دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزل شماره ی سه حافظ از دکتر منصور رستگار فسايی در کتاب شعر دلکش حافظ

 شيرين‌كار شهرآشوب‌

 1                     اگر آن‌ ترك‌ شيرازي‌ به‌ دست‌ آرد دل‌ ما را به‌ خال‌ هندوش‌   بخشم‌  سمرقند و  بخارا را

 2                     بده‌ ساقي‌ مي‌ باقي‌ كه‌ در جنّت‌ نخواهي‌ يافت‌ كنار  آب‌ ركناباد و گلگشت‌  مصلّي‌ را

 3                     فغان‌ كاين‌ لوليان‌ شوخ‌   شيرين‌كار شهرآشوب‌ چنان‌ بردند صبر از دل‌ كه‌ تركان‌ خوان‌ يغما را

 4                     ز عشق‌ ناتمام‌ ما جمال‌ يار مستغني‌ست‌ به‌ آب‌ و رنگ‌ و خال‌ و خط‌ چه‌ حاجت‌ روي‌ زيبا را

 5                     حديث‌ از مطرب‌ و مي‌ گوي‌ و راز دهر كمتر جوي‌ كه‌ كس‌ نگشود و نگشايد به‌ حكمت‌ اين‌ معمّا را

 6                     من‌ از آن‌ حسن‌ روزافزون‌ كه‌  يوسف‌ داشت‌ دانستم‌ كه‌ عشق‌ از پرده‌ي‌ عصمت‌ برون‌ آرد  زليخا را

 7                     «بدم‌ گفتي‌ و خرسندم‌ عفاك‌الله نكو گفتي‌»  جواب‌ تلخ‌ مي‌زيبد لب‌ لعل‌ شكرخا را

 8                     نصيحت‌ گوش‌ كن‌ جانا كه‌ از جان‌ دوست‌تر دارند جوانان‌ سعادتمند پند پير دانا را

 9                     غزل‌ گفتي‌ و دُر سُفتي‌ بيا و خوش‌ بخوان‌  حافظ‌ كه‌ بر نظم‌ تو افشاند فلك‌ عِقدِ ثريا را

 1. ساختار غزل‌:

 موسيقي‌ بيروني‌ (وزن‌ شعر):  «مفاعيلن‌ مفاعيلن‌ مفاعيلن‌ مفاعلين‌»: بحر هزج‌ مثمن‌ سالم‌.

 موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: ما، را، لا... + رديف‌: را

 موسيقي‌ دروني‌:  تكرار هجاي‌ بلند «آ» و «او» در اكثر ابيات‌، تكرار صداي‌ «س‌ و ش‌» در تمام‌ مصراعها.

 1-1. نوع‌ غزل‌:  از غزلهاي‌ عاشقانه‌  حافظ‌ است‌ كه‌ با عرفان‌، (بيت‌ 4) تفكّر خيامي‌ (بيت‌ 5)، تلميح‌ (بيت‌ 6)، پند و اندرز (بيت‌ 8) و شطح‌ (بيت‌ آخر) همراه‌ است‌.

 مضمون‌ غزل‌:   حافظ‌ بهار  شيراز را در گلگشت‌ مصلاّ و كنار رود ركناباد، برتر از بهشت‌ مي‌شمارد، امّا به‌ دور از معشوقي‌ كه‌ صبر و آرام‌ را از وي‌ ربوده‌ است‌ آرامشي‌ احساس‌ نمي‌كند، بنابراين‌ از ساقي‌ مي‌خواهد تا با شراب‌، غم‌ را از دل‌ وي‌ بزدايد،  حافظ‌ مي‌داند كه‌ مهرورزي‌ عاشق‌، معشوق‌ را زيباتر و برازنده‌تر از آن‌چه‌ هست‌، جلوه‌ نمي‌دهد و روي‌ زيباي‌ معشوق‌، به‌ رنگ‌ و خط‌ و خالي‌ كه‌ از ستايش‌ عاشق‌ به‌ وجود آمده‌ باشد، نيازمند نيست‌، امّا در مقابل‌، اين‌ حسن‌ معشوق‌ است‌ كه‌ عاشق‌ را زليخاوار، از پرده‌ خويشتنداري‌ به‌ در مي‌افكند، عاشقي‌ چون‌  حافظ‌، از ملامت‌ نمي‌هراسد و با سخن‌ شيرين‌ و مرواريدآساي‌ خود هم‌چنان‌ ترانه‌ عشق‌ را سر مي‌دهد و فلك‌، عقد ثريا را به‌ نظم‌ شيرين‌ او (كه‌ برخاسته‌ از عشق‌ است‌) به‌ او ( حافظ‌ عاشق‌) نثار مي‌كند.

 2-1. ويژگي‌هاي‌ غزل‌:  1. در اين‌ غزل‌،  حافظ‌  سمرقند و  بخارا (با همه‌ زيبارويان‌ سمرقندي‌ و  بخارايي‌) را به‌ خال‌ هندوي‌ معشوق‌ مي‌بخشد، معشوقي‌ لولي‌وش‌، شوخ‌ شيرين‌كار و شهرآشوب‌ كه‌ تركانه‌ دل‌ او را هم‌چون‌ خوان‌ يغما، به‌ غارت‌ برده‌ است‌، امّا لبان‌ لعل‌ شكرخا و روي‌ زيباي‌ او با عاشق‌، به‌ خوش‌زباني‌ و محبّت‌ رفتار نمي‌كند، جوانست‌ و پند پيرانه‌ي‌ عاشق‌ را نمي‌شنود. درباره‌ اين‌ غزل‌ نوشته‌اند اميرتيمور گوركان‌  به‌  حافظ‌ مي‌گويد من‌ به‌ ضرب‌ شمشير اكثر ربع‌ مسكون‌ را مسخر ساختم‌ و هزاران‌ ولايت‌ را ويران‌ كردم‌ تا  سمرقند و  بخارا را آبادان‌ سازم‌، تو به‌ يك‌ خال‌ هندوي‌ ترك‌ شيرازي‌ آن‌ها را مي‌بخشي‌ و  حافظ‌ پاسخ‌ مي‌گويد اي‌ سلطان‌ عالم‌ از آن‌ نوع‌ بخشندگي‌ست‌ كه‌ بدين‌ روز افتاده‌ام‌  .

 2. معشوق‌ در اين‌ غزل‌ اوصاف‌ و تصاويري‌ دارد چون‌: ترك‌ شيرازي‌ با خال‌ هندو، لولي‌، شوخ‌ شيرين‌كار كه‌ داراي‌ حسن‌ روزافزون‌ يوسفي‌ست‌، صاحب‌ لعل‌ شكرخا ولي‌ با سخن‌ تلخ‌.

 3. بيت‌ 7 تضمين‌ مصراعي‌ از  سعدي‌ است‌:

 بدم‌ گفتي‌ و خرسندم‌ عفاك‌الله نكو گفتي‌ سگم‌ خواندي‌ و خشنودم‌ جزاك‌الله كرم‌ كردي‌

 مولانا  جلال‌الدين‌ محمد بلخي‌ نيز دو غزل‌، بدين‌ قافيه‌ و رديف‌ دارد كه‌ مطلع‌ آن‌ دو چنين‌ است‌:

 1. هلا اي‌  زهره‌ي‌ زهرا بكش‌ آن‌ گوش‌ زهرا را تقاضايي‌ نهادستي‌، در اين‌ جذبه‌ دل‌ ما را

 2. ايا نور رخ‌  موسي‌، مكن‌ اعمي‌ صفورا را چنين‌ عشقي‌ نهادستي‌ به‌ نورش‌ چشم‌ بينا را

 سلمان‌ ساوجي‌  نيز دو غزل‌ بدين‌ وزن‌ و رديف‌ دارد به‌ مطلع‌؛

 1. اگر حسن‌ تو بگشايد نقاب‌ از چهره‌، دعوي‌' را به‌ گل‌ رضوان‌ براندايد، در فردوس‌ اعلي‌' را (ص‌ 251)

 2. به‌ دست‌ باد گه‌گاهي‌، سلامي‌ مي‌رسان‌ يارا كه‌ از لطف‌ تو آخر خود سلامي‌ مي‌رسد ما را (ص‌ 256)

 2. واژه‌هاي‌ غزل‌:

 بيت‌ 1:  ترك‌شيرازي‌:  معشوق‌ سركش‌ و زيباروي‌  ] و وفاپيشه‌ي‌ [  شيرازي‌ در برابر تركان‌ زيباي‌  سمرقندي‌ كه‌  حافظ‌ آنان‌ را بي‌وفا مي‌داند:

 به‌ خوبان‌ دل‌ مده‌  حافظ‌، ببين‌ آن‌ بي‌وفايي‌ها كه‌ با خوارزميان‌ كردند تركان‌  سمرقندي‌

 امّا اين‌ بيت‌ نيز از  سعدي‌ است‌:

 ز دست‌ ترك‌ ختايي‌ كسي‌ جفا چندان‌ نمي‌برد كه‌ من‌ از دست‌ ترك‌ شيرازي‌

 دل‌به‌دست‌آوردن‌:  رضاي‌ خاطر كسي‌ را فراهم‌ كردن‌. كسي‌ (: عاشق‌) را از خود راضي‌ و خشنود كردن‌ -  خال‌هندوش‌:  خال‌ هندي‌ معشوق‌، خال‌ سياه‌ معشوق‌ - هندو منسوب‌ به‌ هند و مجازاً به‌ معني‌ سياه‌ و غلام‌ سياه‌پوست‌ -  به‌خال‌...:  دو نقطه‌ بزرگ‌ يعني‌ شهر عظيم‌  سمرقند و  بخارا را به‌ نقطه‌ خال‌ او پيشكش‌ مي‌كنم‌.

 بيت‌ 2:  مي‌باقي‌:  بقيه‌ و مانده‌ شراب‌ در كوزه‌ يا سبو،

 مي‌ باقي‌ بده‌ تا مست‌ و خوشدل‌ به‌ ياران‌ بر فشانم‌ عمر باقي‌

 جنّت‌:  بهشت‌ موعود، باغ‌ بهشت‌ -  كنار  آب‌ركناباد:  حاشيه‌ و ساحل‌ رود ركناباد - ركناباد :  نهري‌ معروف‌ كه‌ تكيه‌  حافظيه‌ (جايي‌ كه‌ مقبره‌  حافظ‌ در آن‌ قرار دارد) را مشروب‌ مي‌كرد -  گلگشت‌ مصلّي‌:  تفرجگاهي‌ در  شيراز كه‌ آرامگاه‌  حافظ‌ در آن‌جاست‌ -  مصلّي‌:  نمازگاه‌ عمومي‌  شيراز در روزگار  حافظ‌.  گلگشت‌:  گشتن‌ در گلستان‌ و باغ‌ - بعضي‌ آن‌ را گل‌كِشت‌ هم‌ خوانده‌اند يعني‌ جايي‌ كه‌ در آن‌ گل‌ كاشته‌اند.

 بيت‌ 3:  فغان‌:  فرياد -  لوليان‌:  كوليان‌، لوريان‌ (با توجّه‌ به‌ اشاره‌  حافظ‌ به‌ آن‌ ترك‌ شيرازي‌ و اشاره‌ به‌ معشوق‌ مفرد در ابيات‌ بعد، جمع‌ آمدن‌ كلمه‌ لوليان‌ -  جوانان‌سعادتمند:  به‌ خاطر ابهام‌ بخشيدن‌ و به‌ كنايه‌ ياد كردن‌ معشوق‌ است‌ و طبعاً مفرد كلمه‌ مورد نظر حافظ‌ است‌. يعني‌ فغان‌ كه‌ آن‌ كولي‌ (ترك‌ شيرازي‌) دل‌ مرا چنان‌ برد كه‌... -  شوخ‌: گستاخ‌، بي‌پروا -  شيرين‌كار:  خوش‌ادا -  شهرآشوب‌:  فتنه‌انگيز، كسي‌ كه‌ با زيبايي‌ خود شهري‌ را به‌ هم‌ مي‌زند -  خوان‌يغما:  سفره‌اي‌ كه‌ تركان‌ پهن‌ مي‌كردند و مهمانان‌ مي‌توانستند همه‌ محتويات‌ آن‌ را با خود ببرند.

 بيت‌ 4:  ز عشق‌ناتمام‌...:  از عشق‌ ناقص‌ و ناكامل‌ ما -  عشق‌:  عشق‌ورزي‌ عاشقاني‌ چون‌ ما كه‌ در كار عشق‌ پخته‌ و كامل‌ نيستيم‌، از عشق‌ ناقص‌ من‌، از عشقي‌ كه‌ از كمال‌ برخوردار نيست‌ -  جمال‌يار:  زيبايي‌ و حسن‌ معشوق‌ -  به‌آب‌و رنگ‌و خال‌و خط‌: به‌ آرايش‌، روي‌ زيباي‌ معشوق‌ را نيازي‌ به‌ آرايش‌ نيست‌ -  مستغني‌:  بي‌نياز.

 بيت‌ 5:  راز دهر:  اسرار روزگار، رازهاي‌ زمانه‌ -  به‌حكمت‌:  به‌ وسيله‌ عقل‌ و دانايي‌ -  معمّا: راز پيچيده‌ و مرموز.

 بيت‌ 6:  يوسف‌:  فرزند  يعقوب‌ پيغمبر كه‌ برادرانش‌ از رشك‌، قصد جان‌ او كردند و در چاهش‌ افكندند، امّا به‌ خواست‌ خدا رهايي‌ يافت‌ و به‌ عزيزي‌ مصر رسيد و  زليخا (به‌ فتح‌ اوّل‌) همسر عزيز مصر، عاشق‌ او گشت‌ -  پرده‌ي‌عصمت‌:  اضافه‌ي‌ تشبيهي‌ست‌، سراپرده‌ي‌ خويشتن‌داري‌ -  عصمت‌:  نگاه‌داري‌ نفس‌ از گناه‌.

 بيت‌ 7:  خرسندم‌:  قانع‌ هستم‌ -  عفاك‌الله:  خداوند تو را ببخشاياد -  لب‌لعل‌شكرخا:  آن‌ لب‌ سرخ‌ چون‌ لعل‌ كه‌ شيرين‌گفتار!! است‌. (طنزي‌ست‌ كه‌ بد گفتن‌ معشوق‌ را به‌ شكرخايي‌ (شيرين‌سخني‌) تعبير مي‌كند و آن‌ را مي‌ستايد)!!

 بيت‌ 8:  جوانان‌سعادتمند:  تو اي‌ جوان‌ سعادتمند (معشوق‌) -  پير دانا:   حافظ‌.

 بيت‌ 9:  دُرّ سفتي‌:  سخن‌ و غزل‌  شيرين‌ و نكو گفتي‌ -  بخوان‌:  به‌ آواز بخوان‌ -  عقد ثريا: (تشبيه‌ صريح‌) گردن‌بند پروين‌ - ستاره‌ ثريا يا خوشه‌ پروين‌ به‌ گردن‌بندي‌ تشبيه‌ شده‌ كه‌ فلك‌ آن‌ را نثار شعر  حافظ‌ مي‌كند.

 3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:

 بيت‌ 1:  اگر آن‌ دلبر سركش‌ شيرازي‌، دل‌ مرا از خود خشنود سازد،  سمرقند و  بخارا را (با همه‌ وسعت‌ و عظمتي‌ كه‌ دارند) و يا همه‌ي‌ زيبارويان‌  سمرقندي‌ و  بخارايي‌ را (كه‌ در زيبايي‌ بي‌نظيرند) نثار خال‌ سياه‌ او مي‌كنم‌ (به‌ نقطه‌ كوچك‌ خال‌ او دو شهر و نقطه‌ بزرگ‌ را با همه‌ زيبايانش‌ مي‌بخشم‌).

 1. به‌ شعر  حافظ‌  شيراز مي‌رقصند و مي‌نازند سيه‌چشمان‌  كشميري‌ و تركان‌  سمرقندي‌

 2. به‌ خوبان‌ دل‌ مده‌  حافظ‌، ببين‌ آن‌ بي‌وفايي‌ها كه‌ با خوارزميان‌ كردند، تركان‌  سمرقندي‌

 بيت‌ 2:  اي‌ ساقي‌!! اينك‌ كه‌ من‌ در كنار رود ركناباد و در تفرجگاه‌ مصلاي‌  شيراز نشسته‌ام‌، باقي‌مانده‌ شراب‌ موجود در سبو را هم‌ به‌ من‌ بده‌ كه‌ اين‌ چنين‌ جايي‌ را حتّي‌ در بهشت‌ نيز پيدا نمي‌كنيم‌.

 بيت‌ 3:  فرياد كه‌ اين‌ معشوق‌ كولي‌وش‌، بي‌پروا و خوش‌ادا و فتنه‌انگيز، دل‌ مرا آن‌ چنان‌ از من‌ ربود كه‌ تركان‌، خوان‌ يغما را غارت‌ مي‌كنند.

 بيت‌ 4:  ستايش‌هاي‌ ما عاشقان‌ ناقص‌ (و بي‌كمال‌ در عشق‌)، زيبايي‌ كامل‌ معشوق‌ را افزون‌ نمي‌سازد و رويي‌ كه‌ خود بسيار زيباست‌ با آرايش‌ الفاظ‌ ما، از آن‌چه‌ هست‌، زيباتر جلوه‌ نمي‌كند. (شعر ما زيبايي‌ او را آن‌چنان‌ كه‌ هست‌، نشان‌ نمي‌دهد).

 بيت‌ 5:  هيچ‌كس‌ به‌ ياري‌ علم‌ و حكمت‌، معماي‌ رازآلود روزگار را حل‌ نكرده‌ است‌، بنابراين‌ از مطرب‌ و شراب‌ و بزم‌ سخن‌ بگوي‌، (خوش‌ باش‌ و مستي‌ كن‌ و عاشق‌ باش‌) و غم‌ روزگار را مخور.

 بيت‌ 6:  من‌ پس‌ از ديدن‌ زيبايي‌ روزافزون‌  يوسف‌، يقين‌ كردم‌ كه‌  زليخا (و هر كس‌ ديگري‌ كه‌  يوسف‌ را ببيند) قدرت‌ خويشتن‌داري‌ و پرهيز را نخواهد داشت‌ و به‌  يوسف‌ عاشق‌ و رسواي‌ عشق‌ او خواهد شد و عشق‌، او را از سراپرده‌ خويشتنداري‌ به‌ بازار رسوايي‌ خواهد كشانيد.

 بيت‌ 7:  (تضميني‌ست‌ از بيتي‌ از  سعدي‌) اي‌ معشوق‌!! به‌ من‌ سخنان‌ بد و ناپسند گفتي‌ امّا من‌ از تو بدين‌ گونه‌ سخن‌ هم‌، راضي‌ هستم‌ - خداي‌ تو را ببخشاياد - زيرا مي‌دانم‌ كه‌ بيان‌ چنين‌ سخناني‌ تقصير تو نيست‌ بلكه‌ با آن‌ لب‌ سرخ‌ و دهان‌ شيرين‌ تناسب‌ دارد!! و از خاصيت‌هاي‌ آن‌ لب‌ و دهان‌ زيباست‌!!

 بيت‌ 8:  اي‌ محبوب‌ من‌، پند من‌ پير را بشنو كه‌ جواناني‌ بختياري‌ چون‌ تو، به‌ نصيحت‌هاي‌ پيري‌ چون‌ من‌ نيازمندند و آن‌ را بايد از جان‌ خود نيز عزيزتر بدارند.

 بيت‌ 9:  اي‌  حافظ‌ غزلي‌ گفته‌اي‌ كه‌ گويي‌ مرواريد سفته‌اي‌، بيا آن‌ را به‌ آواز بخوان‌ تا ] زهره‌ي‌ [  فلك‌ (كه‌ خداوند شعر و موسيقي‌ست‌) گردن‌بند ثريا را به‌ علامت‌ ستايش‌ وصله‌، نثار تو كند.

 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 1. درباره‌ ترك‌ شيرازي‌، رك‌. مقالات‌ اخوان‌، به‌ اهتمام‌  مرتضي‌ كاخي‌، ص‌ 301.

 2. درباره‌ گلگشت‌  مصلي‌، رك‌.  حافظ‌شناسي‌، شماره‌ 1، ص‌ 72.

 3. سرود  زهره‌، كوچه‌ رندان‌، دكتر  زرين‌كوب‌، ص‌ 56 تا 71.

 4. درباره‌ گلگشت‌  مصلي‌، دكتر محمد  امين‌ رياحي‌ ، گلگشت‌، ص‌ 149 و 150.

 5. كلك‌ خيال‌انگيز، واژه‌هاي‌ لوليان‌، عصمت‌، عقد ثريا، گلگشت‌، ص‌ 755.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱٠:٤۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٢۸ آذر ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم