دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزل شماره ی ۲ حافظ از دکتر منصور رستگار درکتاب شعر دلکش حافظ ا

 غزل‌ 2

 شمع‌ آفتاب‌

 1                     صلاح‌ كار كجا و من‌ خراب‌ كجا ببين‌ تفاوت‌ ره‌ كز كجاست‌ تا به‌ كجا؟!

 2                     چه‌ نسبت‌ است‌ به‌ رندي‌ صلاح‌ و تقوي‌ را سماع‌ وعظ‌ كجا نغمه‌ي‌ رباب‌ كجا؟!

 3                     دلم‌ ز صومعه‌ بگرفت‌ و خرقه‌ي‌ سالوس‌ كجاست‌ دير مغان‌ و شراب‌ ناب‌ كجا؟

 4                     بشد - كه‌ ياد خوشش‌ باد - روزگار وصال‌ خود آن‌ كرشمه‌ كجا رفت‌ و آن‌ عتاب‌  كجا؟

 5                     ز روي‌ دوست‌ دل‌ دشمنان‌   چه‌ دريابد چراغ‌ مرده‌ كجا شمع‌ آفتاب‌ كجا؟

 6                     مبين‌ به‌ سيب‌   زنخدان‌ كه‌ چاه‌ در راه‌ است‌ كجا همي‌ روي‌ اي‌ دل‌ بدين‌ شتاب‌ كجا؟

 7                     چو كُحْل‌ بينش‌ ما   خاك‌ آستان‌ شماست‌ كجا رويم‌ بفرما از اين‌ جناب‌ كجا؟

 8                     قرار و خواب‌ ز  حافظ‌ طمع‌ مدار اي‌ دوست‌ قرار چيست‌، صبوري‌ كدام‌، خواب‌ كجا؟!

 1. ساختار غزل‌:

 موسيقي‌ بيروني‌ (وزن‌ شعر):  «مفاعلن‌ فعلاتن‌ مفاعلن‌ فعلن‌»: بحر مجتث‌ مثمّن‌ مجنون‌ محذوف‌.

 موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: خراب‌، ناب‌، رباب‌... + رديف‌: كجا.

 موسيقي‌ دروني‌:  در همه‌ بيت‌ها تجانس‌ صداي‌ هجاي‌ بلند «آ» و صداي‌ «س‌: ص‌» وجود دارد، به‌ علاوه‌ در اكثر ابيات‌ نوعي‌ تقابل‌ و تضاد معنايي‌ و تصويري‌ وجود دارد.

 1-1. نوع‌ غزل‌:  از غزل‌هاي‌ رندانه‌  حافظ‌ است‌ كه‌ شاعر گستاخانه‌ از مستي‌ و مي‌خوارگي‌، عشق‌ورزي‌ و تحمّل‌ سختي‌ها، سخن‌ مي‌راند و بدين‌ شيوه‌، تضادهاي‌ انديشگي‌-رفتاري‌ مردم‌ عصر خود را فاش‌ مي‌سازد و عكس‌العمل‌هاي‌ رندان‌ آزاده‌ را در مقابل‌ آن‌ها نشان‌ مي‌دهد. رند با مستي‌، مصلحت‌گرايي‌ رياكارانه‌ را نفي‌ مي‌كند و با سماع‌ و شراب‌، زهد و صلاح‌ و تقواي‌ دروغين‌ را محكوم‌ مي‌سازد و از صومعه‌ و خرقه‌پوشان‌ ريايي‌ آن‌، به‌ دير مغان‌ و شراب‌ پناه‌ مي‌برد. او ظاهرپرستان‌ دل‌مرده‌ را چراغ‌هايي‌ بي‌نور مي‌خواند و آنان‌ را مردمي‌ مي‌داند كه‌ قادر به‌ ديدار معشوق‌ و نور حقيقت‌ نيستند و با عشق‌ مجازي‌ خود به‌ زنخدان‌ و ظاهر معشوق‌، به‌ چاه‌ گمراهي‌ مي‌افتند درحالي‌كه‌ عاشق‌ حقيقي‌ يعني‌ رندان‌ بي‌قرار و خواب‌ و بي‌صبر و بي‌ادّعا و توقع‌، خاك‌ پاي‌ معشوق‌ را سرمه‌ چشم‌ خويش‌ مي‌سازند و از درگاه‌ معشوق‌ قدمي‌، دور نمي‌شوند.

 2-1. ويژگي‌هاي‌ غزل‌:  1. بعضي‌، قافيه‌ غزل‌ را در بيت‌ مطلع‌ (نخست‌) غلط‌ پنداشته‌اند زيرا در آن‌جا «راب‌» با «تابه‌» هم‌قافيه‌ شده‌ است‌ و مرحوم‌  فرزاد آن‌ را از موارد نادر قافيه‌ صوري‌ (نه‌ صوتي‌) مي‌داند. بعضي‌ نيز اين‌ قافيه‌ را بازمانده‌ لهجه‌ي‌ شيرازي‌ در شعر  حافظ‌ دانسته‌اند.

 2. در اين‌ غزل‌ بعد از كلمه‌ «كجا» اغلب‌ فعل‌ مناسب‌ معني‌ حذف‌ شده‌ است‌. مانند: صلاح‌ كار كجاست‌ و من‌ خراب‌ كجا هستم‌،... سماع‌ وعظ‌ كجاست‌ و من‌ خراب‌ كجا هستم‌.

 3. تفكر رندانه‌  حافظ‌، تصويرهاي‌ متضادي‌ را در اين‌ غزل‌ در برابر هم‌ قرار داده‌ است‌. مثل‌ رندي‌ در برابر صلاح‌ و تقوا،  صومعه‌ در برابر ميخانه‌، خرقه‌ي‌ سالوس‌ و شراب‌، دوست‌ در برابر دشمن‌، وصال‌ در برابر فراق‌، چراغ‌ مرده‌ در برابر شمع‌ آفتاب‌.

 4.  حافظ‌ غزلي‌ ديگر دارد در همين‌ مضمون‌:

 صلاح‌ از ما چه‌ مي‌جويي‌ كه‌ مستان‌ را صلا گفتيم‌ به‌ دور نرگس‌ مستت‌، سلامت‌ را دعا گفتيم‌

 5. مرحوم‌ دكتر  غني‌  معتقد است‌ كه‌ اين‌ غزل‌ احتمالاً در روزهاي‌ توقف‌  شاه‌ شجاع‌ در ميدان‌ سعادت‌ بيرون‌ دروازه‌  شيراز و در روزگار ورود او به‌ شهر سروده‌ شده‌ است‌، مقارن‌ 767 ه . ق‌ (تاريخ‌ عصر  حافظ‌، ص‌ 243 و تاريخ‌ آل‌ مظفر، ص‌ 153).

 2. واژه‌هاي‌ غزل‌:

 بيت‌ 1:  صلاحِ كار:  مصلحت‌ كار من‌ -  كجا:  كجاست‌ -  خراب‌:  مست‌، كاملاً مست‌ -  كجا: كجا هستم‌ -  ببين‌!! :  ملاحظه‌ كن‌، (فعل‌ براي‌ بيان‌ طنز و تعجّب‌ است‌)، با تعجّب‌ بنگر و نگاه‌ كن‌، فعل‌ ربطي‌ «است‌» در مصراع‌ دوم‌ حذف‌ شده‌ است‌.

 بيت‌ 2:  چه‌نسبت‌است‌:  هيچ‌ مناسبتي‌ ندارد. (سؤال‌ براي‌ نفي‌ مطلق‌ موضوع‌ :  نسبت‌) هيچ‌ نسبت‌ و رابطه‌اي‌ وجود ندارد.  رندي‌:  آزادگي‌ از قيود ظاهري‌ (صلاحِ تقوا :  درست‌تر به‌ نظر مي‌رسد)  صلاح‌تقوي‌:  مصلحت‌انديشي‌ متقيان‌ و اهل‌ تقوي‌' -  سماع‌وعظ‌: شنيدن‌ موعظه‌ -  نغمه‌رباب‌:  آواي‌ سازي‌ زهي‌ شبيه‌ كمانچه‌.

 بيت‌ 3:  گرفتن‌دل‌:  غمگين‌ و افسرده‌ شدن‌، ملول‌ شدن‌ -  صومعه‌:  محل‌ عبادت‌ ترسايان‌ و صوفيان‌ و اهل‌ خانقاه‌، مطلق‌ عبادتگاه‌ -  خرقه‌:  جامه‌ي‌ خشن‌ و پشمين‌ صوفيان‌، دلق‌ -  سالوس‌:  تزوير و ريا و فريب‌ -  خرقه‌ي‌سالوس‌:  جامه‌ صوفيانه‌اي‌ كه‌ به‌ قصد رياكاري‌ و فريب‌ مردم‌ پوشيده‌ شده‌ باشد، خرقه‌ رياكاران‌.

 بيت‌ 4:  بشد:  سپري‌ شد، گذشت‌ (فاعل‌ آن‌ «روزگار» وصال‌ است‌) -  ياد خوشش‌باد: جمله‌ معترضه‌ است‌ به‌ معني‌ يادش‌ به‌ خير باد - كرشمه‌ي‌  ] معشوق‌ [ : اشارت‌هاي‌ چشم‌ و ابروي‌ معشوق‌ به‌ قصد دل‌ربايي‌، دل‌ربايي‌هايي‌ معشوق‌ با چشم‌ و ابرو. عتاب‌:  عتاب‌ معشوق‌، كجا  ] رفت‌، شد [ ؟ كرشمه‌ها و عتاب‌هايي‌ كه‌ معشوق‌ با چشم‌ و ابروي‌ خود مي‌كرد تا از ما دل‌ ببرد به‌ كجا رفت‌؟ ديگر از آن‌ خبري‌ نيست‌.

 بيت‌ 5:  چراغ‌مرده‌:  چراغ‌ خاموش‌، تصويري‌ براي‌ دل‌ دشمنان‌ -  شمع‌آفتاب‌:  آفتاب‌ كه‌ چون‌ شمع‌ روشن‌ و نوراني‌ست‌، تصوير روي‌ معشوق‌ (اضافه‌ تشبيهي‌).

 بيت‌ 6:  سيب‌زنخدان‌:  (اضافه‌ تشبيهي‌) سيب‌ زنخ‌ يا ذقن‌ معشوق‌ - چانه‌ي‌ زيباي‌ معشوق‌، كه‌ چون‌ سيب‌ است‌.

 بيت‌ 7:  كُحل‌:  (به‌ ضم‌ اوّل‌: سُرمه‌ - توتيا - ماده‌اي‌ كه‌ براي‌ زيبايي‌ و تقويت‌ بينايي‌ در چشم‌ مي‌كشيدند.  كحل‌بينش‌ما:  سرمه‌ چشم‌ ما -  بينش‌:  بينايي‌ -  جناب‌:  آستان‌، درگاه‌، محل‌ اقامت‌ معشوق‌.

 بيت‌ 8:  قرار و خواب‌:  آرامش‌ و آسودگي‌ و راحت‌. صبوري‌ كدام‌  ] است‌ [  خواب‌ كجا ] است‌ [ . كجا در اين‌ مصراع‌ نفي‌ عام‌ مي‌كند: ملطقاً قرار و صبوري‌ و خوابي‌ براي‌ من‌ وجود ندارد.

 3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:

 بيت‌ 1:  ] دور باد از من‌ رند، صلاح‌ و مصلحت‌انديشي‌ و حفظ‌ ظاهر [  من‌ رند كجا هستم‌ و صلاح‌ و مصلحت‌انديشي‌ كجاست‌.  ] من‌ رند اصلاً مصلحت‌انديش‌ نيستم‌ [  نگاه‌ كن‌ كه‌ تفاوت‌ راه‌ مصلحت‌انديشان‌  ] زاهدان‌ ظاهرپرست‌ [  و من‌ رند، از كجاست‌ تا به‌ كجا.

 بيت‌ 2:  صلاح‌انديشي‌ و تقواي‌ ظاهري‌ اين‌ صومعه‌نشينان‌، هيچ‌ نسبت‌ و ربطي‌ با عمل‌ و انديشه‌هاي‌ من‌ رند، ندارد، آنان‌ شيفته‌ مجلس‌ موعظه‌اند!! و من‌ دلداده‌ شنيدن‌ نواي‌ رباب‌!! (طنز است‌).

 بيت‌ 3:  دلم‌ از صومعه‌ و خرقه‌پوشان‌ رياكار آن‌ گرفته‌ است‌.  ] بنابراين‌ براي‌ دور شدن‌ از آن‌ها [  راه‌ دير مغان‌ را كه‌ شراب‌ ناب‌ در آن‌ است‌، به‌ من‌ نشان‌ دهد. (صومعه‌ و خرقه‌پوشانش‌، در مقابل‌ دير مغان‌ و شرابش‌ قرار دارد).

 بيت‌ 4:  روزگار وصل‌ - كه‌ يادش‌ بخير باد - سپري‌ شد و امروز ديگر نه‌ از ناز مهربانانه‌ و نه‌ از سرزنش‌هاي‌ قهرآميز تو  ] اي‌ معشوق‌ [ ، خبر و نشاني‌ نيست‌.

 بيت‌ 5:  رقيبان‌ دشمن‌خو، با دل‌هاي‌ تاريك‌ و چون‌ چراغ‌ مرده‌اي‌ كه‌ دارند، قدر جمال‌ زيباي‌ تو را كه‌ چون‌ آفتاب‌ مي‌درخشد، نمي‌شناسند.

 بيت‌ 6:  اي‌ دل‌ من‌: به‌ ظاهر و زيبايي‌ ظاهري‌ چانه‌ي‌ معشوق‌ كه‌ به‌ زيبايي‌ سيب‌ است‌، دل‌ مبند كه‌ در آن‌ چانه‌، چال‌ و چاهي‌ست‌ كه‌ موجب‌ هلاك‌ تو خواهد شد (چاه‌، كنايه‌ از فرورفتگي‌ زنخدان‌ معشوق‌ است‌) بنابراين‌ با عشق‌ ورزيدن‌ به‌ ظاهر معشوق‌ با اين‌ همه‌ شتاب‌، خود را به‌ چاه‌ گمراهي‌ مينداز!

 بيت‌ 7:  وقتي‌ كه‌ خاك‌ درگاه‌ تو، سرمه‌ چشم‌ و مايه‌ي‌ بينايي‌ ماست‌، خود تو بگو كه‌ ما از درگاه‌ تو به‌ كجا مي‌توانيم‌ رفت‌. (نمي‌توانيم‌ به‌ هيچ‌ جاي‌ ديگر برويم‌).

 بيت‌ 8:  از من‌: ( حافظ‌) توقع‌ آرامش‌ و خواب‌ نداشته‌ باش‌. با عشق‌ تو براي‌ من‌ هرگز قرار و صبر و آرامشي‌ وجود ندارد.

 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 1.  حافظ‌نامه‌، جلد اول‌، ص‌ 101 و 105.

 2. شرح‌ غزل‌هاي‌  حافظ‌، دكتر  حسين‌علي‌ هروي‌، ص‌ 6، 7، 8 و 9.

 3. كلك‌ خيال‌انگيز، دكتر  پرويز اهور، واژه‌هاي‌ وعظ‌، صومعه‌، خرقه‌ سالوس‌، كحل‌، جناب‌.

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱٠:٢۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٢۸ آذر ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم