دکتر منصور رستگار فسائی

گفتگو با خبرگزاری دانشجويان ايران ش۰ ايسنا ) بخش ۵

  س:شماچند کتاب مربوط به فارس دارید، فارس نامه ناصری، آثار عجم فرصت الدوله و فارس نامه ابن بلخی و فکر کنم یک کتاب هم به اسم تذکره دلگشا. که  تصحیح و توضیح این کتابها نشانه ی عمیقی ازعلاقه شما به فارس است. ممکن است در باره یاین کتابها  توضیح کاملتری ارائه  کنید؟
  ج: بله البته الان من 6 کتاب در باره ی فارس دارم  که در باره ی آنها  توضیح خواهم داد. حقیقت این است که از وقتی در   دانشگاه شیراز شروع به کار کرده ام عشق و علاقه ام این بوده است که بیکار ننشینم و از این فرصت کوتاه عمر برای خدمت به ادب و فرهنگ ایران زمین استفاده کنم به یاری خداوند بزرگ هم یاری داد  وامروز میتوانم بگویم که اد این 35 سال  هر سال یک کتاب و لا اقل 4 مقاله منتشر کرده ام.

  اولین کاری که در دانشگاه شیراز کردم  چاپ دو جلد کتاب  مقالات اولین کنگره ی جهانی سعدی و حافظ بود که  در سال1350درشیراز بر گزار شد و یک کنگره خوب جهانی بود که نقطه ی عطف حافظ شناسی سعدی پژوهی  در ایران به شمار می آید.   بعد کتاب  تصویر آفرینی در شاهنامه ،داستان فرود سیاوش ، برگزیده ی بوستان سعدی  را در دانشگاه شیراز چاپ کردم ، این کتابها چند بار تجدید چاپ شدند واین امر  برای من بسیار شوق انگیز بود. بعد فکر کردم  که باید علاوه بر وظیفه ای که درتدریس و تحقیقات  ادبی    در دانشگاه  دارم، یک کار منطقه ای هم  باید انجام دهم ، زیرا به دلیل اینکه دانشگاه شیراز در فارس واقع شده است، و دانشگاه ها باید  به اعتلاء سطح فرهنگی استان خود  هم کمک کنند .  من معتقدم که استادان ما ،  نه تنها از طریق تربیت دانشجو بلکه از طریق تحقیق باید در رشد منطقه یی دیار خود بکوشند  و طبعا  امتیاز استاد دانشگاه شیراز هم  باید این باشد که راجع به فارس تحقیق کند. همینطور  در تبریز باید استادان  بیشتر متوجه آن منطقه باشند و  در  دیگراستان ها، دانشگاه ها باید تأثیرمنطقه ای روی محیط خود داشته باشند و به ارتقاء شناخت آن استان کمک کنند. بنابراین من فکر کردم با تصحیح و تحشیه ی  کتاب هایی که درباره فارس نوشته شده است باید این وظیفه را به انجام برسانم . اما نمی دانستم از کجا شروع کنم ،آقای دکتر حسن خوب نظر  ،همکار خوبم در بخش تاریخ این مشکل را برایم حل کرد و روزی به من گفت همشهری شما به نام میرزا حسن فسایی، فارس نامه ای نوشته که چاپ سنگی است و از 70 سال پیش همینطور است و مردم آن را نمی توانند بخوانندبیا و این کتاب را تصحیح و تحشیه کن. این حرف او خواب آرام را ازمن گرفت. کار عظیم بود. حدود 1000 صفحه با قطع بلند رحلی. خیلی کتاب سنگینی بود هم از حیث حجم و هم از جهت اهمییت علمی  وهم از  لحاظ اطلاعات تاریخی و جغرافیایی فارس .

 در ا ینجا لازم است نکته ای را در خصوص فارس نامه ناصری بگویم و آن این است که می گویند  وقتی میرزا حسن فسایی فارس نامه را تألیف کرد   و به نزد ناصرالدین شاه  برد  به او گفت : « شاه به فارس نیامدند  من  فارس را به نزد شاه آوردم " یعنی در واقع این کتاب تمام اطلاعات  لازم برای شناخت  فارس را در بر  دارد. من 7 سال شب و روزم ر ا برای فارس نامه ناصری گذاشتم و آن را تصحیح و تحشیه کردم ،مقدمه یی مفصل بر آن نگاشتم و بیش از هشتاد در صد منابع کتاب را نشان دادم و عکسها و نقشه های فراوانی را بر آن افزودم ،آن چنان که  استاد نجیب مایل هروی تصحیح این کتاب را در میان کارهای  معاصران کم نظیر ،خوانده است، پس  کتاب را به انتشارات امیرکبیر دادم و در 2 جلد قطور، در بیش از 2 هزار صفحه به چاپ رسید و در سال 1367 به عنوان کتاب برگزیده سال جمهوری اسلامی ایران شناخته شد و جنابان آقایان   هاشمی رفسنجانی و  خاتمی به عنوان رئیس جمهور و وزیر ارشاد ، جوایزی علی الرسم ، به من لطف کردند .

 از آنجا که   فارس نامه ناصری، مهم ترین کتاب راجع به فارس بود ،کتاب خیلی مورد استقبال قرار گرفت و الان چاپ چهارم آن دارد شروع می شود، ضمن اینکه از چاپ دوم به بعد کتاب را  با افزوده ها ،تغییرات و اصلاحاتی بیرون آوردیم.

بعد از فارس نامه ناصری به ذوق آمدم تا کتاب دیگری  را راجع به فارس تصحیح کنم و فکر کردم آثار عجم از فرصت الدوله شیرازی که شاعر، ادیب نویسنده، مورخ باستان شناسی و حتی صنعتگر معروفی است ، سزاوار تصحیح  و تحقیق است زیرا این کتاب نیزبا چاپ سنگی  منتشر شده بود وچاپهای آن نیز فقط از روی نسخه ی جاپ سنگی تهیه شده بود وبه درد روزگار ما نمی خورد .  کار فرصت الدوله در این کتاب با کاری  که در فارس نامه ی ناصری شده است از حیث روش و بینش با کار میرزا حسن  متفاوت است ، فرصت الدوله کارهایی را که میرزا حسن از آن برنمی آمده است، در این کتاب  انجام داده است بدین معنی که فرصت الدوله نقاش است، می رود هرجا را که می بیند نقاشی می کند، میرود و می نشیند و آثار تاریخی یا آثار باستانی را ساعت ها نقاشی می کند و آنها را در « آثار عجم » می آورد و وبنابر این ،کار او دست اول  ومستند است  اگرچه مثل میرزاحسن از منابع و مآخذ عمده استفاده  نمی کند .

نکته جالب اینکه یک دانشجوی معماری که استاد راهنمای او بودم، امسال آمد مقایسه کرد نقاشی های فرصت الدوله را با خود آثار و عکسهای آنها  و نشان داد که نقاشی های فرصت الدوله آن قدر با اصول نقاشی منطبق  است که می تواند از افتخارات ما باشد، چرا که وقتی یک خارجی به ایران می آید و از آثار تاریخی و باستانی ما  نقاشی می کند خیلی برای ما مهم جلوه می کند اما فراموش می کنیم که فرصت الدوله به این زیبایی آثار عجم را نقاشی کرده است.

 نکته دیگر ،این است که فرصت الدوله شاعر است و میرزا حسن اگرچه شعر هم دارد ، اما شاعر نیست در صورتی که فرصت در آثار عجم ،شاعر و نویسنده و همچنین نقاش و جهانگرد و مورخ و جغرافیا دان است و در جا به جای کتاب این  کمالات خود  را به نمایش میگذارد و  به همین دلیل ، جنبه گوناگون  آثار عجم می تواند  پدیده  هایی  تازه ای در نگارش تاریخ و جامعه شناسی فارس به دست دهد. این کتاب هم در 2 جلد به وسیله انتشارات امیرکبیر چاپ شد.

سومین کتابی که درباره فارس تصحیح کردم تذکره دلگشا بود.تذکره دلگشا از لحاظ زمانی متقدم است بر فارس نامه ناصری و آثار عجم و نویسنده آن از بزرگان فارس است که در دربار  فتحعلی شاه وشاهان قاجار خیلی مورداحترام و اهمیت بوده است. ضمن اینکه خیلی ادیب است ونقدهایی استادانهدر کتاب خود ارایه می دهد و میزان سوادش هم  خیلی بالا است.

حاج علی اکبر نواب شیرازی که به « بسمل » تخلص می کرد هم نویسنده است و هم تاریخ دان، شاعر و نقاد و تذکره نویس است او نیز  در کتاب خود تذکره ی دلگشا ، فارس وآثار باستانی و فرهنگی و بزرگان این سرزمین را خیلی خوب نشان می دهد.

 من ، تصحیح و چاپ این کتاب هم از افتخارات و سعادتهای خود می شمارم .من چند نسخه خطی  تذکره ی دلگشا  را  مقایسه کردم و در این کار، چند نفر از بستگان مرحوم حاج علی اکبر نواب شیرازی، مثل آقای سیاوشی  نسخه های خطی خودشان  رابزرگوارانه ، در اختیار من قرار دادند و  به من کمک کردند تا در تصحیح کتاب یادشده ، بهتر کار کنم.بر این کتاب نیز مثل دو کتاب قبل مقدمه ای مفصل در باره ی زندگی و آثار نویسنده  افزودم.

چهارمین کتابی که درباره فارس تصحیح  کردم،کتاب « تذکره شعرای دارالعلم شیراز » بود. این کتاب تذکره ای است که فرصت الدوله شیرازی در کتاب " دریای کبیر " خود که هنوز چاپ نشده است ، در احوال شاعران معاصر خود تالیف کرده است و حدود 170 شاعر شیرازی را که معاصر او  بوده اند ،معرفی کرده است.این کتاب  در سلسله انتشارات دانشگاه شیراز چاپ شد که می شود گفت تنها بخش چاپ شده « دریای کبیر »، فرصت الدوله شیرازی  ، تا به امروز است.

 پنجمین کتابی  که درباره فارس تصحیح کردم ، « فارس نامه ابن بلخی » بود.
فارس نامه ابن بلخی قدیمی ترین فارس نامه است که مربوط به قرن ششم هجری می باشد این کتاب بسیار بوی منابع کهن، دیرینه فارس و درحقیقت  رنگ و آهنگ اصالت فارس دارد، نویسنده آن یک بلخی است که در شیراز دبیر دربار بوده است، اسم و نسب او را نمی دانیم ولی از این کتاب در منابع مختلف فراوان ، استفاده شده است، نثر  فارسی قشنگی دارد و در فارس هم نوشته شده است، اما اطلاعات خیلی زیادی درباره مؤلف آن نداریم ،اطلاعات بسیار دست اولی راجع به فارس دارد که  در فرنگ کسانی مثل " لسترنج "  بر روی آن کار علمی کرده اند و ما تصحیح تازه را با افزوده ها و توضیحات بیشترو با  نقاشی های فرصت الدوله  به صورتی زیبا در بنیاد فارس شناسی به چاپ رساندیم.

 ششمین کتابی  که راجع به فارس نوشتم « خاک پارس » است که اخیراً و از کارهایی است که در سال 85 منتشر شده است. " خاک پارس " مجموعه مقالات و اشعاری است که درباره فارس و رجال آن در طول سالها در باره ی فارس و بزرگان آن نوشته و سروده ام و از کسانی چون  باربد ، ارسلان بساسیری ، مولفان بزرگ فارس که آنان را آیینه داران فارس خوانده ام ، مرحوم سامی، مرحوم علی اصغر حکمت ،مرحوم دکتر اسکندری، و دکتر ثامنی   مرحوم مشفق و.. کسانی چون صادق همایونی یاد کرده ام واز کسانی چون  جناب  دکتر ناصر کجوری سخن گفته ام  که من هرچه دارم از نتایج پرورش معنوی ایشان در  دبیرستان ذوالقدر فساست و  بسیار مدیون ایشان هستم،  ایشان مدیر مدرسه و دبیر ما  بودند و بعدا وقتی که مدیر کل فرهنگ قزوین بودند مرا یاری دادند که به قزوین و تهران منتقل شوم فوق لیسانس و دکتری بگیرم.  کتاب خاک پارس  را انتشارات نوید چاپ کرد. در اینجا لازم است بگویم که هنوز کار من با فارس و بزرگان آن به فرجام نرسیده است، اگر  کتاب « خاک پارس » در 10 جلد  هم نگارش می شد   ،کار بزرگان فارس به پایان نمی رسید.

بعد از خاک پارس ، کتاب علی اصغر حکمت شیرازی را نوشتم که به وسیله انتشارات طرح نو در مهرماه سال 85 منتشر شد.علی اصغر حکمت شیرازی نوه میرزا حسن فسایی مؤلف فارس نامه ناصری است.  خانواده ی او ، به 38 واسطه نسب خود را به حضرت علی (ع) می رسانندورجال بزرگی مثل سید علی خان شیرازی، شارح صحیخه سجادیه و غیاث الدین منصور از این خانواده  بودند.
به هر حال شرح کامل کارهای  مرحوم حکمت را به طور مفصل در این کتاب آورده ام. یادداشتهای خود حکمت کمک فراوانی در تالیف این کتاب بود زیرا مرحوم حکمت  به مدت  60 سال خاطرات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی خود را هر شب می  نوشته  است که در 60 دفتر جمع شده بود، حتی او در سال های آخر عمر که دیگر نمی توانسته بنویسد ، خطوطی دارد که فکر می کرده می نوشته است. خوشبختانه  جناب  آقای دکتر دبیر سیاقی 4 جلد  آن یادداشتها را تا به امروز  چاپ و منتشر  کرده اند  که 2 جلد آن  در انجمن آثار و مفاخر  به چاپ رسیده است.


نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٦:٢۸ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ٩ آذر ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم