دکتر منصور رستگار فسائی

حماسه سرایی در ایران ازمغول تا صفويه

دکتر منصور رستگار فسایی

حماسه سرایی در ایران پس از حمله مغول تا ظهور صفویان(۳)

از هجوم مغول به ایران در سال 616 هجری قمری و انقراض دولت خوارزمشاهی تا ایلغارهای تیمور، دورانی پرآشوب و ویرانگر در تاریخ ایران اتفاق افتاد آن‎چنان که می‎توان گفت ایرانیان در این دوران به بیش از تمام تاریخ گذشته خود رنج بردند و بسیاری از آثار نامطلوب سیاسی و اجتماعی و فرهنگی این دوران، در ناخودآگاه جمعی آنان اثری عمیق و جانکاه گذاشت که طبعاً در خلاقیت‎های ادبی و آثار شاعرانه، خود را به نمایش گذاشت. اگر چه در این دوران هنوز سنت‎های ادبی قدیم ادب فارسی متروک نشده بود، اما هم در قالب‎ها و هم در معانی شعر فارسی تغییراتی ایجاد شد، مثلاً شعر فارسی جنبه درباری خود را از دست داد و نظم و نثر جنبه غیرادبی و عمومی پیدا کرد و تفکر صوفیانه که از اولین نتایج نومیدی‎های مردم در روزگار مغول بود، رواج یافت و شعر عرفانی رونق گرفت و همه این مسائل با از دست رفتن استقلال و وحدت ملی ایران که با شکست غرور و امید به آینده، بدبینی و ضعف و ازبین رفتن اعتماد به نفس ملی همراه بود و ضعف اندیشه ملیت که بر اثر رواج سیاست‎های دینی و عقیدتی از اواخر قرن پنجم تا اواخر قرن هفتم اتفاق افتاد بود، سبب شد که شعر حماسی نیز کاملاً رنگ باخته و متروک و با حمله مغول یکباره به دست نیستی سپرده شود. از اوایل قرن هفتم تا روی کار آمدن صفویان در آغاز قرن دهم حماسه ملی بزرگی پدید نیاید و داستان‎های حماسی تاریخی و دینی، جای حماسه‎های ملی را بگیرد، در هیچ‎یک از این حماسه‎ها سخنی از عظمت ایران و پهلوانان ایرانی نیست، و اغلب بیگانگان و حتی خونریزانی چون چنگیز و تیمور در آنها وصف و ستوده می‎شوند. از این قبیل منظومه‎ها که از قرن هفتم تا قرن دهم هجری سروده شده‎اند، می‎توان از آثار زیر نام برد:

1.   سلجوق‎نامه، به بحر متقارب، از احمدبن محمود طوسی مشهور به قانعی در ذکر تاریخ آل سلجوق.

2.  ظفرنامه، در تاریخ ایران، از ظهور اسلام تا اواسط قرن هشتم هجری، از حمداله مستوفی (متوفی750هـ) شامل 75000 بیت.

3.  شهنشاه‎نامه تبریزی، در احوال چنگیز و جانشینان او تا سال 738 هجری، از احمدتبریزی که در قرن هشتم می‎زیست منظومه که در بحر متقارب و در 18000بیت بوده است در نسخه موزه بریتانیا "چنگیزنامه" خوانده شده است ـ برخی نیز نظم این منظومه را به شمس‎الدین کاشی نسبت داده‎اند.

4.  غازان‎نامه، از نورالدین بن شمس‎الدین محمد از معاصران غازان‎خان (703-694) مشتمل بر 10000بیت و به وزن متقارب.

5.  کرت‎نامه، از صدرالدین خطیب ربیعی پوشنگی (فوشنجی) متولد به سال 671 که به فرمان یکی از ملوک‎کرت به نام فخرالدین محمد (706 تا 705) به نظم درآمده است.

6.  سام نامۀ سیفی، از سیف‎الدین بن محمد بن یعقوب که مؤلف تاریخ هرات هم هست و این کتاب در وصف دلاوری‎های جمال‎الدین محمدسام سردار ملک فخرالدین است که از شهر هرات در برابر سپاهیان اولجاتیو مردانه دفاع کرد و در اواخر قرن هشتم می‎زیست.

7.  سام نامۀ خواجوی کرمانی، که منظومه‎ای است داستانی و عشقی که در انتساب آن به خواجو تردید شده است ولی از قراین و امارات احتمال تعلق آن به خواجو بیشتر است.

8.  زر تشت‎نامه، که حماسه‎ای دینی است، به بحر متقارب و در حدود 1500 بیت است و برخی آن‎را به زرتشت بهرام پژدو و برخی به کیکاوس پسرکیخسرو رازی که در اواخر قرن هفتم می‎‎زیسته است، نسبت داده‎اند.

9.   اسکندرنامه، از امیر خسرو دهلوی که به تقلید از نظامی ساخته شده، در اواخر قرن هفتم هجری.

10.         ظفرنامه، شرف‎الدین علی یزدی (متوفی 858هـ) که بسیاری از ابیات آن بر وزن شاهنامه است، درباره تیمور و بدایع افعال و اعمال او.

11.         بهمن‎نامه، از شیخ فخرالدین حمزه بن علی ملک طوسی متخلص به آذری که پس از سال‎های 866 در گذشته است و این منظومه در لوح سلطنت سلاطین بهمنی دکن است و آنرا در دوران احمدشاه اول (838-825هـ) به بحرمتقارب و به شیوه فردوسی سروده است.

12.         تمرنامه یا تیمورنامه، در باب فتوحات تیمور، از هاتفی خرجردی از شاعران پایان عهد تیموری این منظومه که گاهی ظفرنامه نیز خوانده می‎شود به نام سلطان حسین بایقرا، به بحرمتقارب سروده شده است.

13.                       شاهرخ‎نامه، از میرزا قاسم گنابادی در 5000 بیت دربارۀ سلطنت شاهرخ.

14.         خاوران‎نامه، از مولانا محمدبن حسام‎الدین مشهور به ابن حسام (م 875هـ) که یک حماسه دینی است در وصف حضرت علی(ع) و سفرها و جنگ‎های او در سرزمین‎ خاوران.

از ویژگی‎های این حماسه‎هاست، وزن متقارب، تاریخی و دینی بودن، فقدان حس غرور ملی و در نتیجه عدم شور و حال شاعرانه‎ای است که خواننده را در احساس و امید و آرزویی مشترک با سراینده منظومه همگام سا

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٩:۳۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٧ شهریور ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم