دکتر منصور رستگار فسائی

نوروز و تاريخ و سنتهای آن در فرهنگ ايرانی (۳)

 

 چرا نوروز را گرامى و بزرگ داشته‏اند؟

 سنتهاى ملى و آداب و رسوم قومى ، ريشه در واقعيات باورها و اعتقادات مردم دارند و طبعا نياكان ما "نوروز" را به همين دليل در هاله‏اى از تقدس، فال نيك، فرخندگى و نيك‏روزى قرار داده‏اند و براى توجيه تقدس و خجستگى آن، داستانها پرداخته و وجه تسميه‏ها ساخته‏اند. از مجموع اين داستانها مى توان به ديرينگى نوروز، يزدانى بودن و خجستگى آن پى برد و نقش آن‏را در تعميم عدالت، مهربانى، دستگيرى از ناتوانان و رفع دشمنيها و زشتيها بازشناخت. آنچه در زير مى آيد بازتاب باور هاى نياكان ما درباره نوروز و پيدايى آن است كه به اختصار مطرح مى گردد و از ميان همه آنها مى توان گردش انتقالى زمين و اعتدال هوا را در نوروز، آفرينش جهان و انسان و شادى و نيك‏روزى و فرود آمدن فروهرها و داستانهاى مختلف مربوط به جمشيد را در رابطه با نوروز در 20 مورد نام برد. اگرچه بسيارى از توجيهات مربوط به تقدس ايّام نوروز به روز خرداد از ماه فروردين بازمى گردد كه نوروز خاصه است؛ ولى، مقدمتا توضيح اين نكته لازم است كه نوروز را به نوروز عام و خاص تقسيم كرده‏اند و مدتها اين دو نوروز در تعاقب هم جشن گرفته مى شده‏اند:

 .1 نوروز عام كه به نوروز كوچك يا خرد يا عامه و نوروز صغير نيز مشهور است، همان عيد نوروز امروزى است كه از روز هرمزد (روز اول فروردين) آغاز مى شد و اين همان لحظه رسيدن خورشيد است به نقطه اول برج حمل و آغاز بهار و سال جلالى. برگزارى جشن نوروز براى عامّه مردم فقط 5 روز اول سال بود، اما در آغاز دوره ساسانى در همه ماه فروردين ادامه مى يافت، بدين معنى كه تمام فروردين را در ميان طبقات شش‏گانه ملوك، اشراف، خدمتگزاران ملوك و حواشى ملوك، اشراف و عامه مردم و شبانان تقسيم كرده و به هريك 5 روز اختصاص داده بودند.

 امّا در دورانهاى بعد، عملا جشنهاى نوروز عام، از اول فروردين تا آخر روز سيزدهم فروردين ادامه يافته و تثبيت شده است و در روز سيزدهم فروردين مردم از خانه خارج مى شوند و معتقدند كه اگر خانه در آن روز از ساكنان آن خالى نگردد، سال نو، با بدبختى همراه خواهد بود، بنا بر اين جشن واقعى بهار و پايان مراسم نوروزى، در اين روز، در طبيعت برگزار مى شود.

 .2 نوروز خاص يا نوروز بزرگ از روز ششم فروردين يعنى خردادروز آغاز مى شد و بسيار مقدس بود و كتاب پهلوى ماه فروردين روز خرداد در ستايش اين روز به زبان پهلوى موجود است و هم‏زمان با جشن سغديان و خوارزميان برپا مى گشت. از جمله رسمهاى پارسيان كه هنوز در بخارا رواج دارد، آن است كه حلقه هاى گل و برگ بر سر ستونهاى مجزا از هم كه ايوان‏خانه‏ها بر آن نهاده شده است، مى گذارند و به قول ابوريحان بيرونى، "ششم فروردين‏ماه، نوروز بزرگ دارند زيرا كه خسروان بدان پنج روز (نوروز عامه) حقهاى حشم و گروهان و بزرگان بگزاردندى و حاجتها روا كردندى، آنگاه بدين روز ششم، خلوت كردندى خاصگان را."

 نوروز بزرگم بزن اى مطرب، امروز

 زيرا كه بود نوبت نوروز به نوروز

 نوروز بزرگ آمد آرايش عالم‏

 ميراث به نزديك ملوك عجم، از جم‏

 در نوروز بزرگ، مردم به يكديگر آب مى پاشيدند، زيرا معتقد بودند كه چون جمشيد به حكمرانى رسيد، باران فراوان باريد و مردم آن‏را به فال نيك گرفتند و خداوند در اين روز گرما و سرما و پيرى و بيمارى و رشك آفريده ديوان را از مردم به دور داشت و در اين روزگار تا سيصد سال مرگ ناشناخته بود و مردمان آسوده از فقر و اندوه و بيمارى و پيرى و رشك مى زيستند و جهان را نه سرما بود و نه گرما و سعادتى به كمال در همه‏جا حاكم بود. مردم به فرمان جمشيد تابوتها را شكستند و همه چون جوانان پانزده‏ساله، شاد و تندرست مى زيستند. بنابر آنچه در متون مختلف درباره تقدس نوروز خاص و عام آمده است مى توان وجوه عظمت نوروز را در اعتقاد بدين موارد دانست:

 .1 نوروز، روز آغاز آفرينش است‏

 ابوريحان مى نويسد: "اعتقاد پارسيان اندر نوروز، نخستين، آن است كه اول‏روزى است از زمانه و بدو فلك آغازيد گشتن." در دينكرد آمده است: "نوى آن از آغاز آفرينش است و نخستين روز به عنوان نوروز معين گشت و فرّه، آن كه از زمانهاى پيش و كهن است در سراسر جهان گسترده شده است و از آن به مردم راحتى و آسايش مى رسد و آنان با اميد آسايش در طى آن جشنها در كار و رنجشان به خشنودى مى رسند."

 "گويند خداى تعالى، در اين روز، عالم را آفريد و هر هفت كوكب در اوج تدوير بودند و اوجات همه در نقطه اول حمل بود و در اين روز حكم شد كه به سير و دور، درآيند، بنا بر اين نوروز روز شروع گردش اختران است."

 برهان قاطع مى نويسد خداوند جهان را در نوروز آفريد.

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۸:٠٥ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۱٤ اسفند ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم