دکتر منصور رستگار فسائی

شرح غزل شمار ه ی ۵حافظ

 غزل‌ 5

 بخشندگان‌ عمر

 1                     دل‌ مي‌رود ز دستم‌ صاحب‌دلان‌ خدا را     دردا كه‌ راز پنهان‌ خواهد شد آشكارا

 

 2                     كشتي‌شكستگانيم‌ اي‌ باد شُرطه‌ برخيز          باشد كه‌ باز بينيم‌ ديدار آشنا را

 3                ده‌ روزه‌ مهر گردون‌، افسانه‌ است‌ و افسون ‌     نيكي‌ به‌ جاي‌ ياران‌، فرصت‌ شمار يارا

 4                در حلقه‌ي‌ گل‌ و مل‌ خوش‌ خواند دوش‌ بلبل‌      هاتِ الصَّبوحَ هُبُّوا   ي'ا ايُّهاالسُّكارا

 5                 آيينه‌ي‌ سكندر، جام‌ مي‌   است‌ بنگر               تا بر تو عرضه‌ دارد احوال‌ ملك‌ دارا

 6                  اي‌ صاحب‌ كرامت‌ ! شكرانه‌ي‌ سلامت‌             روزي‌ تفقّدي‌ كن‌ درويش‌ بينوا را

 7                 آسايش‌ دو گيتي‌ تفسير اين‌ دو حرفست‌:           با دوستان‌ مروّت‌ با دشمنان‌ مدارا

 8                 در كوي‌ نيك‌نامي‌ ما را گذر ندادند             گر تو نمي‌پسندي‌ تغيير كن‌ قضا را

 9                 بنتُ العنب‌ كه‌ زاهد   امُّ الخَبائثش‌ خواند         اَشهي‌   لَنا و اَحلي‌ مِن‌ قُبلةِالعَذارا

 10              هنگام‌ تنگ‌دستي‌ در عيش‌ كوش‌ و مستي     ‌ كاين‌ كيمياي‌ هستي‌ قارون‌ كند گدا را

 11               خوبان‌ پارسي‌گوي‌ بخشندگان‌ عمرند            ساقي‌ بده‌ بشارت‌ پيران‌   پارسا را

 12              حافظ‌ به‌ خود نپوشيد اين‌ خرقه‌ي‌ مي‌ آلود     اي‌ شيخ‌ پاك‌ دامن‌ معذور دار ما را

 1. ساختار غزل‌:

 

 موسيقي‌ بيروني‌:  «مفعول‌ فاعلاتن‌، مفعول‌ فاعلاتن‌»: بحر مضارع‌ مثمّن‌ اخرب‌.

 موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: خدا، شكا، شنا... + رديف‌: را.

    در مورد رديف‌ اين‌ غزل‌ بايد گفت‌: كه‌ رديف‌ «را» كه‌ قاعدتاً مي‌بايد كلمه‌اي‌ مستقل‌ و جدا از كلمه‌ «قافيه‌» باشد، در چند مورد از اين‌ قاعده‌ پيروي‌ نمي‌كند مانند: «آشكارا»، «يارا»، «سكارا»، «دارا»، «مدارا»، «عذارا» كه‌ رديف‌، جزيي‌ از كلمه‌ قافيه‌ است‌ امّا در «خدا را»، «آشنا را»، «بينوا را»، «قضا را»، «گدا را» «پارسا را» و «ما را» رديف‌ درست‌ به‌ كار رفته‌ است‌.

    حافظ‌ كلمه‌ «مداراة‌» عربي‌ را نيز در قافيه‌ به‌ «مدارا» تبديل‌ كرده‌ است‌.

 موسيقي‌ دروني‌:  در ابيات‌ 1 تا 8 صداي‌ هجاي‌ «آ» و «ر» و در بيت‌ 8 صداي‌ «ن‌» و در بيت‌ 9 تكرار صداي‌ «ل‌» و در بيت‌هاي‌ 10 و 11 صداهاي‌ «ك‌» و «گ‌» تكرار شده‌ است‌. در اين‌ غزل‌ صنعت‌هاي‌ لفظي‌ و معنوي‌ متعددي‌ چون‌ تضاد، مراعات‌ نظير، جمع‌ و تقسيم‌ به‌ كار رفته‌ است‌.

 1-1. نوع‌ غزل‌:  از غزليات‌ رندانه‌  حافظ‌ است‌ كه‌ شاعر بسيار به‌ طنز سخن‌ مي‌گويد. عاشق‌ از اين‌كه‌ عشق‌ او به‌ رسوايي‌ مي‌انجامد، مي‌نالد و اميدوار است‌ كه‌ باد موافق‌، كشتي‌ وجود او را به‌ ساحل‌ برساند،او از معشوق‌ مي‌خواهد تا با توجّه‌ به‌ بي‌بقايي‌ عمر، قدر دوستي‌ را بشناسد و در حق‌ عاشق‌ خويش‌ (:  حافظ‌) نيكي‌ كند و او را به‌ بزم‌ گل‌ و مل‌ خود (شراب‌نوشي‌ در باغ‌) فراخواند و در آيينه‌ي‌ جام‌ فاني‌ بودن‌ عمر را به‌ تماشا بنشيند و با دوستان‌ مروّت‌ و با دشمنان‌ مدارا كند.  حافظ‌ آن‌گاه‌ رندانه‌، به‌ قضاوت‌ غلط‌ ديگران‌ درباره‌ باده‌نوشي‌ خود اشاره‌ مي‌كند و به‌ طنز به‌ زاهدان‌ ريايي‌ مي‌گويد كه‌ شهرت‌ بد ما به‌ شراب‌خواري‌، اجراي‌ امر قضا و قدر است‌ و به‌ همين‌ جهت‌ شرابي‌ كه‌ براي‌ شما زاهدان‌ ام‌الخبائث‌ به‌ شمار مي‌آيد، براي‌ ما از بوسه‌ با كرگان‌ نيز، دل‌پسندتر است‌ و اگر شما زاهدان‌ اين‌ حالت‌ را در ما نمي‌پسنديد، يا حكم‌ سرنوشت‌ و قضا و قدر را دگرگون‌ سازيد و با ما ستيز نكنيد و يا شما نيز به‌ عيش‌ و مستي‌ روي‌ بياوريد تا اين‌ كيمياي‌ كارساز كه‌ گدايان‌ را قارون‌ مي‌سازد، شما گدايان‌ دنيا را هم‌ توانگر و بي‌نياز و دگرگون‌ سازد و بدانيد كه‌ ما نيز خرقه‌ شراب‌آلوده‌ را به‌ اراده‌ خود بر تن‌ نكرده‌ايم‌، ما را مورد عفو!! قرار دهيد.  حافظ‌ سرانجام‌ زيبارويان‌  پارسي‌ را هستي‌بخش‌ و بخشنده‌ عمر دراز مي‌شناسد كه‌ ساقيان‌ بايد بشارت‌ لطف‌ آن‌ها را به‌ رندان‌ شراب‌خوار پارسا (:  حافظ‌) برسانند.  حافظ‌ سرانجام‌، شراب‌نوشي‌ خود را زائيده‌ قضا و قدر مي‌شناسد و از زاهد مي‌خواهد كه‌ اين‌ گناه‌ تقدير را به‌ حساب‌ او نگذارد و بر حكم‌ تقدير گردن‌ نهد!!

 

 2-1. ويژگي‌هاي‌ غزل‌:  1. دو بيت‌ اوّل‌ غزل‌، عاشقانه‌ است‌ ولي‌ ابيات‌ 3، 4، 5، 9، 10، 12 شادي‌خوارانه‌ و مغانه‌ است‌. غزل‌ از سه‌ محور عمودي‌ مستقل‌ برخوردار است‌ 1. عشق‌ و رسوايي‌ و فراق‌. 2. اغتنام‌ وقت‌ و شراب‌خواري‌. 3. جدال‌ زهد ريايي‌ و رندي‌ و رندانگي‌ها.

 

 2. در ابيات‌ 6 و 8 و 12 طنزي‌ قوي‌ وجود دارد. در بيت‌ 6  حافظ‌ لفظ‌ «كرامت‌» را از معني‌ واقعي‌ خود تهي‌ كرده‌ است‌ و آن‌ را تقريباً معادل‌ «خسّت‌» گرفته‌ است‌، اين‌ چگونه‌ كرامتي‌ست‌ كه‌ معشوق‌ حتّي‌ به‌ خاطر شكر سلامت‌، يك‌ روز و براي‌ يك‌ بار نيز به‌ درويش‌ بينوا (عاشق‌:  حافظ‌)، تفقدي‌ نمي‌كند.

 3. در بيت‌ 8،  حافظ‌ «نيك‌نامي‌» زاهد را تظاهري‌ رياكارانه‌ مي‌شمارد كه‌ در واقع‌ چيزي‌ جز «بدنامي‌» نيست‌ و همين‌ حالت‌ در «شيخ‌ پاكدامن‌» نيز وجود دارد كه‌ در حقيقت‌ اثري‌ از پاكدامني‌ در او مشاهده‌ نمي‌شود. بدين‌ ترتيب‌ مي‌تواند معني‌ نيكنامي‌ و پاكدامني‌ هر دو بر عكس‌ صورت‌ ظاهري‌ آن‌ دو كلمه‌ باشد و به‌ بدنامي‌ و ناپاكدامني‌ تعبير شود.

 4. در بيت‌ 9، اگر چه‌ در نسخ‌ معروف‌ «آن‌ تلخ‌وش‌» به‌ جاي‌ «بنت‌العنب‌» آمده‌ است‌، امّا تناسب‌ «بنت‌العنب‌» با «ام‌الخبائث‌» و «عذرا» بيشتر است‌ و عربي‌گويي‌  حافظ‌ در اين‌ غزل‌ سبب‌ شده‌ است‌ كه‌ دو بيت‌ ملمّع‌ (بيت‌هاي‌ 4 و 9) به‌ كار برده‌ شود و مخصوصاً مصراع‌ اوّل‌ بيت‌ 9 نيز پر از واژه‌ها و تركيبات‌ عربي‌ باشد. آقاي‌ ركن‌  ضبط‌ آن‌ «تلخ‌وش‌» را ترجيح‌ مي‌دهند و مي‌نويسند  حافظ‌ ترجمه‌ دختر زر را به‌ جاي‌ بنت‌العنب‌ به‌ كار برده‌ است‌  .

       شادروان‌ دكتر  زرين‌كوب‌  در مورد مصراع‌ اوّل‌ اين‌ بيت‌ نوشته‌اند:  حافظ‌ يك‌ جا آن‌ تلخ‌وش‌ را كه‌ صوفي‌ ام‌الخبائثش‌ مي‌خواند، از بوسه‌ دختران‌ نيز شيرين‌تر مي‌يابد و ظاهراً توجّه‌ ندارد كه‌ اين‌ عنوان‌ «ام‌الخبائث‌» از يك‌ حديث‌ نبوي‌ مأخوذ است‌ كه‌ اتقوا الخمر فأَنّها امُّالخبائث‌  .

 5. در بعضي‌ نسخه‌هاي‌ ديوان‌  حافظ‌، اين‌ بيت‌ به‌ جاي‌ بيت‌ 11 و يا همراه‌ آن‌ آمده‌ است‌ كه‌ در آن‌ « پارسي‌» به‌ معني‌ غزل‌ فارسي‌  حافظ‌ است‌.

 گر مطرب‌ حريفان‌ اين‌  پارسي‌ بخواند در رقص‌ و حالت‌ آرد پيران‌ پارسا را

 6. مرحوم‌  قزويني‌ مصراع‌ دوم‌ بيت‌ دوم‌ را تضميني‌ از اين‌ بيت‌  سعدي‌ مي‌دانند؛

 يا رب‌ تو آشنا را مهلت‌ ده‌ و سلامت‌ چندان‌ كه‌ باز بيند، ديدار آشنا را

 2. واژه‌هاي‌ غزل‌:

 

 بيت‌ 1:  دل‌از دست‌رفتن‌:  اختيار دل‌ را از دست‌ دادن‌، عاشق‌ شدن‌ -  صاحب‌دلان‌:  اي‌ صاحبدل‌، گاهي‌ هم‌ به‌ معني‌ سالك‌، عارف‌، عاشق‌، باذوق‌ و حال‌ است‌ و در اين‌جا مقصود معشوق‌ است‌ كه‌ اختياردار و صاحب‌دل‌ خويش‌ است‌ و ترك‌ عقل‌ نكرده‌ است‌ -  خدارا:  براي‌ خدا، (به‌ خاطر خدا مرا درياب‌) -  دردا:  جاي‌ غم‌ و درد بسيار است‌.

 بيت‌ 2:  كشتي‌شكستگان‌:  كساني‌ كه‌ كشتي‌ آن‌ها در توفان‌ آسيب‌ ديده‌ و شكسته‌ است‌ و خطر غرق‌ و مرگ‌ آنان‌ را تهديد مي‌كند -  شرطه‌:  (به‌ ضم‌ اوّل‌) باد خوش‌ و باد موافق‌ - بعضي‌ آن‌ را ترجمه‌ ريح‌ طيبه‌ گرفته‌اند كه‌ درست‌ نيست‌ زيرا  سعدي‌ مي‌گويد:

 با طبع‌ ملولت‌ چه‌ كند دل‌ كه‌ نسازد شرطه‌ همه‌ وقتي‌ نبود لايق‌ كشتي‌

 باشد:  شايد، به‌ اين‌ اميد كه‌ -  باز بينيم‌:  روي‌ كسي‌ را ديدن‌، شايد بتوانيم‌ روي‌ او را ببينيم‌.  ديدار آشنا:  چهره‌ي‌ معشوق‌، رخسار محبوب‌.

 بيت‌ 3:  ده‌روزه‌مهر گردون‌:  محبت‌ چند روزه‌ و كوتاه‌ روزگار. لطفي‌ كه‌ روزگار به‌ صورت‌ موقت‌ به‌ انسان‌ نشان‌ مي‌دهد -  افسانه‌و افسون‌:  بي‌پايه‌ و بي‌بنياد -  نيكي‌به‌جاي‌ياران‌:  خوبي‌ كردن‌ در حق‌ دوستان‌ -  ياران‌:  دوستان‌ -  دوست‌:   حافظ‌ (: من‌) -  يارا: اي‌ دوست‌، اي‌ معشوق‌.

 بيت‌ 4:  در حلقه‌ي‌گل‌و مل‌:  در مجلس‌ و بزم‌ و باغ‌ و شادي‌ خواري‌، مجلس‌ شراب‌خواري‌ در باغ‌ -  مي‌گفت‌:  مي‌خواند -  حلقه‌:  مجلس‌، بزم‌ -  دوش‌:  ديشب‌ -  بلبل‌:  هزارآوا، كنايه‌ از  حافظ‌ است‌ -  هات‌الصبّوح‌:  بيار باده‌ بامدادي‌ را، شراب‌ صبحگاهي‌ را بياور و در ده‌ -  هبّوايا ايهاالسّكارا:  بيدار شويد اي‌ مستان‌.

 بيت‌ 5:   آوا:  آواز بلبل‌ -  آيينه‌ي‌سكندر:  آينه‌اي‌ در بندر  اسكندريه‌ كه‌ ورود كشتي‌ها را از فاصله‌ دور نشان‌ مي‌داد  ، در اين‌جا تصويري‌ست‌ براي‌ جام‌ شراب‌ كه‌ راز درون‌ مستان‌ را آشكار مي‌سازد -  دارا:  آخرين‌ پادشاه‌ هخامنشي‌ -  داريوش‌ سوم‌ كه‌ از اسكندر شكست‌ خورد -  ملك‌دارا:  كنايه‌ از  فارس‌ و  ايران‌. در اين‌جا مقصود از قلمرو پرشكوه‌ پادشاهان‌  ايران‌ مخصوصاً  جمشيد است‌. (آيينه‌ي‌ جام‌، ص‌ 65). رابطه‌  اسكندر و جام‌ و جام‌ و بنگر و  اسكندر و دارا، و هم‌آوايي‌ دارد، و دارا قابل‌ توجّه‌ است‌.

 بيت‌ 6:  صاحب‌كرامت‌:  صاحب‌ سخا و كرم‌. در اين‌جا طنزي‌ست‌ در اشاره‌ به‌ معشوق‌ كه‌ نه‌ كرمي‌ دارد و نه‌ به‌  حافظ‌ تفقدي‌ مي‌كند. بنابراين‌  حافظ‌ از او مي‌خواهد كه‌ لااقل‌ يك‌ روز و به‌ خاطر شكر تندرستي‌ خويش‌، كرامت‌ و بخشش‌ كند و درويش‌ بينوايي‌ مثل‌  حافظ‌ را بنوازد -  شكرانه‌:  به‌ خاطر شكرگزاري‌ - درويش‌ بي‌نوا،  اين‌درويش‌بي‌نوا:  حافظ‌: من‌، اين‌ درويش‌ بينوا را.

 بيت‌ 7:  تفسير:  روشنگري‌، شرح‌ و گزارش‌ -  اين‌دو حرف‌:  اين‌ دو سخن‌ و دو كلمه‌ يعني‌ با دوستان‌ مروت‌  ] كردن‌ [  و مدارا كردن‌ با دشمنان‌ -  مروت‌:  مردانگي‌، جوانمردي‌ و لطف‌ -  مدارا: مداراة‌:  مهرباني‌ و محبت‌.

 بيت‌ 8:  كوي‌نيك‌نامي‌:  محله‌ و كوي‌ افراد خوش‌نام‌ - طنز  حافظ‌ است‌ به‌ كساني‌ كه‌ او را شراب‌خوار و خود را زاهد مي‌دانند. او مي‌گويد كه‌ چه‌ كنيم‌ كه‌ از ازل‌ ما را به‌ كوي‌ خوش‌نامان‌ و و نيك‌ناماني‌ چون‌ شما!! (كه‌ در واقع‌ از همه‌ بدنام‌تريد) راه‌ نداده‌اند (مقدر نبود كه‌ من‌ چون‌ شما به‌ اصطلاح‌ نيك‌نام‌ شوم‌) -  تغيير كن‌قضا را:  حكم‌ سرنوشت‌ و قضا را تغيير بده‌ و دگرگون‌ كن‌!! -  گر تو نمي‌پسندي‌:  اگر تو بدنامي‌ را نمي‌پذيري‌ و نمي‌خواهي‌.

 بيت‌ 9:  بنت‌العنب‌: مي‌:  شراب‌. در نسخه‌هاي‌ ديگر به‌ جاي‌ اين‌ تركيب‌ «تلخ‌وش‌» آمده‌ است‌ كه‌ به‌ همين‌ معني‌ست‌. امّا تناسب‌ «بنت‌العنب‌» با «ام‌الخبائث‌» و «عذرا» بيشتر است‌ -  ام‌الخبائث‌:  مادر پليدي‌ها، استعاره‌ از شراب‌ است‌.  اشهي‌لنا و...:  براي‌ ما گواراتر و شيرين‌تر از بوسه‌ دوشيزگان‌ است‌. استاد  زرين‌كوب‌  درباره‌ برتري‌ «تلخ‌وش‌» بر بنت‌العنب‌ شرحي‌ مرقوم‌ فرموده‌اند، رك‌. ص‌ 369، نقش‌ بر آب‌.

 بيت‌ 10:  هنگام‌تنگ‌دستي‌:  در هنگام‌ سختي‌ها و مشكلات‌ -  عيش‌و مستي‌:  شادي‌ و شراب‌ -  شادي‌خواري‌:  باده‌نوشي‌ -  در عيش‌كوش‌و مستي‌:  در عيش‌ و مستي‌ بكوش‌، شادمان‌ و مست‌ باش‌، شاد باش‌ يعني‌ مستي‌ كن‌، باده‌خواري‌ كن‌، شادخواري‌ كن‌، در هنگام‌ سختي‌ با باده‌ غم‌ را فراموش‌ كن‌ -  كيميا:  ماده‌اي‌ كه‌ به‌ قول‌ قدما مي‌توانست‌ مس‌ را طلا سازد، عرفا آن‌ را كنايه‌ از عشق‌ گرفته‌اند -  قارون‌: ثروتمند معروف‌ مصر كه‌ همزمان‌ با  موسي‌ مي‌زيست‌ و به‌  موسي‌ نسبت‌هاي‌ ناروا مي‌داد،  موسي‌ او را نفرين‌ كرد و خداوند او و گنجهايش‌ را به‌ اعماق‌ خاك‌ فرو برد.

 بيت‌ 11:  خوبان‌يا  ] تركان‌[   پارسي‌گو:  زيبارويان‌  ] ستمگر [  يا شيرين‌سخن‌  پارسي‌! (: معشوق‌) آقاي‌ ركن‌ ، تركان‌  پارسي‌گوي‌ را بر خوبان‌  پارسي‌گوي‌ ترجيح‌ مي‌دهند. زيرا قيد  پارسي‌گو بايد در برابر غير پارسي‌گو باشد (لطف‌ سخن‌  حافظ‌، ص‌ 29) -  پيران‌پارسا: پير پارسا:  حافظ‌، متقي‌ يا پير فارسي‌، پارسا به‌ معني‌  پارسي‌ نيز هست‌ كه‌ در مقابل‌ تازي‌ و ترك‌ است‌، اي‌ خوب‌روي‌  پارسي‌ به‌ اين‌ پير  پارسي‌، بشارت‌ شراب‌ را بده‌. گاهي‌  حافظ‌ « پارسي‌» را به‌ معني‌ غزل‌ ملحون‌ يا غزلي‌ كه‌ در پرده‌ موسيقي‌ راست‌ آيد، دانسته‌ است‌: گر مطرب‌ حريفان‌ اين‌  پارسي‌ بخواند كه‌  پارسي‌ در اين‌جا به‌ معني‌ غزل‌  پارسي‌ست‌.

 بيت‌ 12:  به‌خود:  به‌ اراده‌ و ميل‌ خود -  خرقه‌ي‌مي‌آلود:  جامه‌ي‌ صوفيانه‌ شراب‌آلوده‌ (نماد رندي‌  حافظ‌)  حافظ‌ در بيان‌ خرقه‌ شراب‌آلود توسّل‌ به‌ جبر، ظاهر و باطن‌ متضاد شيخ‌: (صوفي‌) را به‌ سؤال‌ مي‌كشد و مي‌پرسد كه‌ اگر اي‌ شيخ‌ تو خرقه‌پوشي‌ چرا به‌ شراب‌ آلوده‌اي‌ و اگر شراب‌ خواري‌ از چه‌ روي‌ به‌ خرقه‌پوشي‌ تظاهر مي‌كني‌؟ -  شيخ‌پاك‌دامن‌:  طنزي‌ست‌ براي‌ شيخ‌، در واقع‌ شيخي‌ را در نظر دارد كه‌ خود به‌ هيچ‌ وجه‌ پاك‌دامن‌ نيست‌ ولي‌ ديگران‌ را به‌ شراب‌خواري‌ و گناهكاري‌ متهم‌ مي‌سازد. بنابراين‌  حافظ‌ رندانه‌ به‌ او خطاب‌ مي‌كند كه‌ شراب‌خواري‌ ما زاده‌ اراده‌ تقدير است‌ همچنان‌كه‌ زهد!! تو نيز. ما را در اين‌ گناه‌ تقصيري‌ نيست‌ (و گناه‌ ما زاده‌ تقدير و سرنوشت‌ است‌). بنابراين‌ مسؤول‌ نيز نيستيم‌.

 3. معني‌ بيت‌هاي‌ غزل‌:

 

 بيت‌ 1:  من‌ دارم‌ اختيار دل‌ خويش‌ را از دست‌ مي‌دهم‌ و عاشق‌ مي‌شوم‌، به‌ خاطر خدا، اي‌ معشوق‌ كه‌ دل‌ تو در اختيار خود توست‌ و صاحب‌ اختيار آن‌ هستي‌، مرا درياب‌ كه‌ متأسفانه‌ (با درد و اندوه‌ بسيار) راز عشق‌ من‌ فاش‌ خواهد گشت‌ و رسوا خواهم‌ شد.

 بيت‌ 2:  من‌ به‌ كشتي‌ شكسته‌اي‌ مي‌مانم‌ كه‌ چشم‌ به‌ راه‌ باد موافق‌ است‌، پس‌ اي‌ باد موافق‌ وزيدن‌ آغاز كن‌ و اين‌ كشتي‌ شكسته‌ را (مرا) به‌ ساحل‌ نجات‌ و به‌ ديدار معشوق‌ برسان‌  ] اي‌ يار مرا دست‌گيري‌ كن‌ و به‌ وصل‌ برسان‌ [ .

 بيت‌ 3:  اي‌ محبوب‌ من‌! اين‌ محبت‌ چندروزه‌ روزگار، ناپايدار و بي‌بنياد است‌، بيا و اين‌ فرصت‌ كوتاه‌ را غنيمت‌ بشمار و در حق‌ دوستان‌ و ياراني‌ چون‌ من‌ محبت‌ كن‌.

 بيت‌ 4:  ديشب‌ بلبل‌ ( حافظ‌) شيرين‌سخن‌، در بزمي‌ شرابي‌ كه‌ در گلستان‌ بر پا شده‌ بود چه‌ نيك‌ اين‌ آواز را مي‌خواند، اي‌ ساقي‌ شراب‌ بياور و اي‌ مستان‌ برخيزيد و به‌ شراب‌نوشي‌ بامدادي‌ بپردازيد.

 بيت‌ 5:  (ادامه‌ آواز بلبل‌ است‌ كه‌) جام‌ شراب‌ همچون‌ جام‌  اسكندر غيب‌نماست‌ و رازها را آشكار مي‌كند، آن‌ را برگيريد و در آن‌ بنگريد تا اسرار فرمان‌روايي‌ دارا را در ] پارس‌ [  ايران‌ و زوال‌پذيري‌ قدرت‌ها را به‌ شما بنمايد (و راز درون‌ و بيرون‌ و آن‌چه‌ را كه‌ در قلمرو ظاهر و باطن‌ مي‌گذرد، بر شما آشكار كند).

 بيت‌ 6:  اي‌ معشوق‌ بي‌مهر و لطف‌ من‌! لااقل‌ فقط‌ يك‌ روز به‌ شكرانه‌ تندرستي‌ خويش‌ به‌ من‌ درويش‌ بينوا (كه‌ هرگز از تو مهر و نوايي‌ نديده‌ام‌) محبت‌ و لطفي‌ كن‌!!

 بيت‌ 7:  اي‌ معشوق‌!! سعادت‌ و آرامش‌ دو جهاني‌ در روشنگري‌ و درك‌ پيام‌ اين‌ دو كلام‌ است‌ كه‌ با دوستان‌ به‌ مردانگي‌ و با دشمنان‌ به‌ لطف‌ رفتار كن‌. (اگر مرا دوست‌ مي‌داني‌ به‌ من‌ مردانگي‌ و لطف‌ كن‌ و اگر دشمن‌ مي‌پنداري‌ با من‌ مدارا كن‌ و نرمي‌ و لطف‌ داشته‌باش‌).

 بيت‌ 8:  اي‌ زاهد، از روز ازل‌ چنين‌ مقدر شده‌ است‌ كه‌ باده‌نوشاني‌ چون‌ مرا به‌ كوي‌ نيكناماني‌ چون‌ تو!! (طنز است‌ به‌ معني‌ بدناماني‌ چون‌ تو) راه‌ ندهند!! حال‌ اگر تو اين‌ سرنوشت‌ محتوم‌ را نمي‌پذيري‌، آن‌ را دگرگون‌ كن‌. (خود را تغيير بده‌ و اين‌ همه‌ رياكار مباش‌).

 بيت‌ 9:  اي‌ صوفي‌!! دختر انگور و شراب‌ را كه‌ تو، بدان‌ «مادر همه‌ پليدي‌ها» مي‌گويي‌ براي‌ ما گواراتر و شيرين‌تر از بوسه‌ دوشيزگان‌ است‌ (و اين‌ هم‌ خواست‌ سرنوشت‌ است‌ و تقدير) (به‌ نظر مي‌رسد كه‌ تلخ‌وش‌ كه‌ در بعضي‌ نسخه‌ها آمده‌ در مقابل‌ شيرين‌ مناسب‌تر باشد).

 بيت‌ 10:  هنگامي‌ كه‌ روزگار را بر تو سخت‌ مي‌گيرد، به‌ شادي‌ و مستي‌ بكوش‌ (باده‌ بنوش‌، شادخواري‌ كن‌) زيرا شراب‌ كيميايي‌ست‌ كه‌ گدايي‌ چون‌ تو را، شادماني‌ و سرمستي‌ قارون‌ مي‌بخشد و بي‌نياز مي‌سازد.

 بيت‌ 11:  زيبارويان‌  پارسي‌گويي‌ چون‌ تو، با سخن‌ شيرين‌ خود به‌ عاشقاني‌ چون‌ من‌ جان‌ مي‌بخشند، بنابراين‌ اي‌ ساقي‌ به‌ شادي‌ آنان‌ (زيبارويان‌) به‌ من‌ شرابي‌ بده‌ كه‌ پيري‌ چون‌ من‌ نيز بشارت‌ زندگي‌ را بيابد.

 بيت‌ 12:  (بيتي‌ست‌ طنزآميز) اي‌ شيخ‌ كه‌ ادعاي‌ پاك‌دامني‌ داري‌!! من‌ به‌ اراده‌ خويش‌ اين‌ جامه‌ زاهدانه‌ي‌  شراب‌آلود (خرقه‌ رياكارانه‌) را نپوشيده‌ام‌ بنابراين‌ لطفاً (شما هم‌ كه‌ رياكار نيستيد!!) مرا ببخشيد و به‌ خاطر انجام‌ كاري‌ كه‌ اختيار آن‌ به‌ دست‌ من‌ نبوده‌ است‌، مرا ملامت‌ نفرماييد!!

 4. منابع‌ مطالعه‌ غزل‌:

 1. در مورد بيت‌ 1، رك‌.  حافظ‌ جاويد، ص‌ 93، چاپ‌ اوّل‌.

 2. در مورد بيت‌ 2، رك‌.  حافظ‌شناسي‌، شماره‌ 1، ص‌ 73، گل‌گشت‌، دكتر  امين‌ رياحي‌، ص‌ 161، و لطف‌ سخن‌  حافظ‌، ص‌ 28.

 3. در مورد بيت‌ 5، رك‌. آيينه‌ي‌ جام‌، ص‌ 61.

 4. در مورد بيت‌ 9، رك‌. آيينه‌ي‌ جام‌، ص‌ 103 و 104 و ص‌ 29، لطف‌ سخن‌  حافظ‌ از  محمود ركن‌.

 5. در مورد بيت‌ 11، رك‌. همان‌جا، ص‌ 121 و 122 و ص‌ 29، لطف‌ سخن‌  حافظ‌ از  محمود ركن‌.

 6. كلك‌ خيال‌انگيز، بادشرطه‌، ص‌ 84، حلقه‌، 268، دارا، ص‌ 333، كرامت‌، ص‌ 719.

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۳:٠٧ ‎ق.ظ ; شنبه ٩ دی ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم