دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزل شماره ی چهار حافظ

 غزل‌ 4

 مرغ‌ دانا

 1                     صبا به‌ لطف‌ بگو آن‌ غزال‌ رعنا را             كه‌ سر به‌ كوه‌ و بيابان‌ تو داده‌اي‌ ما را

 2                     شكرفروش‌ - كه‌ عمرش‌ دراز باد - چرا            تفقّدي‌ نكند طوطي‌ شكرخا را؟!

 3                     غرور حسن‌   اجازت‌ مگر نداد   اي‌ گل         ‌ كه‌ پرسشي‌ بكني‌   عندليب‌ شيدا را

 4                     به‌ خلق‌ و لطف‌ توان‌ كرد صيد اهل‌ نظر             به‌ بند و دام‌ نگيرند مرغ‌ دانا را

 5                     چو با حبيب‌ نشيني‌ و باده‌ پيمايي‌                          به‌ ياد دار محبّان‌ بادپيما را

 6                     ندانم‌ از چه‌ سبب‌ رنگ‌   آشنايي‌ نيست‌             سهي‌قدان‌ سيه‌چشم‌ ماه‌سيما را

 7                جزين‌ قدر نتوان‌ گفت‌: در جمال‌ تو عيب‌     كه‌ وضع‌   مهر و وفا نيست‌ روي‌ زيبا را

 8                 در آسمان‌ نه‌ عجب‌ گر به‌ گفته‌ي‌  حافظ‌      سماع‌   زهره‌  به‌ رقص‌ آورد مسيحا را

 1. ساختار غزل‌:

 موسيقي‌ بيروني‌:  «مفاعلن‌ فعلاتن‌ مفاعلن‌ فع‌ لن‌»: بحر مجتث‌ مثمّن‌ مخبون‌ اصلم‌.

 موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: ما، خا، دا،... + رديف‌: را

 موسيقي‌ دروني‌:  تكرار هجاي‌ بلند «آ» در پنج‌ بيت‌ اوّل‌ + هماهنگي‌ صداهاي‌ با، باده‌، باد، ياد در بيت‌ 5 + (جناس‌ در همين‌ بيت‌) + تكرار صداي‌ «س‌» در بيت‌ 6 و صداي‌ «ز» در بيت‌ 7 و صداي‌ «س‌» و «ز» در بيت‌ 8.

 1-1. نوع‌ غزل‌:  عاشقانه‌ است‌. محور عمودي‌ ابيات‌ كاملاً به‌ هم‌ مربوط‌ است‌ و در تمام‌ غزل‌، تصاويري‌ از رابطه‌ نابرابر عاشق‌ و معشوق‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد.  حافظ‌ در اين‌ غزل‌ برتري‌ و عزّت‌ معشوق‌ را مورد تأكيد قرار مي‌دهد و به‌ طنز از او گله‌ مي‌كند و مي‌نالد. به‌ نظر  حافظ‌، محبوب‌  غزالي‌ست‌ كه‌ عاشق‌ خويش‌ را سرگشته‌ كوه‌ و بيابان‌ ساخته‌ است‌، شكرفروشي‌ست‌ كه‌ به‌ طوطي‌ شيرين‌سخن‌ خويش‌ (:  حافظ‌) لطف‌ نمي‌كند (از سر مهر با او سخن‌ نمي‌گويد و تلخ‌گفتار است‌) معشوق‌، گل‌ مغروري‌ست‌ كه‌ به‌ عندليب‌ خود (:  حافظ‌ كه‌ دايم‌ در وصف‌ او در حال‌ سخنوري‌ست‌) بي‌توجّه‌ است‌، باده‌پيمايي‌ست‌ كه‌ دور از عاشق‌ با هر كسي‌ كه‌ دوست‌ دارد، به‌ بزم‌ مي‌نشيند ولي‌ از عاشق‌ بي‌نصيب‌ خود (:  حافظ‌) ياد نمي‌كند، سهي‌ قد سياه‌ چشم‌ و ماه‌رويي‌ست‌ كه‌ در او هيچ‌ اثري‌ از دوستي‌ و محبت‌ نيست‌، امّا اين‌ تنها عيب‌ او!! نيز از آن‌ جهت‌ است‌ كه‌ در سرشت‌ وي‌، مهر و وفا نهاده‌ نشده‌ است‌. معشوق‌ با آن‌ كه‌، عاشق‌ او  حافظ‌ شيرين‌سخن‌ است‌ كه‌ سرود او  زهره‌ را به‌ نوازندگي‌ و  مسيح‌ را در آسمان‌ چهارم‌ به‌ رقص‌ و شادماني‌، برمي‌انگيزد، به‌ او توجهي‌ نشان‌ نمي‌دهد و او را آواره‌ كوه‌ و بيابان‌ مي‌سازد و چون‌ عاشق‌ هيچ‌ هم‌دمي‌ ندارد از نسيم‌ مي‌خواهد تا از سر مهر و محبّت‌ و با لطف‌ و آرامي‌، شكوه‌ و ناله‌هاي‌ او را به‌ گوش‌ معشوق‌ برساند. 

 2-1. ويژگي‌هاي‌ غزل‌:  در اين‌ غزل‌، كامل‌ترين‌ تصاوير براي‌ معشوق‌ ارائه‌ شده‌ است‌ كه‌ عبارتند از: غزال‌ رعنا (كه‌ با آن‌ كه‌ خود گريزپاست‌ امّا عاشق‌ خود را آواره‌ كوه‌ و صحرا كرده‌ است‌). شكرفروش‌، گل‌ مغرور، صيّاد، باده‌پيماي‌ بزم‌نشين‌، سهي‌ قد، سيه‌چشم‌ ماه‌ سيما و بي‌مهر و وفايي‌ صاحب‌روي‌ زيبا. در مقابل‌ عاشق‌ نيز داراي‌ تصاوير زير است‌: سر به‌ كوه‌ و بيابان‌ نهاده‌، طوطي‌ شكرخا، عندليب‌ شيدا، اهل‌ نظر، مرغ‌ دانا، محبّ بادپيما، كسي‌ كه‌  زهره‌ را به‌ سماع‌ و  مسيح‌ را به‌ رقص‌ درمي‌آورد، ولي‌ كلامش‌ در معشوق‌ بي‌اثر است‌ و همه‌ اين‌ اوصاف‌ وصف‌ حال‌ خود  حافظ‌ است‌. اين‌ غزل‌ عاشقانه‌ يكي‌ از بهترين‌ غزل‌هاي‌ تصويري‌  حافظ‌ است‌. مرحوم‌  قزويني‌ مصراع‌ اوّل‌ بيت‌ ماقبل‌ آخر اين‌ غزل‌ را (بيت‌ 7) را از  سعدي‌ مي‌داند:

 جز اين‌ قدر نتوان‌ گفت‌: بر جمال‌ تو عيب‌ كه‌ مهرباني‌ از آن‌ طبع‌ و خو نمي‌آيد

 2. واژه‌هاي‌ غزل‌:

 

 بيت‌ 1:  به‌لطف‌:  از سر مهر، مهربانانه‌ و با لطافت‌، به‌ آرامي‌ و لطافت‌ -  بگو آن‌غزال‌رعنا را: بگو:  پيغام‌ مرا برسان‌، به‌ آن‌ معشوق‌ خوش‌رفتار زيبا و مغرور پيغام‌ مرا برسان‌ - غزال‌:  آهو - تصوير معشوق‌ گريزپا و مغرور و زيبا -  رعنا:  زيبا، خوش‌ قدّ و بالا، مغرور -  سر به‌كوه‌و بيابان‌دادن‌:  آواره‌ كوه‌ و دشت‌ كردن‌.  ما را:  مرا.

 بيت‌ 2:  شكرفروش‌:  فروشنده‌ شكر - استعاره‌ از معشوق‌ شيرين‌لب‌ شيرين‌گفتار: (به‌ قرينه‌، طنزآميز است‌ يعني‌ تو اي‌ معشوق‌ شيرين‌سخن‌ كه‌ با ديگران‌ شيرين‌سخني‌ ولي‌ با ما مهربانانه‌ سخن‌ نمي‌گويي‌ و ما را مي‌راني‌) -  تفقد:  دل‌جويي‌ كردن‌ -  طوطي‌شكرخا:  طوطي‌ كه‌ شكر مي‌جود، مقصود عاشق‌ (:  حافظ‌)  شيرين‌گفتار است‌، تصويري‌ براي‌  حافظ‌ شيرين‌سخن‌.

 بيت‌ 3:  غرور حسن‌:  غروري‌ كه‌ در نتيجه‌ زيبايي‌ به‌ معشوق‌ دست‌ داده‌ است‌. مغرور بودن‌ به‌ خاطر زيبايي‌ -  اي‌گل‌:  اي‌ معشوق‌ زيبا و لطيف‌اندام‌ -  مگر اجازت‌نداد:   مگر: همانا - مسلماً غرور حسن‌ به‌ تو اجازه‌ نداد... -  پرسش‌:  -  تفقّد:  دل‌جويي‌، احوال‌پرسي‌ -  عندليب‌:  بلبل‌ - شيدا، عاشق‌ شوريده‌ -  عندليب‌شيدا:  بلبل‌ شوريده‌، تصويري‌ست‌ براي‌  حافظ‌.

 بيت‌ 4:  خُلق‌:  خو، در اين‌جا به‌ معني‌ خلق‌ و خوي‌ و اخلاق‌ نيك‌ است‌.  اهل‌نظر: زيباپرستان‌، عاشقان‌ صاحب‌دل‌ بينا، زيباپرست‌ و اهل‌ بصيرت‌، (: كنايه‌ از  حافظ‌) مرغ‌دانا:  مرغ‌ زيرك‌ كه‌ به‌ سادگي‌ به‌ دام‌ نمي‌افتد (:  حافظ‌).

 بيت‌ 5:  باده‌پيماييدن‌:  باده‌ به‌ جام‌ كسي‌ ريختن‌، ساقي‌گري‌ كردن‌، باده‌نوشي‌ -  محبّان‌: دوست‌داران‌، در اين‌جا مقصود «محبّ» است‌ كه‌ مراد از آن‌، خود  حافظ‌ مي‌باشد - بادپيما:  بي‌نصيب‌ و بيهوده‌كار، ميان‌ باده‌پيما و بادپيما جناس‌ ناقص‌ موجود است‌.

 بيت‌ 6:  ندانم‌:  نمي‌دانم‌ -  رنگ‌آشنايي‌نيست‌:  در او اثر و شاهدي‌ از دوستي‌ و محبت‌ نيست‌ -  سهي‌قدان‌:  بلندبالايان‌، راست‌قامتان‌ -  ماه‌سيما:  ماه‌چهره‌ -  سهي‌قدان‌سيه‌چشم‌ماه‌سيما:  تو اي‌ معشوق‌ من‌ كه‌ بلندبالا و چشم‌ سياه‌ و ماه‌رو هستي‌.

 بيت‌ 7:  جمال‌:  زيبايي‌ -  وضع‌مهر و وفا نيست‌...:  در  ] صاحبان‌ [  روي‌ زيبا، زيبارويان‌، اصولاً مهر و وفا قرار داده‌ نشده‌ است‌.

 بيت‌ 8:  نه‌عجب‌:  جاي‌ تعجب‌ نيست‌، تعجب‌آور نيست‌ -  به‌گفته‌ي‌ حافظ‌:  به‌ همراه‌ شعر و سرود  حافظ‌ -  سماع‌ زهره‌:  سرود  زهره‌، (اصولاً در متن‌ سرود  زهره‌ بر سماع‌ زهر برتري‌ دارد)، آوازخواني‌  زهره‌ كه‌ مظهر نوازندگي‌ و خنياگري‌ و طرب‌ است‌ -  زهره‌: ونوس‌، ناهيد از سياره‌هاي‌ منظومه‌ شمسي‌ كه‌ مدار آن‌ بين‌ عطارد و زمين‌ است‌، فلك‌ آفتاب‌ يا خورشيد بالاي‌ فلك‌  زهره‌ قرار دارد -  مسيحا:   مسيح‌، حضرت‌  عيسي‌ كه‌ در آسمان‌ چهارم‌، فلك‌ خورشيد مقيم‌ است‌

 گر روي‌ پاك‌ و مجرّد چو مسيحا به‌ فلك‌ از فروغ‌ تو به‌ خورشيد رسد صد پرتو

 3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:

 

 بيت‌ 1:  اي‌ باد صبح‌!! (كه‌ پيك‌ عاشقاني‌) به‌ معشوق‌ من‌، آن‌ آهوي‌ خوشرفتار گريزپاي‌، اين‌ پيغام‌  ] گله‌آميز [  مرا با لطف‌ و ملايمت‌ برسان‌ كه‌ ما را (: مرا) تو آواره‌ كوه‌ و دشت‌ كرده‌اي‌.

 بيت‌ 2:  ] به‌ او بگو [  اي‌ معشوق‌ شيرين‌لب‌!! (شيرين‌سخن‌!!) من‌ - كه‌ عمرت‌ دراز باد - چرا از اين‌ طوطي‌ شكرين‌سخن‌ خود (: من‌:  حافظ‌) دل‌جويي‌ نمي‌كني‌؟

 بيت‌ 3:  ] به‌ او بگو كه‌ [  اي‌ گل‌ من‌! مي‌دانم‌ كه‌ غرور حاصل‌ از زيبايي‌ به‌ تو اجازه‌ نمي‌دهد كه‌ از من‌ كه‌ بلبلي‌ شوريده‌ هستم‌، حال‌پرسي‌ كني‌.

 بيت‌ 4:  تنها با اخلاق‌ نيك‌ و مهرباني‌ مي‌توان‌ دل‌ صاحب‌نظراني‌ زيباپرست‌ چون‌ مرا شكار كرد، مرغي‌ زيرك‌ چون‌ مرا نمي‌توان‌ با بند و دام‌ اسير ساخت‌.

 بيت‌ 5:  ] به‌ او بگو [  اي‌ معشوق‌!! چون‌ با دوستان‌ محبوب‌ و دوست‌داشتني‌ خود، به‌ باده‌نوشي‌ مي‌نشيني‌، از عاشقان‌ بي‌نصيب‌ و بي‌بهره‌ خود (: من‌) نيز ياد كن‌ ( حافظ‌ را نيز به‌ بزم‌ خود فراخوان‌).

 بيت‌ 6:  نمي‌دانم‌ كه‌ چرا در تو اي‌ معشوق‌ بلندبالاي‌ سيه‌چشم‌ و ماهروي‌ من‌، اثري‌ از دوستي‌ و آشنايي‌ (: مهر و وفا) نيست‌. (چرا در تو هيچ‌ نشاني‌ از مهرباني‌ به‌ عاشقاني‌ چون‌ من‌ وجود ندارد؟!).

 بيت‌ 7:  تنها اين‌ اندازه‌ مي‌توانم‌ از زيبايي‌هاي‌ تو خرده‌ بگيرم‌ كه‌ بگويم‌ در دل‌ صاحبان‌ روي‌ زيبا، اصولاً مهر و وفا قرار داده‌ نشده‌ است‌.

 بيت‌ 8:  تعجب‌آور نيست‌ اگر با شعر و سرود  حافظ‌،  زهره‌ در آسمان‌ به‌ سماع‌ و  مسيح‌ به‌ رقص‌ آيد. (فلك‌  زهره‌ كه‌ فلك‌ سوم‌ است‌ پايين‌ فلك‌ خورشيد كه‌ فلك‌ چهارم‌ است‌، قرار دارد و به‌ قول‌ قدما،  مسيح‌ در فلك‌ چهارم‌ قرار دارد). شعر  حافظ‌ كه‌  زهره‌ آن‌ را مي‌خواند، آن‌چنان‌ جنجالي‌ برانگيخته‌ است‌ كه‌ در فلكي‌ بالاتر،  مسيح‌ را در فلك‌ آفتاب‌ به‌ رقص‌ و پاي‌كوبي‌ وا مي‌دارد.

 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 

 1. درباره‌ بيت‌ 7، رك‌. آينه‌ جام‌ از شادروان‌ دكتر زرياب‌ خويي‌، ص‌ 396 و مجموعه‌ مقالات‌ درباره‌  حافظ‌ از اكبر داناسرشت‌، ص‌ 86 و 87.

 2. درباره‌ سماع‌  زهره‌، رك‌.  حافظ‌شناسي‌ 1، ص‌ 73.

 3. كلك‌ خيال‌انگيز، واژه‌هاي‌ بادپيما، ص‌ 84،  زهره‌، ص‌ ۴۳۲

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱٠:٤۳ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۳ دی ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم