافظ مست:

سری دارم ،چو حافظ ،مست ،لیکن          به   لطف ِ   آن سری ،امّیدوارم                          7/318        

 چه من از جهتی ،حافظ وار سرمستم ، ولی از سوی دیگر ، به لطف  آن سری خداوند امیدوار  واثق  هستم

 و می دانم که او گناه باده نوشی کسانی چون  مرا خواهد بخشید.      

             50- حافظ مسکین:

ای‌  مجلسیان‌   !  سوز  ِ   دل  حافظ‌   ِ  مسکین‌          ازشمع بپرسید ، که‌  در  سوز  و گداز است‌   9/41

ای‌ دوستان‌ هم‌بزم‌ من‌،  می‌خواهید سوز دل‌ و گداز سینه‌ی‌ مرا بدانید، این‌ ماجرا را از شمعی‌ بپرسید که‌ در

عشق‌ پروانه‌ می‌سوزد و می‌گدازد (نه‌ از بی‌غمان‌، غیرعاشق‌ و مدعیان‌ عشق‌ و دوستی‌).

             51-  حافظ نا شنیده پند:

  کشته  ی  غمزه ی  ِ تو   شد ،حافظ  ِ نا شنیده پند     تیغ  سزا  ست آن که را ،درد  ِ سخن ،نمی کند  9/187

 من ِپند نا شنوا ،جان بر سر ناز و کرشمه های تو گذاشتم و( تن به کشته شدن دادم )وهرکه پند ناصحان نشنود

،براستی ،مستحق آن   است که سرش را با شمشیر ،از تن جدا سازند.

               52- حافظ نظر باز: نظر بازی :جمال پرستی و زیباپسندی .دوستان عیب نظر بازی حافظ مکنید: ای

 رفیقان از من به خاطر زیبا   پسندی و جمال دوستی  ،عیب جویی  مکنید و عیب مگیرید.

دوستان ! عیب ِ نظر بازی ِ حافظ ،   مکنید       که من ، اورا ، زمُحبّان ِ خدا ،می بینم        7/349

ای دوستان از من به خاطر اینکه زیبایان را دوست می دارم ،عیب جویی مکنید که شما همان خوبانی هستید که من شمارا عاشقانه دوست دارم.

                53- حافظ نکته دان:

   مگو  دیگر که حافظ نکته دان است          که ما دیدیم و ،     محکم غافلی بود          8/211

  دیگر ادعا نکنید که من هوشیاری نکته شناسم ،که خویش را آزمودم و دیدم که به دور از دل عاشق پیشه ام  ،

به سختی از خود بیخبر  و غا فل هستم.

نکته دانی بذله گو ،چون حافظ  ِشیرین سخن    بخشِش آموزی جهان افروز ،چون حاجی قوام     8/303

 (و در این بزم ) شاعری است  شوخ ونکته سنج و شیرین سخن چون من (که سخنوران باید از من سخنوری

 بیاموزند )  وسخاوتمند و کریمی بزرگوار چون حاجی قوام که کریمان باید از وی آیین یخشندگی و کرم را

یاد بگیرند.

               55- حافظ وامدار:

   وام  ِ حافظ ، بگو  که     باز دهند          کرده  یی   اعتراف و   ما  گُوَهیم                       10/374

ای شاه منصور! فرمان بده تا بدهیهایی را که به خاطر دعا های  مستجاب ، به  ما داری ، و ما شاهدیم که

خود بدان اعتراف کرده یی ،به ما بپردازند.

بنا بر مشهور  :شأن ساخت این غزل چنین است که " یکی از وزرای شاه منصور ،وظیفه ی ارباب عمائم و

 دراویش را نصف کرده بودو آنها که از ارادت پادشاه به حافظ آگاهی داشتند  ،از وی خواستند که واسطه شده

 و شکوه ی آنهارا به شاه برساند ،خواجه این غزل را  به خدمت شاه فرستاده  و وعده یی را که در ادای قروض

 شخصی به داده شده بود متذکر شد.و شاه منصور دستور داد که وظیفه ی آنان را صد تومان سازند و وام حافظ

 را ادا کنند ،حبیب السیر می نویسد  پس از وقوع این عنایت ،"ابواب سرور و بهجت برروی روزگار شیرازیان

 مفتوح شد " و بار دیگر بلبل طبع نغمه پرداز خواجه نوا ،آغاز نهاد ودر قصیده  یی که تنها قصیده ی مسلّم اوست

 ،شاه منصور را ستود  که مطلع آن این است :

 سحر چون خسرو خاور ،علم بر کوهساران زد    به دست مرحمت یارم ،در امیدواران ،زد (1/149)

و در غزلی دگر هم ،این پادشاه را می ستاید که مطلع آن ،چنین است :

 نکته ی دلکش بگویم ،خال آن نیکو ببین    عقل و جان را بسته ی زنجیر آن گیسو ببین (1/394)

(غنی490 تا540)

              56-  حافظ و ترک بندگی:

                      حافظ ! برو ! که بندگی  ِ بارگاه  ِ  دوست         گر جمله   می کنند   ، تو  باری   نمی کنی     8/473

من نیک می دانم که  که باید بروم و خلق و خوی  خویش را تغییر دهم ،زیراهمگان، به نوعی غلامی درگاه

محبوب را می کنندولی من ،به هر حال خدمتی سزاوار وی ،انجام نمی  دهم.

           57- حافظ و عذر خواهی: بازا به عذر خواهی :  برگرد برای معذرت،عذر خواهی کن.

حافظ ! چو پادشاهت  گه گاه ، می برد   نام         رنِجش ، ز بخت منما ، بازا به عذ ر خواهی    14/480

ای حافظ! در این هنگام که شاه شجاع ،گاهگاهی حالی ازتو می پرسد،دیگر از بخت واقبال خویش گله و

 شکایت نداشته باش وبه درگاه او برو وازتقصیر خدمت  خود عذر خواهی کن.

این شعربه لحاظ معنایی ،یک قصیده تهنیت آمیز است ، اما حافظدرآن، به شیوه ی غزلیات خویش ، ممدوح را

چون معشوق،می ستاید  و به همین جهت هربیت آن ، می تواند  یک بیت  یک غزل ،تلقی شودو نشان دهد که

حافظ:"در طی غزل سرایی  وبیان افکارو معانی عالیه  و جمع کردن لطایف حکمی با نکات قرانی ،ناظر بر

حوادث و اوضاع و احوال خاصی هم بوده ،گاهی ، از شخصی اظهار کراهت نموده  و به شخص دیگری 

علاقه  ی خاطر نشان داده  ،از اوضاع و احوال مخصوصی نالیده ،یا برعکس اظهار شادمانی کرده است .

 "(غنی 314).

 این غزل- قصیده ی 14 بیتی ، از دو قسمت متمایز، تشکیل شده است:بخش نخست این غزل،که7بیت اول این

شعر را تشکیل می  دهد ،  به مدح اختصاص دارد وحافظ بدون تصریح به نام شاه شجاع ، انوار پادشاهی را در

  روی  او می بیند و درافکار وی حکمتهای الهی را می  خواند وشمشیراورا مؤّیّد به تأیید الهی  وبر خوردار از

 فیض ازلی می داند، از قلم وبیان و بنان شاه شجاع ( که مورد تأیید بسیاری ازمعاصرانش بوده و در آثار باز

مانده ازوی نیز مشهود است)  ،ستایش می کند  وآن رابرای دوستان، تعویذ جانفزا وبرای دشمنان ،افسون عمرکاه

می شمارد که به تنهایی  بی منت کشیدن از لشکر،جهان را فتح می کند و نگین سلیمانی و فرمانروای  ملک سلیمان

 را نصیب شاه شجاع می سازد ، و مدعیان سلطنت  ودشمنان شاه  را، که برادران و رقیبان سرسخت شاه شجاع 

بویژه شاه محمود ( که چند گاهی پیش از این ،یعنی در یک سالی که شاه شجاع در کرمان به  سر می برد و به

وضع ننگینی بر  شیراز حکومت می کرد ودر واقع، تحت اراده ی امرای جلایری بود) ،مغلوب می کند. حافظ

 این دشمنان رااهریمنانی  می خواند که آئین پادشاهی را نمی  دانند و ،چون

 بازهایی ، هستند که  چه چند گاهی، کلاهی بر سر می  نهندو شکاری می کنند،اما در برابر سیمرغ قاف، به هیچ

وجه شایستگی فرمانروایی را ندارند.

بخش دوم غزل ، که7 بیت آخر شعر رادر بر  دارد، می توان درد دلهای حافظ و قطعه ی  تقاضایی وی خواند ،که در آن ،ازلطف

گاه گاه شاه به خود و اینکه "گاهگاهی از وی نامی می برد  " ،ذکر خیر می  کند  واز سخاوتهای شاه یاد می آورد که یاقوت سرخ رابه رنگ  زرد کاه، در می آورد واز همین جاست  که بدون این که ادّعای معصومیت کند ، ازروزگار سخت و عاجز کننده ی گوشه نشینانی چون خود در دوره ی انیر مبارزالدین یاد می آورد و مدعی می شود که  با خشکیده شدن آب چشمه ی  خرابات ، متهای مدید،بی باده  ناب مانده است  و روزگاری دراز است که جامش از باده ، تهی شده است و بهترین شاهد این مدعا  اعمال امیر مبارزالدین(پدر شاه شجاع) است که به محتسب مشهور بود،

          58- حافظ و گریه اش:

  گریه‌ ی  ِ حافظ‌  ،چه‌ سنجد پیش ِ‌استغنای‌ ِدوست‌         کا ندر  ین‌ طوفان  ،‌ نماید ، هفت‌ دریا   ، شبنمی‌            9/461

   از اشک ریختن و زاری کردن من ، در  مقایسه با، چنین سیل وحشتناک حادثه ی  که در این روزگار اتفاق

 افتاده است،هیچ کاری  ساخته نیست،  زیرا در مقایسه با وحشت و آسیب این سیلاب بنیان کن روزگار ،

 آبهای همه ی دریاهای جهان، آن چنان نا چیز به نظر می رسد که حتی قطره یی بیش نیست.

  سیل ِ این  اشک ِ روان ، صبر ِ دل ِ حافظ ، ُبرد،          بَلَغَ   ألطّاقة ُ  یا   مُقلةَ   عَینی  ،   َبینی                       11/475

 این  سیلاب اشک ، صبر و تاب و توان مرا با خود برد ،ای نور چشم من از رقیب دور شو و بیش از

 این مرا آزار مده.

            59- حافظ و مسلمانی اش:

   گر مسلمانی ، از این است     که حافظ  دارد،     آه     ، از     پی   ِ  امروز ،   بود  س از این چند روز دنیا

،آخرتی هم برای حسابرسی ورسیدگی به اعمال بندگان، وجود داشته باشد(طبعا مجازاتی سخت درانتظار اوست

زیرا کارهایی به نام اسلام کرده است که هیچ ارتباطی با آن نداشته است.).

شاعر ، سحرگاه ،درمیخانه،  به گوش هوش، از ترسایی باده فروش ،که با دف و نی، نغمه گری می کند  می شنود

 که زهد ورزی مسلمانانه ی ریاکارانه و تهی از حقیقت حافظ ، در فردای قیامت راه به جایی نمی برد واز وزن و

اعتباری در نزد حق،برخوردار نیست واز همین جاست که  شاعر، به تمام معنی  در قالب یک ملامتی قلندر وتمام

عیار آشکار می شود وهمانند شیخ صنعان،ازهمه مقامات ظاهری ، دست می کشد،شیدا یی می کند واز خرقه و

 کتاب و دفتر دست می شوید  و از همه گذشته های خود پشیمان می شود وبه جای این که به دست پیر یا مرشدی ،

از گناه می پرستی ،توبه کند ،از این توبه می کند که از این پس ،بجز با " صنم باده فروش زیبا روی " باده نوشی

 نکندوهمیشه در کنار سرو بالایان در کنار جویبار، به شادیخواری بپردازد .

60-                                  حافظ ویمن همّت او: به ُیمن  ِ  همّت حافظ: به مبارکی نفس  ودعای  خیر من (حافظ)، به فرخنده

61-                                  فالی و نیک اختری حافظ.

   به ُیمن  همّت حافظ، امید هست که ، باز          أری    آُساِمر ُ  َلیلای َ ،    لیلة َ ُ    القمری   11/332

  امید وار چنانم که  از برکت دعای خیر من ،شبی، دوباره ،محیوب و معشوق  لیلی  وش خود را ببینم و برای

 وی قصه ی  روزگار هجران خویش را باز بگویم.

       61-  - حافظ، هر تارمویی دردست شوخی:

  هر تاره موی حافظ ،در دست ِ زلف شوخی  است         توان  نشستن ، در  این   دیار   ،   باری     8/543

 دیگر بسیار سخت و دشوار است که در این شهرشیراز زندگی کرد زیرا ،در  هرگوشه یی از آن، به اندازه ی

 تک تک موهای بدن، دلبری می خواهد  مرا  اسیر زلف خویش سازد  و دل از من برباید.

حافظان:      جمع "حافظ" کسانی که قران مجید را از حفظ دارند :

   ز حافظان  ِجهان ،  کس  چو بنده ، جمع  نکرد         لطایف ِ ِحکَمی  با کتاب  قر آن         36/1033                                      

من تنها شاعری در جهان هستم که حافظ قران است وتوانسته است در کلام خود ،چنین تر کیبی از قران مجید و

 لطایف  حکمی را   درسخنان خود ایجاد کند:

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:٤٧ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۱۸ مهر ،۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم