دکتر منصور رستگار فسائی

شرح یک غزل حافظ از کتاب شعر دلکش حافظ از دکتر منصور رستگار فسایی

سال هاست که سرگرم شرح  حافظ  هستم و تا کنون حدود ۲۰۰ غزل را شرح کرده ام خوشحال خواهم شد گه نظر خوانندکان ارجمند را در باره ی آن بدانم

شرح غزل اول حافظ:

 1    الا يا ايّهاالسّاقي‌، اَدِركأساً و ناوِلها                كه‌ عشق‌ آسان‌ نمود اوّل‌ ولي‌ افتاد مشكل‌ها


 2   به‌ بوي‌ نافه‌اي‌ كاخر صبا زان‌ طرّه‌ بگشايد       ز تاب‌ زلف‌   مشكينش‌، چه‌ خون‌ افتاد در دل‌ها


 3     به‌ مي‌ سجّاده‌ رنگين‌ كن‌، گرت‌ پير مغان‌ گويد    كه‌ سالك‌ بي‌خبر نبود، ز راه‌ و رسم‌ منزل‌ها


 4    مرا در منزل‌ جانان‌ چه‌ امن‌ عيش‌ چون‌ هر دم‌،          جرس‌ فرياد مي‌دارد كه‌ بربنديد محمل‌ها


 5     شب‌ تاريك‌ و بيم‌ موج‌ و گردابي‌ چنين‌ هايل             ‌ كجا دانند حال‌ ما سبك‌باران‌ ساحل‌ها


 6    همه‌ كارم‌ ز خودكامي‌ به‌ بدنامي‌ كشيد، آري‌    نهان‌ كي‌ ماند آن‌ رازي‌ كز آن‌ سازند محفل‌ها


 7  حضوري‌ گر همي‌ خواهي‌ ازو غايب‌ مشوحافظ‌       متي‌' ما تَلقَ مَن‌ تَهوي‌'، دَعِ الدُّنيا و اَهمِلْها


 1. ساختار غزل

 موسيقي‌ بيروني‌ (وزن‌ شعر):  مفاعيلن‌ مفاعيلن‌ مفاعيلن‌ مفاعيلن‌: بحر هزج‌ مثمّن‌ سالم‌.


 موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: كِل‌، دِل‌، زل‌... + رديف‌: ها.


 موسيقي‌ دروني‌:  صداي‌ «آ» در همه‌ غزل‌ و در امتداد افقي‌ و عمودي‌ همه‌ي‌ بيت‌ها شنيده‌ مي‌شود. اين‌ نوع‌ واج‌آرايي‌ كه‌ در كل‌ غزل‌ ديده‌ مي‌شود، هماهنگي‌ دروني‌ صوت‌ها را سامان‌ مي‌بخشد.


 1-1. نوع‌ غزل‌:


     غزلي‌ عرفاني‌ست‌ كه‌ با ارتباط‌ عمودي‌ ابيات‌ و معاني‌ همراه‌ است‌ و موضوع‌ آن‌ مشكلاتي‌ست‌ كه‌ در راه‌ سلوك‌ براي‌ مريد پيش‌ مي‌آيد، با آن‌ كه‌ مريد در آغاز مي‌پندارد كه‌ راهي‌ ساده‌ و آسان‌ را در پيش‌ گرفته‌ است‌، امّا در عمل‌ درمي‌يابد كه‌ سلوك‌ دشواري‌هاي‌ فراوان‌ دارد و به‌ سادگي‌ به‌ فيض‌ و كشف‌ و كرامتي‌ دست‌ نمي‌يابد و براي‌ او حتّي‌ لحظه‌اي‌ «حال‌» با رنج‌ بسيار، همراه‌ است‌.


       حافظ‌ خودكامگي‌ و عدم‌ پيروي‌ كامل‌، از دستورهاي‌ مرشد را دليل‌ نامرادي‌ و رسوايي‌ مريدان‌ مي‌داند و توصيه‌ مي‌كند كه‌ مريد، سخن‌ و راهنمايي‌هاي‌ مراد را با گوش‌ جان‌ بشنود و به‌ كار بندد تا به‌ «حضور» دست‌ يابد و چون‌ بدين‌ توفيق‌ دست‌ يافت‌، از دنيا و مافيها، بگذرد.


 2-1. ويژگي‌هاي‌ غزل‌: 


 1. اگرچه‌ به‌ لحاظ‌ ترتيب‌ الفبايي‌، اين‌ غزل‌ نبايد در آغاز ديوان‌  حافظ‌ بيايد امّا در همه‌ چاپ‌ها، اوّلين‌ غزل‌ ديوان‌  حافظ‌ است‌.


 2. بيت‌ اوّل‌ و آخر غزل‌ «ملمّع‌» است‌ امّا در بيت‌ اوّل‌، مصراع‌ نخست‌ عربي‌ست‌ و در بيت‌ آخر، مصراع‌ دوم‌. غزل‌ داراي‌ ابيات‌ الحاقي‌ نيست‌ ولي‌ بيت‌ دوم‌ داراي‌ گونه‌هاي‌ مختلف‌ ضبط‌ است‌ و بيت‌ اوّل‌ نيز هيچ‌ نسخه‌ بدل‌ و تفاوتي‌ در واژه‌ها و ضبط‌ ندارد. در غزل‌ موسيقي‌ كلمات‌ و هم‌نوايي‌ آن‌ها، در اكثر بيت‌ها ديده‌ مي‌شود.


 3. علاّمه‌  قزويني‌ در مورد مصراع‌ اوّل‌ بيت‌ نخست‌ انتساب‌ اين‌ بيت‌ را به‌ يزيد رد كرده‌ و نوشته‌اند كه‌: «احتمال‌ مي‌دهم‌ كه‌ دو بيت‌ منسوب‌ به‌  يزيد؛


 اناالمسموم‌ ما عندي‌ بترياق‌ و لاراقي‌


 ادركأساً و ناولها الا يا ايّهاالسّاقي‌


 از روي‌ غزل‌ ملمّع‌  سعدي‌ در بدايع‌ ساخته‌ شده‌ و سازنده‌ آن‌ از همه‌ حيث‌ از آن‌ غزل‌ ملهم‌ شده‌ است‌» غزل‌  سعدي‌ چنين‌ است‌:


 به‌ پايان‌ آمد اين‌ دفتر، حكايت‌ همچنان‌ باقي‌ به‌ صد دفتر نشايد گفت‌: حسب‌ حال‌ مشتاقي‌


 قم‌ املاء و اسقني‌ كاساً ودع‌ ما فيه‌ مسموماً مريض‌العشق‌ لايبري‌ و لا يشكو الي‌الرّاقي‌


 2. واژه‌هاي‌ غزل‌ 1:


 بيت‌ 1:   اِلا:  هان‌ -  ايّهاالسّاقي‌:  اي‌ ساقي‌، اي‌ مي‌گسار: ساقي‌، در اصل‌ نوشاننده‌ آب‌ است‌ ولي‌ بعد به‌ نوشاننده‌ و دهنده‌ شراب‌ گفته‌ شده‌ است‌ و در اصطلاح‌ به‌ چهار معني‌ به‌ كار رفته‌ است‌: 1. حق‌تعالي‌ 2. مرشد كامل‌ ( حضرت‌ محمد«ص‌») 3. شيخ‌ و مرشد و پير 4. معشوق‌ -  ادر:  به‌ گردش‌ درآور، بگردان‌ -  كأس‌:  جام‌ شراب‌، ساغر -  ناولها: آن‌ را بده‌، آن‌ را برسان‌ -  كه‌:  زيرا كه‌ -  عشق‌:  كار عشق‌ -  نمود:   به‌ نظر رسيد -  افتاد مشكلها:  مشكلات‌ فراوان‌ پديد آمد.


 بيت‌ 2:   به‌بوي‌:  به‌ هواي‌، در آرزوي‌ -  نافه‌گشودن‌:  بوي‌ نافه‌ را به‌ مشام‌ رسانيدن‌، كيسه‌ مشك‌ را گشودن‌ -  نافه‌:  كيسه‌اي‌ست‌ در ناف‌ آهوي‌ ختني‌ كه‌ از منافذ آن‌، ماده‌اي‌ بسيار خوشبو و سياه‌ به‌ بيرون‌ مي‌تراود به‌ نام‌ مشك‌ كه‌ در ادب‌ ما براي‌ هر چيز خوشبو و سياه‌، معمولاً براي‌ زلف‌ و خال‌، تصوير قرار مي‌گيرد و گاهي‌ كنايه‌ از بوي‌ شراب‌ است‌. در اين‌جا موي‌ گره‌دار و سياه‌ معشوق‌ كه‌ به‌ وسيله‌ باد صبا گشوده‌ مي‌شود و بوي‌ خوش‌ آن‌ به‌ مشام‌ عاشق‌ مي‌رسد، به‌ مشك‌ تشبيه‌ شده‌ است‌. -  صبا: باد صبح‌، باد شمال‌ كه‌ خنك‌ و ملايم‌ است‌ -  طرّه‌:  دسته‌اي‌ از موي‌ سر كه‌ در پيشاني‌ افتاده‌ باشد، مويي‌ كه‌ از قفا بندند، مطلق‌ زلف‌ -  تاب‌:  چين‌ و شكن‌ -  ز تاب‌زلف‌يا جعد مشكينش‌:  از دست‌ پيچ‌ و تاب‌ بسيار زلف‌ خوشبوي‌ مشك‌ مانند او، به‌ سبب‌ پيچ‌ها و تاب‌هاي‌ فراوان‌ كه‌ در حلقه‌هاي‌ زلف‌ او وجود دارد -  جعد:  موي‌ حلقه‌حلقه‌ و گره‌دار و پرپيچ‌ و خم‌، پيچيدگي‌ و چين‌دار بودن‌ زلف‌ -  چه‌خون‌:  چه‌ بسيار خون‌ها، خون‌هاي‌ فراوان‌،  چه‌:  مبيّن‌ معني‌ كثرت‌ است‌ -  خون‌افتادن‌در دل‌:  رنج‌ كشيدن‌، تحمل‌ ناراحتي‌ كردن‌.


 بيت‌ 3:   به‌مي‌:  به‌ وسيله‌ مي‌، با شراب‌ -  سجّاده‌ ] ات‌را [ :  جانمازت‌ را -  گرت‌پير مغان‌گويد:  اگر پير و مرشد تو به‌ تو فرمان‌ دهد يا توصيه‌ كند -  پير مغان‌:  مرشد، پيش‌كسوت‌ آتش‌پرستان‌، آزاده‌اي‌ مي‌ فروش‌ كه‌ محبوب‌ حافظ‌  است‌، مرشد و رهبر -  مغان‌:  زردشتيان‌ و آتش‌پرستان‌ -  سالك‌:  رهرو حق‌، گامزن‌ طريقت‌، هم‌ به‌ معني‌ مراد است‌ و هم‌ مريد و در اين‌جا هر دو معني‌ مناسب‌ است‌ -  منزل‌:  مرحله‌اي‌ از مراحل‌ سلوك‌ -  راه‌و رسم‌منزل‌ها:  آيين‌ و شيوه‌ رفتار و سلوك‌ در هر مرحله‌اي‌ از مراحل‌ سلوك‌.


 بيت‌ 4:   منزل‌:  محل‌ فرود آمدن‌ كاروان‌ -  جانان‌:  معشوق‌ -  چه‌امن‌عيش‌:  كدام‌ امن‌ عيش‌، (هيچ‌ امنيت‌ و آرامشي‌)، عيش‌ :  شادي‌هاي‌ حيات‌ -  جرس‌:  زنگ‌ شتر، زنگ‌ كاروان‌ كه‌ به‌ صدا در آمدن‌ آن‌ نشان‌ حركت‌ كاروان‌ است‌ -  محمل‌:  كجاوه‌.


 بيت‌ 5:   هايل‌:  ترس‌آور، هول‌انگيز -  كجا دانند:  هرگز نمي‌دانند -  سبك‌باران‌ساحل‌ها: آسودگان‌ ساحل‌نشين‌ (كساني‌ كه‌ در دريا نيستند، كساني‌ كه‌ عاشق‌ نيستند)، شايد به‌ اين‌ بيت‌  سعدي‌ نظر داشته‌ است‌:


 دنيا مثال‌ بحر عميقي‌ست‌ پرنهنگ‌ آسوده‌ عارفان‌ كه‌ گرفتند ساحلي‌


 بيت‌ 6:   همه‌كارم‌:  همه‌ي‌ كارهايم‌، همه‌ امور مربوط‌ به‌ من‌ -  خودكامي‌:  خودكامگي‌، خودرأيي‌ و خودسري‌ و خودخواهي‌ -  نهان‌كي‌ماند:  هرگز پنهان‌ نمي‌ماند، هرگز قابل‌ پنهان‌ كردن‌ نيست‌ -  محفل‌ساختن‌:  مجلس‌ ساختن‌، موضوعي‌ را بحث‌ اصلي‌ مجلس‌ قرار دادن‌.


 بيت‌ 7:   حضور:  شهود. رسيدن‌ دل‌ به‌ حق‌، غيبت‌ از خلق‌ و پشت‌ پا زدن‌ به‌ جهان‌ مادّي‌، حالتي‌ كه‌ سالك‌ در پيشگاه‌ حق‌ است‌ -  غايب‌ شدن‌:  غيبت‌ از حق‌ و غفلت‌ از او.


 يك‌ چشم‌ زدن‌ غافل‌ از آن‌ ماه‌ نباشم‌ شايد كه‌ نگاهي‌ كند، آگاه‌ نباشم‌


 متي‌:  هرگاه‌ -  ماتلق‌:  كه‌ رسيدي‌، ديدار كردي‌ -  من‌تهوي‌:  كسي‌ را كه‌ دوست‌ داري‌ - دع‌الدّنيا و...:  دنيا را رها كن‌ و واگذار.


 3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:


 بيت‌ 1:  هان‌ اي‌ ساقي‌، جام‌ شراب‌ را در گردش‌ آور و به‌ ما بده‌ كه‌ كار عشق‌ ما كه‌ در آغاز آسان‌ به‌ نظر مي‌رسيد، اينك‌ با مشكل‌ بسيار روبه‌رو شده‌ است‌ (حافظ‌  در همين‌ زمينه‌ سروده‌ است‌:


 تحصيل‌ عشق‌ و رندي‌، آسان‌ نمود اول‌ آخر بسوخت‌ جانم‌ در كسب‌ اين‌ فضائل‌


 بيت‌ 2:   ] از نمونه‌هاي‌ مشكلات‌ عشق‌ آن‌ است‌ كه‌ [  در آرزوي‌ آن‌ كه‌ باد صبا از زلف‌ يار گره‌گشايي‌ كند و بوي‌ خوش‌ آن‌ را به‌ مشام‌ ما برساند، به‌ سبب‌ پيچ‌ و خم‌ زلف‌ پرتاب‌ و مجعد او، (كه‌ باد صبا به‌ راحتي‌ نمي‌تواند از آن‌ بگذرد و بوي‌ آن‌ را به‌ مشام‌ برساند) خون‌ بسيار در دل‌ ما مي‌افتد. (رنج‌ بسيار مي‌بريم‌ و فيضي‌ نمي‌يابيم‌ و فتوحي‌ حاصل‌ نمي‌شود) [ .


 بيت‌ 3:   ] يكي‌ ديگر از مسايل‌ مهم‌ عشق‌ و سلوك‌ آن‌ است‌ كه‌ مريد بايد فرمان‌بردار كامل‌ مراد و مرشد خويش‌ باشد [  اگر مراد به‌ تو (: مريد) بگويد كه‌ جانماز خود را  ] كه‌ بايد هميشه‌ پاك‌ و طاهر باشد [  در مي‌ طاهر كن‌ و شستشو بده‌، اين‌ كار را  ] كه‌ بسيار دشوار و ناهموار به‌ نظر مي‌رسد [  انجام‌ بده‌، زيرا مراد تو بخوبي‌ راه‌ و رسم‌ مراحل‌ سلوك‌ را مي‌داند.  ] اگر سالك‌ را به‌ معني‌ مريد بگيريم‌ آن‌گاه‌ معني‌ مصراع‌ دوم‌ چنين‌ خواهد شد كه‌ مريد نبايد از راه‌ و رسم‌ سلوك‌ بي‌خبر باشد [ .


 بيت‌ 4:  چگونه‌ مي‌توانم‌ (: هرگز نمي‌توانم‌) در كوي‌ معشوق‌ قرار و آرامش‌ داشته‌ باشم‌. (: هيچ‌ آرامش‌ و امنيتي‌ در كوي‌ معشوق‌ برايم‌ وجود ندارد) وقتي‌ كه‌ زنگ‌هاي‌ كاروان‌ (حركت‌ كاروان‌ را از كوي‌ معشوق‌ اعلام‌ مي‌دارند) و پيوسته‌ فرياد مي‌زنند كه‌ اي‌ كاروانيان‌ بار سفر بربنديد و آماده‌ حركت‌ و عزيمت‌ و كوچ‌ از آن‌ منزل‌ باشيد.


 بيت‌ 5:  هرگز آسودگاني‌ كه‌ در ساحل‌ خفته‌اند حال‌ مرا كه‌ در شبي‌ تاريك‌، در ميان‌ گردابي‌ بيم‌انگيز و موج‌هايي‌ هراس‌آور (تصويري‌ از بي‌قراري‌هاي‌ عشق‌) گرفتارم‌، نمي‌دانند (تنها بلاديدگاني‌ چون‌ من‌ اين‌ حالت‌ را درمي‌يابند) كه‌ هرگز اين‌ حال‌ با حالت‌ آسودگان‌ ساحل‌نشين‌، همانند نيست‌.


 بيت‌ 6:  اگر ديدار يار را مي‌خواهي‌، حتّي‌ يك‌ لحظه‌ از او غافل‌ مباش‌ و اگر به‌ آن‌كه‌ دوستش‌ مي‌داري‌ رسيدي‌، دنيا و متعلقات‌ آن‌ را رها كن‌ و معشوق‌ را درياب‌.


 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌ 1:


 1. شرح‌ سودي‌ بر  حافظ‌، ترجمه‌ي‌  عصمت‌ ستار زاده‌ (چهار جلد)، انتشارات‌ زرين‌ و نگاه‌، چاپ‌ ششم‌،  تهران‌، 1366.


 2. حافظ‌نامه‌، بهاءالدين‌ خرمشاهي‌ ، جلد اوّل‌ و دوم‌، انتشارات‌ علمي‌ و فرهنگي‌،  تهران‌، 1366.


 3. كلك‌ خيال‌انگيز، دكتر  پرويز اهور، دو جلد، زوار،  تهران‌، 1363.


 4. شرح‌ غزل‌هاي‌  حافظ‌، مرحوم‌ دكتر  حسين‌علي‌ هروي‌، سه‌ جلد، نشر نو،  تهران‌، 1367.


 5. فرهنگ‌ اشعار  حافظ‌، شادروان‌  احمدعلي‌ رجايي‌، علمي‌،  تهران‌، 1364.


 6. ديگرسانيها در غزل‌هاي‌  حافظ‌، دكتر  سليم‌  نيساري‌، سروش‌،  تهران‌، 1373.


 7. از كوچه‌ رندان‌، شادروان‌ دكتر  عبدالحسين‌  زرين‌كوب‌، اميركبير،  تهران‌، 1354.


 در ديوان‌  شمس‌ مغربي‌  كه‌ يك‌ معاصر جوان‌تر  حافظ‌ است‌، غزلي‌ست‌ كه‌ مطلعش‌ بي‌شباهت‌ به‌ مطلع‌ غزل‌ حافظ‌  نيست‌:


 اَدر لي‌ راحَ توحيدٍ الا يا ايّهاالسّاقي‌ أرِحني‌ ساعةً عنّي‌ و عن‌ قيدي‌ و اطلاقي‌


 8. گلگشت‌، دكتر  امين‌ رياحي‌، ص‌ 280-279.

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:٤٦ ‎ب.ظ ; جمعه ٢٦ آبان ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم