دکتر منصور رستگار فسائی

حماسه های ايرانی اسلامی ( ۲ )

 دلبستگي‌ فردوسي‌ به‌ دين‌ اسلام‌ و حضرت‌ علي‌(ع‌) و خاندانش‌ نيز بازگوكننده‌ي‌ حق‌طلبي‌ ديني‌ و مذهبي‌ و واكنش‌ او و معاصرانش‌، در برابر سلطه‌ي‌ خلفاي‌ بغداد و نفوذ ايشان‌ در دربار سلاطين‌ غزنوي‌ و به‌ تعبيري‌، ستيزي‌ ديني‌ و سياسي‌ به‌ حساب‌ مي‌آيد كه‌ ريشه‌ در علايق‌ كهن‌ مذهبي‌ و ملي‌ مردم‌ روزگار فردوسي‌ دارد. به‌ همين‌ جهت‌، از همان‌ روزي‌ كه‌ ملّت‌ ايران‌ شاهنامه‌ را مي‌شناسد و جادوي‌ سخن‌ فردوسي‌ او را افسون‌ مي‌كند، شاهنامه‌ و فردوسي‌ را با دو ويژگي‌، كه‌ چون‌ شير و شكر به‌ هم‌ درآميخته‌اند، مي‌شناسد:

                 نخست‌ اين‌كه‌ شاهنامه‌، حماسه‌اي‌ پرشور است‌ كه‌ بر مبناي‌ حق‌طلبي‌ و ازجان‌گذشتگي‌ دلاوران‌ و سلحشوران‌ ايراني‌ پرداخته‌ شده‌ و فرهنگ‌ و تاريخ‌ و باورهاي‌ ارزشمند ملّت‌ ايران‌ را باز مي‌نمايد و سند ملي‌ مردم‌ ماست‌.

                 دوديگر اين‌كه‌ فردوسي‌ شاعري‌ مسلمان‌ و شيعي‌ است‌ كه‌ بيش‌ از سي‌ سال‌ عمر خود را صرف‌ نظم‌ شاهنامه‌ كرده‌ است‌ كه‌ آيينه‌ي‌ زندگي‌ مادي‌ و معنوي‌ ملّت‌ ايران‌ در طول‌ روزگاران‌ است‌. فردوسي‌ در اعتقاد مذهبي‌ خود نيز همچون‌ دلبستگي‌ به‌ قوم‌ و ملّت‌ خويش‌ سخت‌ استوار است‌ و محمود غزنوي‌، صرفاً به‌ دليل‌ اختلاف‌ مذهبي‌ و سياسي‌، حق‌ او را نشناخته‌ و آن‌چنان‌ حماسه‌سرايي‌ بزرگ‌ را پاداش‌ شايسته‌ نبخشيده‌ است‌ و در مشكلاتي‌ كه‌ براي‌ فردوسي‌ پيش‌ مي‌آيد، هر يك‌ از اين‌ دو عامل‌ به‌ نحوي‌ تأثير دارند:

 مرا غمز كردند كان‌ پرسخن‌ به‌ مهر نبي‌ و علي‌ شد كهن‌

 من‌ از مهر اين‌ هر دو شه‌ نگذرم‌ اگر تيغ‌ شه‌ بگذرد بر سرم‌

 مرا سهم‌ دادي‌ كه‌ در پاي‌ پيل‌ تنت‌ را بسايم‌ چو درياي‌ نيل‌

 نترسم‌ كه‌ دارم‌ ز روشن‌دلي‌ به‌ دل‌ مهر جان‌ نبي‌ و علي‌

    «فردوسي‌... روي‌ به‌ حضرت‌ نهاد و  ] شاهنامه‌ [  عرضه‌ كرد و قبول‌ افتاد... محمود با آن‌ جماعت‌ تدبير كرد... گفتند... او مردي‌ رافضي‌ست‌ و معتزلي‌ مذهب‌ و اين‌ بيت‌ بر اعتزال‌ او دليل‌ كند:

 به‌ بينندگان‌ آفريننده‌ را نبيني‌، مرنجان‌ دو بيننده‌ را

    و سلطان‌ محمود، مردي‌ متعصّب‌ بود، در او اين‌ تخليط‌ بگرفت‌ و مسموع‌ افتاد... و فردوسي‌ محمود را هجا كرد...  ».

    امّا آن‌چه‌ در تاريخ‌ سيستان‌ آمده‌ است‌، تنها ناظر بر اختلاف‌ مذهبي‌ نيست‌، كه‌ منوط‌ به‌ نگرش‌ نژادي‌ و محتواي‌ پهلوانانه‌ي‌ ايراني‌ شاهنامه‌ هم‌ هست‌: «و حديث‌ رستم‌ بر آن‌ جمله‌ است‌ كه‌ ابوالقاسم‌ فردوسي‌ در شاهنامه‌ به‌ شعر كرد و بر نام‌ سلطان‌محمود كرد و چندين‌ روز همي‌ برخواند، محمود گفت‌ همه‌ي‌ شاهنامه‌ خود هيچ‌ نيست‌، مگر حديث‌ رستم‌ و اندر سپاه‌ من‌ هزار مرد چون‌ رستم‌ هست‌. ابوالقاسم‌ گفت‌ زندگاني‌ خداوند دراز باد، ندانم‌ اندر سپاه‌ او چند مرد چون‌ رستم‌ باشد، امّا اين‌ دانم‌ كه‌ خداي‌ تعالي‌ خويشتن‌ را هيچ‌ بنده‌ چون‌ رستم‌ ديگر نيافريد... محمود وزير را گفت‌ اين‌ مرد مرا به‌ تعريض‌ دروغ‌زن‌ خواند وزيرش‌ گفت‌ ببايد كشت‌...  ».

                 كه‌ اين‌ حكايت‌ يادآور بيتي‌ است‌ از فردوسي‌ درباره‌ي‌ محمود كه‌:

 چو اندر تبارش‌ بزرگي‌ نبود نيارست‌ نام‌ بزرگان‌ شنود

                 در اين‌جا مناسب‌ است‌ كه‌ وجوه‌ متنوع‌ تأثيرپذيري‌هاي‌ مذهبي‌ فردوسي‌، بويژه‌ ارادت‌ او به‌ علي‌(ع‌) و خاندانش‌ را در 9 نكته‌ي‌ زير به‌ اختصار بازگو كنيم‌:

 1. دلبستگي‌ شديد فردوسي‌ به‌ حضرت‌ علي‌ و خاندان‌ او به‌ حدي‌ است‌ كه‌ هر خطري‌ را مي‌پذيرد و به‌ قول‌ سپهبد شهريار باور دارد كه‌ «تو مرد شيعئي‌ و هر كه‌ تولّي‌ به‌ خاندان‌ پيامبر كند، او را دنياوي‌ به‌ هيچ‌ كاري‌ نرود، كه‌ ايشان‌ را خود نرفته‌ است‌  ». او از  همان‌ آغاز شاهنامه‌، به‌ بيان‌ صريح‌ اعتقادات‌ خود به‌ اهل‌ بيت‌ مي‌پردازد و علي‌ را «وصي‌» پيامبر مي‌نامد و همين‌ امر آتش‌ خشم‌ محمود را برمي‌افروزد و زبان‌ طعن‌ مشاوران‌ وي‌ را مي‌گشايد تا او را رافضي‌ و معتزلي‌ بخوانند. اين‌ بخش‌ شاهنامه‌ نه‌ تنها براي‌ محمود حساسيت‌برانگيز بود كه‌ پس‌ از وي‌ نيز براي‌ بسياري‌ از خوانندگان‌ و نسخه‌برداران‌ شاهنامه‌، كه‌ شيعي‌ يا سنّي‌ بودند، فرصتي‌ فراهم‌ آورد تا بيت‌هايي‌ را بر اين‌ بخش‌ از اشعار فردوسي‌ بيفزايند يا از آن‌ بكاهند تا به‌ نوعي‌ با شديد ساختن‌ يا كم‌رنگ‌ كردن‌ عقايد مذهبي‌ فردوسي‌ بر خوانندگان‌ تأثيرگذارند و به‌ همين‌ جهت‌ است‌ كه‌ مي‌بينيم‌ حذف‌ها و الحاقاتي‌ كه‌ در اين‌ بخش‌ از شاهنامه‌ وجود دارد، از هر جاي‌ ديگر اين‌ اثر بيش‌تر است‌ و انگيزه‌ي‌ اين‌ امر نيز جز احساس‌ مذهبي‌ در دفاع‌ از عقايد شيعي‌ يا حمله‌ بدان‌ نيست‌   و حتّي‌ گاهي‌، كار اين‌ تغييرات‌ به‌ دست‌كاري‌هايي‌ در متن‌ شاهنامه‌ مي‌انجامد، مثلاً به‌ ابيات‌ زير بنگريد:

 كه‌ من‌ شهر علمم‌، علي‌ام‌ در است‌ درست‌ اين‌ سخن‌ قول‌ پيغمبر است‌...

 اگر مهرشان‌ من‌ حكايت‌ كنم‌ چو محمود را صد حمايت‌ كند...

                 در بعضي‌ نسخه‌هاي‌ شاهنامه‌، بيت‌ دوم‌ را به‌ اين‌ صورت‌ تغيير داده‌اند كه‌:

 چون‌ من‌ از محمّد حكايت‌ كنم‌ چو محمود را صد حمايت‌ كنم‌

 امّا بلافاصله‌ پس‌ از آن‌ مي‌خوانيم‌:

 منم‌ بنده‌ي‌ هر دو تا رستخيز اگر شه‌ كند پيكرم‌ ريزريز

                 و كاتب‌ فراموش‌ كرده‌ است‌ كه‌ اگر علي‌ به‌ محمّد تغيير يابد نفر دومي‌ وجود ندارد كه‌ فردوسي‌ بگويد «منم‌ بنده‌ي‌ هر دو...» در اين‌ بخش‌ از مقدمه‌ي‌ شاهنامه‌، فردوسي‌ پس‌ از تمهيد مقدمه‌، زبان‌ به‌ ستايش‌ پيامبر مي‌گشايد و دين‌ و دانش‌ را درِ رستگاري‌ و رهايي‌ مي‌نامد و توصيه‌ مي‌كند كه‌ اگر مي‌خواهي‌ دلي‌ نژند و تني‌ مستمند نداشته‌ باشي‌ و از هر بدي‌ رها شوي‌ و سرت‌ به‌ دام‌ بلا نيفتد، با توجّه‌ و عمل‌ به‌ گفتار پيامبر، راه‌ راست‌ را برگزين‌؛ و راز راه‌ راست‌، اين‌ كلام‌ رسول‌ خداست‌:

 كه‌ من‌ شارستانم‌ (شهر علمم‌) علي‌ام‌ در است‌ درست‌ اين‌ سخن‌ قول‌ پيغمبر است‌

 گواهي‌ دهم‌ كاين‌ سخن‌ راز اوست‌ تو گويي‌ دو گوشم‌ پرآواز اوست‌

                 و بدين‌ ترتيب‌، فردوسي‌، با آوردن‌ نام‌ علي‌، رازي‌ را باز مي‌گويد كه‌ گويي‌ حضرت‌ رسول‌ در گوش‌ هوش‌ او خوانده‌ است‌ و آن‌ دلبستگي‌ به‌ اهل‌ بيت‌ و درست‌ بودن‌ راه‌ و روش‌ آن‌ها، بنا بر عقايد شيعي‌ دوازده‌امامي‌ فردوسي‌ است‌ كه‌ در قالب‌ تمثيلي‌ دلپذير بدين‌سان‌ بيان‌ مي‌شود و شاعر نتيجه‌ مي‌گيرد كه‌ سفينه‌ي‌ نجات‌ و فرقه‌ي‌ ناجيه‌ جز علي‌ و اهل‌ بيت‌ و پيروان‌ او نيستند:

 منم‌ بنده‌ي‌ اهل‌ بيت‌ نبي‌ ستاينده‌ي‌ خاك‌ پاي‌ «وصي‌»

 حكيم‌ اين‌ جهان‌ را چو دريا نهاد برانگيخته‌ موج‌ از او تندباد

 چو هفتاد كشتي‌ بر او ساخته‌ همه‌ بادبان‌ها برافراخته‌

 يكي‌ پهن‌ كشتي‌ بسان‌ عروس‌ بياراسته‌ همچو چشم‌ خروس‌

 محمّد بدو اندرون‌، با علي‌ همان‌ اهل‌ بيت‌ نبي‌ و «وصي‌»

 خردمند كز دور دريا بديد كرانه‌ نه‌ پيدا و بُن‌ ناپديد

 بدانست‌ كو موج‌ خواهد زدن‌ كس‌ از غرق‌ بيرون‌ نخواهد شدن‌

 به‌ دل‌ گفت‌ اگر با نبي‌ و «وصي‌» شوم‌ غرقه‌، دارم‌ دو يار وفي‌

 همانا كه‌ باشد مرا دستگير خداوند تاج‌ و لوا و سرير

 خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌ همان‌ چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌

 اگر چشم‌ داري‌ به‌ ديگر سراي‌ به‌ نزد نبي‌ و «وصي‌» گير جاي‌

 گرت‌ زين‌ بد آيد، گناه‌ من‌ است‌ چنين‌ است‌ و اين‌ دين‌ و راه‌ من‌ است‌

 بر اين‌ زادم‌ و هم‌ بر اين‌ بگذرم‌ چنان‌ دان‌ كه‌ خاك‌ پي‌ حيدرم‌

 نباشد جز از پي‌ پدر دشمنش‌ كه‌ يزدان‌ به‌ آتش‌ بسوزد تنش‌

 هر آن‌ كس‌ كه‌ در دلش‌ بغض‌ علي‌ست‌ از او زارتر در جهان‌ زار، كيست‌

 نگر تا نداري‌ به‌ بازي‌ جهان‌ نه‌ برگردي‌ از نيك‌ پي‌ همرهان‌

 همه‌ نيكيت‌ بايد آغاز كرد چو با نيكنامان‌ بوي‌ هم‌نورد...

                 ملاحظه‌ مي‌شود كه‌ فردوسيِ خردمند در ابيات‌ فوق‌ سفينه‌ي‌ نجات‌ را در دريايي‌ طوفاني‌ وصف‌ مي‌كند كه‌ رسول‌ خدا و علي‌ و خاندان‌ وي‌ در آنند و خردمندانه‌ يقين‌ دارد كه‌ اگر خود نيز بدان‌ كشتي‌ پناه‌ جويد، آن‌ دو يار وفادار، او را از غرق‌ شدن‌ خواهند رهانيد و در حالي‌ كه‌ با دلي‌ سرشار از اعتماد و با بيان‌ حماسي‌، خود را خاك‌ پاي‌ حيدر مي‌شناسد، او را «دروازه‌ي‌ شهر علم‌» و «همراهي‌ نيك‌پي‌» و «نيك‌نام‌» و «وصي‌ رسول‌ خدا» و «خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌» و «چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌» مي‌شناسد كه‌ پيروي‌ از او نجات‌ دو جهاني‌ را نصيب‌ مي‌سازد.

                 فردوسي‌ علي‌ را «حيدر»، «جفت‌ بتول‌» و «ستوده‌ي‌ رسول‌ خدا»، «سر انجمن‌»، «وصي‌» و «شفيع‌ روز محشر» مي‌شناسد:

 چهارم‌ علي‌ بود جفت‌ بتول‌ كه‌ او را به‌ خوبي‌ ستايد رسول‌

 از او بر روان‌ محمّد درود به‌ يارانش‌ بر هر يكي‌ برفزود

 سرِ انجمن‌ بُد، ز ياران‌ علي‌ كه‌ خواندش‌ پيمبر علي‌ ولي‌

 همه‌ پاك‌ بودند و پرهيزگار سخن‌هاي‌ او برگذشت‌ از شمار

 هزاران‌ درود و هزاران‌ ثنا ز ما آفرين‌ باد بر مصطفي‌

 و بر اهل‌بيتش‌ هميدون‌، چنين‌ همي‌ آفرين‌ خوانم‌ از بهر دين‌

                 امّا شايد در ميان‌ اوصاف‌ شاهنامه‌، از حضرت‌ علي‌(ع‌)، پرمعني‌ترين‌ كلمه‌اي‌ كه‌ فردوسي‌ به‌ كار برده‌ و خشم‌ محمود را برانگيخته‌ و اسباب‌ منازعات‌ بسيار فلسفي‌ و كلامي‌ را فراهم‌ آورده‌ است‌، استعمال‌ كلمه‌ي‌ «وصي‌» براي‌ وصف‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) باشد. استاد دكتر احمد مهدوي‌ دامغاني‌ در مقاله‌اي‌ ممتَّع‌ و بسيار فاضلانه‌، به‌ بيان‌ پاسخ‌ اين‌ سؤال‌ مي‌پردازند: «چرا فردوسي‌ لفظ‌ مبارك‌ وصي‌ را بدون‌ هيچ‌ قيد و قرينه‌اي‌ كه‌ آن‌ را از همان‌ مراد و مقصود معهود شيعه‌ي‌ اثني‌عشري‌ خارج‌ سازد، اين‌قدر تكرار مي‌فرمايد و در شعر خود مي‌گنجاند و نام‌ مبارك‌ علي‌(ع‌) را ذكر نمي‌فرمايد و چرا با آن‌كه‌ از لحاظ‌ وزن‌ و قافيه‌ فرقي‌ ميان‌ «علي‌» و «وصي‌» نيست‌، خود را موظّف‌ و مقيّد به‌ همين‌ لفظ‌ «وصي‌» و تكرار آن‌ مي‌ سازد؟» اگر در سرتاسر شاهنامه‌، هيچ‌ دليل‌ ديگري‌ بر تشيع‌ دوازده‌ امامي‌ فردوسي‌، جز همين‌ يك‌ كلمه‌ نباشد، ادلّه‌ي‌ ديگر را همين‌ يك‌ كلمه‌ كفايت‌ مي‌كند، چرا كه‌ آن‌چه‌ خوبان‌ همه‌ دارند، اين‌ لفظ‌ به‌ تنهايي‌ دارد و به‌ اصطلاح‌، واحدٌ كالف‌ است‌ و فقط‌ همين‌ كلمه‌ است‌ كه‌ فردوسي‌ را از نظر محمود انداخت‌ و همان‌ لفظ‌ «وصي‌» براي‌ محكوم‌ شمردن‌ فردوسي‌ كافي‌ بود؛ زيرا بنا بر كتب‌ صحاح‌ و مسانيد و ديگر كتب‌ معتبر اهل‌ سنّت‌، همان‌قدر كه‌ حديث‌ در فضايل‌ و مناقب‌ ابوبكر و عمر و عثمان‌ وارد شده‌، 189 حديث‌ نيز در فضايل‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) آمده‌ است‌. بنابراين‌، اظهار محبّت‌ و ارادت‌ فردوسي‌ به‌ اهل‌ بيت‌، چيزي‌ نبوده‌ است‌ كه‌ سلطان‌ محمود را خشمگين‌ سازد. بنابراين‌، نه‌ «هفتاد كشتي‌» و نه‌ «خوب‌ كشتي‌» و نه‌ «خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌» خشم‌ سلطان‌ محمود را برنينگيخته‌ است‌ و فقط‌ همان‌ كلمه‌ي‌ «وصي‌» و تكرار مرتب‌ آن‌ است‌ كه‌ خشم‌ محمود و اطرافيان‌ او را بر ضد فردوسي‌ برانگيخته‌ است‌؛ زيرا در همين‌ كلمه‌ي‌ جامع‌ است‌ كه‌ اصول‌ عقايد شيعه‌ي‌ اثني‌عشري‌ (و نه‌ شيعه‌ي‌ زيدي‌ و كيساني‌) يعني‌: 1. عصمت‌، 2. نص‌،
 3. فضيلت‌، 4. انحصار امامت‌، جمع‌ است‌ و تجلي‌ مي‌كند. فردوسي‌ با اين‌ كلمه‌ نه‌ تنها صريحاً تشيع‌ خود را اعلام‌ مي‌كند و عدم‌ اعتقاد خود را به‌ مذهب‌ سلطان‌ محمود ابراز مي‌دارد، بلكه‌ او را به‌ بدمذهبي‌ نيز منسوب‌ مي‌كند. به‌ علاوه‌، آن‌چه‌ درباره‌ي‌ كشتي‌ و جوي‌ مي‌ و انگبين‌ و چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌ و بغض‌ علي‌ فرموده‌، دليل‌ قاطع‌ ديگري‌ بر تشيع‌ اثني‌عشري‌ اوست‌ و همه‌ عيناً ترجمه‌ي‌ احاديثي‌ست‌ كه‌ در كتب‌ سني‌ و شيعه‌ هر دو آمده‌ است‌...   .

                 استاد مهدوي‌ در ردّ معتزلي‌ بودن‌ فردوسي‌ نيز اظهار نظر فرموده‌اند كه‌ معمولاً دليل‌ اعتزال‌ فردوسي‌ را اين‌ بيت‌ گفته‌اند:

 به‌ بينندگان‌ آفريننده‌ را نبيني‌، مرنجان‌ دو بيننده‌ را

                 اولاً، «مشاوران‌ محمود گويا فراموش‌ كرده‌ بودند كه‌ قرآن‌ مجيد هم‌ به‌ صراحت‌ فرموده‌ است‌: لا تدركه‌الابصار».

                 ثانياً، معتزله‌ به‌ «وعد و وعيد» و «خلود در جهنم‌» و «عدم‌ موضوعيت‌ شفاعت‌» اعتقاد جازم‌ دارند و بديهي‌ست‌ كه‌ اگر فردوسي‌ معتزلي‌ بود، نمي‌گفت‌:

 اگر چشم‌ داري‌ به‌ ديگرسراي‌ به‌ نزد نبي‌ و وصي‌ گير جاي‌...

 همانا كه‌ باشد مرا دستگير خداوند تاج‌ و لوا و سرير

                 درباره‌ي‌ بيت‌:

 خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌ همان‌ چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌

 نيز بايد گفت‌ كه‌ بنا بر روايت‌هاي‌ شيعه‌ي‌ اماميه‌، اين‌ امر از عنايات‌ خاصه‌ي‌ حق‌تعالي‌ بر اميرالمؤمنين‌ علي‌ در بهشت‌ است‌ و از لحاظ‌ قدمت‌ نسخه‌ و آمدن‌ آن‌ در ترجمه‌ي‌ بنداري‌ نيز حجّيت‌ كامل‌ دارد  .

                 امّا آن‌چه‌ درباره‌ي‌ رافضي‌ بودن‌ فردوسي‌ آمده‌ است‌، به‌ قول‌ استاد مهدوي‌:

 «از اوايل‌ قرن‌ دوم‌، كلمه‌ي‌ «رافضي‌» به‌ شيعيان‌ اثني‌عشري‌ بيش‌تر اطلاق‌ مي‌شده‌ است‌ تا به‌ ديگر فِرَق‌ شيعه‌  ».

 3. از دلبستگي‌ فردوسي‌ به‌ علي‌ و اهل‌ بيت‌ و نفوذ باورهاي‌ اين‌ شاعر در مردم‌ ما، داستان‌هايي‌ در گوشه‌ و كنار كشور باقي‌ مانده‌ است‌. مثلاً اين‌كه‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) چشم‌ فردوسي‌ را بينا كرد و به‌ او زبان‌ گويا و گوش‌ شنوا بخشيد تا «شاهنامه‌ را بنويسد  ». يا اين‌كه‌ چون‌ فردوسي‌ پذيرفت‌ كه‌ شاهنامه‌ را به‌ نظم‌ در آورد، نگران‌ بود كه‌ مبادا نتواند شاهنامه‌ را تمام‌ كند؛ روزي‌ به‌ كنار چشمه‌اي‌ رفت‌ و وضو ساخت‌ و با گريه‌ و زاري‌ رو به‌ درگاه‌ خدا آورد و به‌ خواب‌ رفت‌ و حضرت‌ علي‌(ع‌) را در خواب‌ ديد و از او ياري‌ خواست‌. حضرت‌ او را فرمود: «من‌ تو را علم‌ و حكمت‌ الهي‌ دادم‌ و ياري‌ مي‌دهم‌ تا ايران‌ را زنده‌ كني‌، ايران‌ از من‌ است‌ و من‌ از ايران‌...» و فردوسي‌ بعد از سي‌ سال‌ توانست‌ شاهنامه‌ را تمام‌ كند...   .

 

 4. در ذهن‌ بسياري‌ از مردم‌ ما، علي‌ همانند پهلوانان‌ و قهرمانان‌ حماسه‌هاي‌ ملي‌ و بر اساس‌ همان‌ الگوها نگريسته‌ مي‌شود كه‌ اگرچه‌ برخي‌ از داستان‌ها به‌ كلي‌ دور از حقيقت‌ تاريخي‌ است‌ و افسانه‌ي‌ محض‌ است‌، امّا بر اثر اخلاص‌ شديد مردم‌ ما به‌ حضرت‌ علي‌ در ميان‌ مردم‌ رواج‌ يافته‌ است‌. در اين‌ موارد، حضرت‌ علي‌(ع‌) با همان‌ روحيه‌ي‌ قهرمانان‌ ملي‌ و حماسي‌ با ديوان‌ و اژدهايان‌ و دشمنان‌ روبه‌رو مي‌شود و مي‌ستيزد، گاهي‌ پيكرگرداني‌ مي‌كند و در سيماي‌ شيران‌ و اژدهايان‌ جلوه‌ مي‌كند، آن‌چنان‌ كه‌ انسان‌ تصور مي‌كند كه‌ علي‌(ع‌) از قهرمانان‌ شاهنامه‌ي‌ فردوسي‌ يا گرشاسپ‌نامه‌ي‌ اسدي‌ است‌. گويي‌ پردازندگان‌ اين‌ قبيل‌ داستان‌ها خواسته‌اند كه‌ قهرمانان‌ ديني‌ آنان‌، علاوه‌ بر ارزش‌هاي‌ باطني‌ و معنويت‌ و تقواي‌ خاص‌ خود، داراي‌ ارزش‌هاي‌ سلحشورانه‌ و دلاورانه‌ي‌ پهلوانان‌ ملي‌ ايران‌ نيز باشند تا كمالي‌ مضاعف‌ بيابند. براي‌ نيل‌ به‌ اين‌ مقصود، گاهي‌ قهرمانان‌ ملي‌ را تا مرز تعارض‌ با قهرمانان‌ ديني‌ به‌ پيش‌ برده‌اند، امّا بالاخره‌ به‌ نوعي‌ آشتي‌ و سازش‌ در ميان‌ آن‌ها رضايت‌ داده‌اند از آن‌ جمله‌ است‌، بيش‌ از ده‌ روايت‌ مختلف‌ كه‌ در داستان‌هاي‌ مردمي‌ درباره‌ي‌ علي‌(ع‌) و رستم‌ در كتاب‌ مردم‌ و شاهنامه‌ از شادروان‌ انجوي‌ شيرازي‌ آمده‌ است‌ كه‌ اساس‌ آن‌ها بر اين‌ است‌ كه‌ قهرمانان‌ حماسه‌هاي‌ ملي‌ در خدمت‌ حضرت‌ رسول‌، علي‌(ع‌) و اهل‌ بيت‌ هستند: مي‌گويند رستم‌ و رخش‌ او در همان‌ چاهي‌ كه‌ رستم‌ كشته‌ شد در خوابند و هر وقت‌ حضرت‌ حجت‌(ع‌) ظهور كند، اولين‌ سواري‌ كه‌ در ركاب‌ آن‌ حضرت‌ شمشير خواهد زد، رستم‌ دستان‌ خواهد بود كه‌ سوار بر رخش‌ خود با سلاح‌ تمام‌، بيرون‌ خواهد آمد و در خدمت‌ قائم‌ آل‌محمّد(ص‌) كمربسته‌ي‌ آن‌ حضرت‌ خواهد بود...   .

    «... كليني‌ عليه‌الرحمه‌، از سعد اسكاف‌، روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ به‌ خدمت‌ حضرت‌ امام‌ محمّدباقر(ع‌) رفتم‌، رخصت‌ طلبيدم‌، فرمود: باش‌، آن‌قدر ماندم‌ كه‌ آفتاب‌ گرم‌ شد، پس‌ جماعتي‌ بيرون‌ آمدند، باروهاي‌ زرد و عبادت‌، ايشان‌ را نحيف‌ كرده‌ بود و كلاه‌هاي‌ خز در سر داشتند، چون‌ داخل‌ شدم‌، فرمود، ايشان‌ برادران‌ شمايند از جن‌، پرسيدم‌ كه‌ به‌ خدمت‌ شما مي‌آيند؟ فرمود: بلي‌، مي‌آيند و از مسايل‌ دين‌ و حلال‌ و حرام‌ خود سؤال‌ مي‌نمايند. همو از حضرت‌ باقر(ع‌) روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ روزي‌ حضرت‌ اميرالمؤمنين‌ بر منبر مسجد كوفه‌ نشسته‌ بودند، ناگاه‌ اژدهايي‌ از مسجد داخل‌ شد، مردم‌ برخاستند تا آن‌ را بكشند، حضرت‌ فرمود، متعرّض‌ آن‌ مشويد، آمد تا نزديك‌ منبر و بلند شد و بر حضرت‌ سلام‌ كرد، حضرت‌ اشاره‌ فرمودند، باش‌، تا از خطبه‌ فارغ‌ شدند، پرسيدند تو كيستي‌؟ گفت‌: منم‌ عمروبن‌ عثمان‌ كه‌ پدرم‌ را بر جن‌ خليفه‌ كرده‌ بودي‌، پدرم‌ مرد و مرا وصيت‌ كرد، به‌ خدمت‌ تو آيم‌ و آن‌چه‌ رأي‌ تو اقتضا نمايد به‌ آن‌ عمل‌ كنم‌ و آن‌چه‌ فرمايي‌، اطاعت‌ كنم‌، حضرت‌ فرمود: تو را وصيت‌ مي‌كنم‌ به‌ تقوا و پرهيزكاري‌ و امر مي‌كنم‌ برگردي‌ و جانشين‌ پدر خود باشي‌ كه‌ من‌ تو را از جانب‌ خود بر ايشان‌ خليفه‌ كردم‌، رواي‌ به‌ حضرت‌ باقر(ع‌) عرض‌ نمود كه‌ اكنون‌ عمرو به‌ خدمت‌ تو مي‌آيد، اطاعت‌ تو بر او واجب‌ هست‌؟ فرمود بلي‌  ».

                 استاد باستاني‌ پاريزي‌، در كتاب‌ اژدهاي‌ هفت‌سر، داستاني‌ كوتاه‌ از اژدهايي‌ هفت‌سر نقل‌ مي‌كند كه‌ به‌ اعتقاد مردم‌ هنگو (روستايي‌ در نزديك‌ پاريز كرمان‌) در اين‌ روستا مي‌زيسته‌ است‌ و به‌ دست‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) سنگ‌ شده‌ است‌:

    «قرن‌ها و سال‌ها پيش‌، مردم‌ اين‌ قريه‌، آن‌ها كه‌ شب‌ها از كوه‌ هيزم‌ مي‌آوردند، ديده‌ بودند حيواني‌ سهمناك‌ را، كه‌ در دل‌ شب‌، آهسته‌، بر كنار كوه‌ مي‌غلطد و براي‌ آب‌ خوردن‌ بر سر چشمه‌ مي‌آيد، البتّه‌ صبحگاهان‌ كه‌ مردم‌ بر سر چشمه‌ مي‌رفتند، اثري‌ از آن‌ حيوان‌ نبود، پيرمردان‌ قوم‌ آهسته‌ با خود، نجوا مي‌كردند و حدس‌ مي‌زدند كه‌ حيواني‌ مخوف‌، همسايه‌ي‌ آن‌ها شده‌ است‌ و پنهاني‌ گه‌گاه‌ به‌ زبان‌ مي‌آوردند كه‌ بر اين‌ بوم‌ ما بر، يكي‌ اژدهاست‌، آن‌ها شنيده‌ بودند كه‌ اژدها حيواني‌ سهمناك‌ است‌ و آتش‌ از دهانش‌ بيرون‌ مي‌زند و به‌ نيروي‌ نفس‌ و جاذبه‌ي‌ دهان‌ خود، ممكن‌ است‌ آدميزاد را به‌ خود بكشد و ببلعد، نشاني‌هايي‌ كه‌ هيزم‌كش‌ها مي‌دادند، حكايت‌ از وجود اژدهايي‌ سهمگين‌ بر دامنه‌ي‌ كوهستان‌ داشت‌... دختران‌ با زبان‌ ساده‌ي‌ دهاتي‌ مي‌گفتند: «شبي‌ مادري‌ پير كه‌ بيمار بود از فرزندان‌ خود آب‌ خواست‌، دو دختر او متوجه‌ شدند كه‌ در كوزه‌ آب‌ نيست‌ زيرا آن‌ روز فراموش‌ كرده‌ بودند كه‌ از چشمه‌ آب‌ بياورند، دختر بزرگ‌ و كوچك‌ با وجود مخالفت‌ مادر بيمار، هراسان‌ و لرزان‌ عازم‌ چشمه‌ شدند، همان‌طور كه‌ حدس‌ مي‌زدند، اژدها در كنار چشمه‌ خفته‌ بود، از دهان‌ و چشم‌ او آتش‌ مي‌باريد، بي‌امان‌ دهان‌ گشود و هر دو را به‌ خود كشيد، دختران‌ معصوم‌، بي‌اختيار فرياد زدند: ياعلي‌، نيروي‌ غيبي‌ مدد كرد، مولا با ذوالفقار سر رسيد و بي‌امان‌، شمشير را حواله‌ي‌ اژدها كرد، فريادي‌ سهمگين‌ برخاست‌، اژدها، بي‌درنگ‌ به‌ سنگ‌ تبديل‌ شد، همان‌ لحظه‌، حلقه‌اي‌ از سنگ‌ بر دامنه‌ي‌ كوه‌، جاي‌ گرفت‌، مردمان‌ ده‌ سراسيمه‌ بيرون‌ پريدند و دختران‌ را كه‌ در دهان‌ اژدهاي‌ سنگ‌ شده‌ محبوس‌ مانده‌ بودند، از سوراخ‌ بيني‌ او بيرون‌ كشيدند». از آن‌ روزگار باز مردم‌ اين‌ دهكده‌ در سوراخ‌هاي‌ سنگي‌ كه‌ حدس‌ مي‌زنند، سوراخ‌ بيني‌ اژدهاست‌، شمع‌ روشن‌ مي‌كنند  ».

                 در خاورنامه‌ي‌ منثور نيز داستان‌ ذوالفقار علي‌ و اژدها را چنين‌ مي‌خوانيم‌:

    «... امّا چند كلمه‌ از جناب‌ مولا بشنو كه‌ از سر «پنج‌ راه‌» با قنبر، از طلوع‌ صبح‌ روان‌ شدند، تا رسيدند به‌ پاي‌ قلعه‌... صدا از اژدها بلند شد كه‌ آدميزاد به‌ كجا مي‌آيي‌، قنبر ترسيد، مولا ذوالفقار را انداخته‌، چرخي‌ زد، آن‌ هم‌ به‌ صورت‌ اژدهايي‌ شد و برابر او ايستاد و آتش‌ باريدن‌ گرفت‌، هرچند آتش‌ باريد، ذوالفقار به‌ كام‌ كشيد، يك‌دفعه‌ صداي‌ رعد و برق‌ بلند شد، از ميان‌ رعد و برق‌، صدايي‌ بلند شد كه‌ سوختم‌، بعد، ديدند كه‌ يك‌ پير ساحري‌ آن‌جا سوخته‌ است‌ و علامت‌ قلعه‌ هم‌ برطرف‌ شد».

                 و از اين‌ داستان‌هاست‌ داستانِ حضرت‌ علي‌(ع‌) و رستم‌ جهان‌پهلوان‌ كه‌ مبيّن‌ همكاري‌ آن‌دو با يكديگر است‌:

    «مي‌گويند روزي‌ رستم‌ با اژدهايي‌ روبه‌رو شد و هرچه‌ جنگيد ديد كه‌ حريف‌ اژدها نمي‌شود... به‌ درگاه‌ خداوند ناليد كه‌ خدايا مرا در پيش‌ دلاوران‌ ايران‌ شرمنده‌ مكن‌، او را خواب‌ در ربود و در خواب‌ ندايي‌ به‌ گوشش‌ رسيد كه‌ اي‌ رستم‌! مرگ‌ اين‌ اژدها در دست‌ كسي‌ست‌ كه‌ نام‌ اسبش‌ دلدل‌ و نام‌ شمشيرش‌ ذوالفقار است‌ و در زمان‌ پيغمبر آخرالزمان‌ خواهد رسيد، رستم‌ ناليد كه‌ خداوندا اين‌ چگونه‌ مردي‌ست‌؟ ندا آمد اي‌ رستم‌، او علي‌ شير خداست‌ و اين‌ اژدها را در شش‌ ماهگي‌ خود پاره‌ خواهد كرد، رستم‌ ناليد و آرزو كرد كه‌ خدايا كاش‌ من‌ آن‌ حضرت‌ را درمي‌يافتم‌، اين‌ درخواست‌ رستم‌ قبول‌ شد و حضرت‌ را زيارت‌ كرد و باز هم‌ زنده‌ خواهد ماند تا در ركاب‌ اولاد علي‌ شمشير زند...  ».

                 داستاني‌ ديگر نيز در اين‌ مقوله‌ ذكر شده‌ است‌ كه‌ چنين‌ است‌:

    «... هر وقت‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) جنگ‌ مي‌كرد و پيروز مي‌شد، حضرت‌ محمّد(ص‌) به‌ او مي‌گفت‌ يا علي‌ امروز جنگي‌ رستمانه‌ كردي‌ تا اين‌كه‌ روزي‌ علي‌(ع‌) از آن‌ حضرت‌ خواست‌ تا رستم‌ را به‌ او نشان‌ دهد، حضرت‌ رسول‌ نشاني‌هاي‌ رستم‌ را به‌ حضرت‌ علي‌ دادند و از آن‌ روز به‌ بعد حضرت‌ در جست‌وجوي‌ رستم‌ بودند تا آن‌كه‌ در نزديك‌ ري‌ شخصي‌ را ديدند كه‌ همان‌ رستم‌ بود، او را به‌ نبرد دعوت‌ فرمودند و به‌ زورآزمايي‌ پرداختند، حضرت‌ علي‌(ع‌) به‌ قدرت‌ خداوند از رستم‌ زورمندتر بود، ولي‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) دلاوري‌ و پهلواني‌ رستم‌ را پسنديد امّا چون‌ به‌ خدمت‌ پيغمبر بازگشت‌ گفت‌ رستم‌ هم‌ دلاور بود ولي‌ من‌ به‌ قدرت‌ بر او پيروز شدم‌...  ».

                 ضمناً از اعتقادات‌ مردم‌ است‌ كه‌ مي‌گويند، رستم‌ و كيخسرو نمرده‌اند، بلكه‌ در خدمت‌ حضرت‌ صاحب‌الزمانند و وقت‌ ظهور در ركاب‌ آن‌ حضرت‌، شمشير خواهند زد  ».

 

 5. در شاهنامه‌، داستان‌ مشابهي‌ با داستان‌ حضرت‌ عباس‌، علم‌دار واقعه‌ي‌ كربلا، وجود دارد و آن‌ به‌ دندان‌ گرفتن‌ درفش‌ به‌ وسيله‌ي‌ بيژن‌ است‌ اين‌ داستان‌ در يادگار زريران‌ نيز مانندي‌ دارد كه‌ در آن‌جا چون‌ دست‌ «گرامي‌» در نبرد قطع‌ مي‌شود او درفش‌ را با دندان‌ مي‌گيرد  .

                 در روز عاشورا حضرت‌ عباس‌ براي‌ آوردن‌ آب‌ مي‌رود كه‌ دست‌ راستش‌ را قطع‌ مي‌كنند، او مي‌جنگد و دست‌ چپش‌ را نيز از دست‌ مي‌دهد، امّا به‌ هر حال‌، مشك‌ آب‌ را چرخاند و خودش‌ را روي‌ آب‌ انداخت‌...   .

 

 6. درباره‌ي‌ علاقه‌ و انتساب‌ افراد خانواده‌ي‌ عصمت‌ و طهارت‌ به‌ ايران‌ و ايرانيان‌ نيز روايات‌ متعددي‌ وجود دارد. از حضرت‌ رسول‌ روايت‌ مي‌كنند:

    «چون‌ باذان‌، فرمان‌رواي‌ ايراني‌ يمن‌، ايمان‌ آورد، لشكر فارس‌ كه‌ با وي‌ بودند، همه‌ ايمان‌ آوردند و مسلمان‌ شدند، سيّد (حضرت‌ رسول‌) خرّم‌ شد و سخت‌ شادمان‌ شد و گفت‌ انتُم‌ مِنّا و اِلينا اهل‌البيت‌. گفت‌ شما كه‌ اهل‌ فارس‌ايد از ماييد و حرمت‌ شما پيش‌ من‌ همچون‌ حرمت‌ اهل‌البيت‌ است‌ و اين‌ سبب‌ آن‌ بود كه‌ رسولان‌ باذان‌ گفتند يا رسول‌الله الي‌ مَن‌ نحن‌؟ گفتند ما را به‌ كي‌ بازخوانند آن‌گاه‌ سيّد عليه‌الصّلوة‌ والسّلام‌ ايشان‌ را گفت‌: انتم‌ مِنّا و الينا اهل‌البيت‌. گفت‌: شما را به‌ من‌ بازخوانند هم‌چنان‌ كه‌ اهل‌البيت‌ را به‌ من‌ بازخوانند و از اين‌ جهت‌ بود كه‌ بعد از آن‌ چون‌ سلمان‌ به‌ خدمت‌ سيد عليه‌الصّلوة‌والسّلام‌ رسيد، در حق‌ وي‌ گفت‌: سلمان‌ منّا اهل‌البيت‌: حرمت‌ سلمان‌ حرمت‌ اهل‌البيت‌ من‌ است‌  ».

 

 7. انتساب‌ افراد ايراني‌ به‌ خاندان‌ علي‌(ع‌) و بالعكس‌ نيز از مسايل‌ مشترك‌ ايرانيان‌ و اهل‌البيت‌ است‌. در فارس‌نامه‌ي‌ ابن‌بلخي‌ از متون‌ نثر قرن‌ ششم‌ هجري‌ آمده‌ است‌:

    «پيغمبر گفته‌ است‌: انّلله خيرتين‌ من‌ خلقه‌، مِن‌العرب‌ قريش‌ و من‌العجم‌ فارس‌، يعني‌ يك‌ خداي‌ را دو گروه‌ گزين‌اند از جمله‌ خلق‌ او، از عرب‌ قريش‌ و از عجم‌ فارس‌، و پارسيان‌ را قريش‌العجم‌ گويند و علي‌بن‌الحسين‌(ع‌) را كه‌ معروف‌ است‌ به‌ زين‌العابدين‌، ابن‌الخيرتين‌ گويند، يعني‌ پسر دو برگزيده‌، به‌ حكم‌ آن‌كه‌ پدرش‌ حسن‌بن‌ علي‌(ع‌) بود و مادرش‌ شهربانويه‌، بنت‌ يزدجردالفارسي‌ و فخر حسينيان‌ بر حسنيان‌ از اين‌ است‌ كه‌ جدّه‌ي‌ ايشان‌ شهربانويه‌ بوده‌ است‌ و كريم‌الطرفين‌اند. پيغمبر را پرسيدند كي‌ چرا عاد و ثمود و مانند ايشان‌ زود هلاك‌ شدند و ملك‌ پارسيان‌ دراز كشيد با آن‌كه‌ آتش‌پرست‌ بودند؟ پيغمبر(ص‌) گفت‌: از بهر آنك‌ آباداني‌ و داد در جهان‌ گستردند ميان‌ بندگان‌  ».

 

 8. در متون‌ مختلف‌، به‌ فارسي‌داني‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌)، حضرت‌ علي‌(ع‌) و بعضي‌ از امامان‌ اشاره‌ رفته‌ است‌. در فارس‌نامه‌ ابن‌بلخي‌ مي‌خوانيم‌:

    «... در قرآن‌ يك‌ لفظ‌ پارسي‌ست‌ و اين‌ از غرايب‌ است‌ و آن‌ «سجيل‌» است‌.. و پيغمبر ما بسيار لفظ‌ پارسي‌ دانستي‌ و چند لفظ‌ گفته‌ است‌ كه‌ معروف‌ است‌ و در ستايش‌ پارسيان‌ خبر مأثور است‌ از پيغمبر(ص‌) كه‌ لوكان‌ هذاالعلم‌ معلّقاً بالثّريا، لناله‌ رجال‌ من‌ فارس‌، يعني‌ اگر اين‌ علم‌ از ثريا آويخته‌ بودي‌ مرداني‌ از پارس‌ بيافتندي‌  ».

 9. در روايت‌هاي‌ نقّالان‌ و داستان‌هايي‌ كه‌ در زورخانه‌ها نقل‌ مي‌شده‌ است‌، در عين‌ توجّه‌ به‌ داستان‌هاي‌ ملي‌، علاقه‌ي‌ مردم‌ به‌ علي‌ و خاندان‌ وي‌ كاملاً مشهود است‌. علي‌ شاه‌ مردان‌ و سلحشوران‌ است‌ و «رستم‌ را مي‌بينيم‌ كه‌ نماز شام‌ مي‌گزارد و يا سهراب‌ در يكي‌ از عرصه‌ها ناگهان‌ به‌ آيه‌اي‌ از قرآن‌ استناد مي‌كند  ».

                 در پايان‌ بايد افزود كه‌ در بسياري‌ از حماسه‌هاي‌ ديني‌ ايراني‌، علاقه‌ي‌ شديد ايرانيان‌ به‌ اهل‌ بيت‌ به‌ سبك‌ و سياق‌ شاهنامه‌ منعكس‌ شده‌ است‌ كه‌ در آن‌ها زندگي‌ و جنگ‌هاي‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌)، حضرت‌ علي‌(ع‌) و برخي‌ از ائمه‌ي‌ عظام‌ به‌ شيوه‌ي‌ داستان‌هاي‌ حماسي‌ بر طبق‌ همان‌ الگوها و خوارق‌ عادات‌ به‌ نظم‌ آمده‌ است‌ كه‌ از آن‌ جمله‌اند:

 1. خاوران‌نامه‌ از ابن‌حسام‌، در شرح‌ احوال‌ و داستان‌هاي‌ جنگ‌ها و فتوحات‌ علي‌ابن‌ ابيطالب‌ و نبردهاي‌ آن‌ حضرت‌ با ديوان‌ و اژدهايان‌. اين‌ كتاب‌ در 830 هجري‌ به‌ پايان‌ رسيده‌ است‌.

 2. صاحب‌قران‌نامه‌ در داستان‌ سيدالشهداء حمزه‌ كه‌ به‌ سال‌ 1073 به‌ نظم‌ درآمده‌ است‌ و ناظم‌ آن‌ معلوم‌ نيست‌.

 3. حمله‌ي‌ حيدري‌ در زندگي‌ حضرت‌ رسول‌ و علي‌ابن‌ ابيطالب‌ و ائمه‌ي‌ اثني‌عشر و حضرت‌ صاحب‌الزمان‌ از ميرزا محمّدرفيع‌خان‌ باذل‌:

 پس‌ از مصطفي‌ مدح‌ شير خدا بود نزد ارباب‌ عرفان‌ روا

 به‌ مدح‌ علي‌ خامه‌ سر مي‌كنم‌ زمين‌ تا فلك‌ پرگهر مي‌كنم‌...

 ز جولانگه‌ غيب‌ بيرون‌ خرام‌ برون‌ آر تيغ‌ علي‌ از نيام‌

 سر دشمنان‌ از بدن‌ دور كن‌ براي‌ دل‌ دوستان‌ سور كن‌

 4. حمله‌ راجي‌ از ملابمانعلي‌ كرماني‌ كه‌ به‌ حمله‌ي‌ حيدري‌ راجي‌ نيز معروف‌ است‌ و در 1270 به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.

 5. خداوندنامه‌ از صباي‌ كاشاني‌ كه‌ مفصل‌ترين‌ حماسه‌ي‌ ديني‌ شيعي‌ست‌ و در شرح‌ احوال‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌) و جنگ‌هاي‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) است‌.

 6. اردي‌بهشت‌نامه‌ از سروش‌ اصفهاني‌ در وصف‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌).

 7. جنگ‌نامه‌ از آتشي‌، در شرح‌ جنگ‌هاي‌ علي‌(ع‌)  .

 8. داستان‌ علي‌اكبر و قاسم‌بن‌ حسن‌ از شاعري‌ به‌ نام‌ محمّد طاهربن‌ ابوطالب‌

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:۱٦ ‎ب.ظ ; شنبه ٢۸ امرداد ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم