دکتر منصور رستگار فسائی

نوروز و تاريخ و سنتهای آن در فرهنگ ايرانی (۵)

 

 6 نوروز، روز آغاز سال نو و اعتدال بهارى است‏

 "نخستين روز است از فروردين‏ماه و از اين جهت روز نو نام كردند زيرا پيشانى سال نو است" هميشه آغاز سال، با اميدها و آرزو هاى فراوان همراه است و لحظه بدرود با غمها و رنجها و اضطرابات سال گذشته محسوب مى شود. بنا بر اين، شروع سال نو و آمدن بهار و تحولى كه در طبيعت ايجاد مى گردد انسان را به آينده‏اى دگرگون دل‏بسته مى سازد كه سرشار از اميد به بهروزى است. به همين دليل، آن‏را روز نيك‏پئى مى دانند و معتقدند كه نوروز بزرگ روز اميد است.

 قزوينى در عجايب المخلوقات مى نويسد: "ايرانيان بر آنند كه در نوروز، نيك‏بختيها براى مردم زمين تقسيم مى شود و به چيز هاى خوب يا بدى كه در اين روز اتفاق مى افتد، تفّأل مى كنند." اعتدال مطبوع هوا در نوروز سبب مى شود زمين از مردگى به زندگى برسد و به يُمن آن فراوانى و وفور نعمت و نيك‏روزى حاصل آيد و به همين جهت است كه غلّات فراوان و زندگى ارزان و راهها ايمن و چارپايان نيكو و شادمانند و به دور از آفتهاى سرماى سخت و گرماى سوزان؛ از بيماريها و امراض نشانى نيست و نخستين روز بهار، آغاز سال و جوانى زمان است. در اورمزد روز از فروردين، مردم آن‏را بزرگترين عيد خود شمرده‏اند و "نوروز" ناميده‏اند. جمشيد دژى زيرزمينى ساخته بود زيرا آفريدگار به او هشدار داده بود كه مردم گرفتار سه زمستان پرهراس خواهند شد و همه حيوانات و مردمان نابود خواهند شد، از اين‏رو جمشيد همه انواع حيوانات مفيد و گياهان و بهترين مردم را آنجا برد كه گويى نوروز پايان آن زمستان شوم و آغاز رويش و شكوفايى زندگى در بهاران است.

 7 نوروز، روز فرود آمدن فروهرهاست‏

 مرحوم پورداود مى نويسد: فروهر در اوستا يكى از نيرو هاى نهانى (قواى باطنى) است كه پس از درگذشت آدمى با روان و دئنه (وجدان) از تن جدا گشته به سوى مينوى مى گرايد، اما در آغاز هر سال براى سركشى خان و مان ديرين خود، فرود آيد و ده شبانه‏روز بر روى زمين بسر مى برد و به مناسبت فرود آمدن فروهر هاى نياكان، هنگام نوروز را فروردين خوانده‏اند. اين فروهرها كه وظيفه نگهدارى آفريدگان را بر عهده دارند هيچ‏وقت كسى را كه به وى تعلق داشته‏اند، فراموش نمى كنند و هر سال يك بار به ديدن خانه وى مى آيند و اين در هنگام جشن نوروزى در فروردين‏ماه است و جشنى نيز كه به نام فروردگان پيش از آغاز سال نو و نوروز در ايران باستان، در ايّام خمسه مسترقه برگزار مى شد با آمدن فروهرها يا نزول ارواح مردگان به خانه هاى صاحبانشان مربوط است.

 آخرين ده روز هر سال به فره‏وشيها اختصاص دارد و اينان در آن ايّام كه به جشن خودشان مربوط مى شود، به زمين فرود مى آيند و از خانواده هاى خود ديدن مى كنند و ميل دارند كه بازماندگان مردگان، آنان را خوشامد گويند و از ايشان تبرّك بجويند. بيرونى مى نويسد كه اهل سغد حتى در اين ايّام، براى اموات قديم خود گريه و نوحه‏سرايى مى كنند و براى مردگان خود خوردنيها و آشاميدنيها مى گذارند و شايد به همين جهت باشد كه جشن نوروز كه پس از اين ايّام مى آيد روز شادى بزرگ است. در هنگام جشن فروردگان بايد نان درون (نان مقدّس) حاضر نمود.

 شايد "خانه‏تكانى" پيش از نوروز در ايران هم، ادامه سنت تميز نگاه داشتن خانه براى پذيرايى از فروهرها باشد.

 8 نوروز، روز شادى است‏

 طبرى نوشته است كه جمشيد در نوروز به مردم فرمان داد تا به تفريح بپردازند و با موسيقى و مى شادمانى كنند. در همين مورد ابوالفدا مى نويسد: "جمشيد... نوروز را بنيان نهاد و آن‏را جشن قرار داد تا مردمان در اين روز به شادمانى بپردازند." به همين جهت در سنّت ايرانيان نوروز هميشه توأم با شادى و سرور و رقص و موسيقى و شيرينى است:

 نوروز روز خرمى بيعدد بود

  داستان باربد و رهيابى او به دستگاه خسروپرويز در نوروز اتفاق افتاد:

 بدان باغ رفتى به نوروز، شاه‏

 دو هفته ببودى بدان چشنگاه‏

  به همين دليل، بسيارى از نغمه هاى موسيقى و آهنگهاى زمان ساسانى نام نوروز را بر خود دارند، چون "نوروز"، "نوروز بزرگ"، "نوروز قباد"، "نوروز خردك"، "ساز نوروز" و "نوروز خارا". در دربار عباسيان نيز رسم نوروز با مى و موسيقى و شادى همراه بود.

 9 نوروز، روز شكّرشكنى است‏

 گويند در نوروز، نيشكر به دست جمشيد شكسته شد و از آن خورده شد و آبش معروف و مشهور گرديد و شكر از آن ساختند، بنا بر اين در نوروز رسم خوردن شيرينى و شكر و حلويات برپا گرديد. بيرونى كشف نيشكر را به جم منسوب مى دارد و مى نويسد به همين جهت در نوروز مردمان به يكديگر شكر هديه دهند. بنابر روايت آذرباد، موبد بغداد، نيشكر در دوران فرمانروايى جمشيد، در روز نوروز كشف شد و چنين اتفاق افتاد كه جم نى پرآبى را ديد كه شيره آن به بيرون تراوش كرده بود. جم آن‏را چشيد و چون شيرينى لذيذى در آن يافت، فرمود تا شيره آن‏را بكشند و از آن شكر بسازند. در روز پنجم شكر درست شد و مردم از روى تبرّك آن‏را به يكديگر هديه دادند. شيرينى‏پزانِ مقارن نوروز و تعارف انواع شيرينيها در ديد و بازديد هاى نوروزى، بازمانده اين باور است و در خوانچه هفت‏سين، وجود عسل مطمئنا يادآور نيشكر است.

 10 نوروز، روز دادگرى و عدالت است‏

 در تاريخ بلعمى آمده است كه "جمشيد علما را گرد كرد و از ايشان پرسيد: چيست كه اين ملك را باقى و پاينده دارد؟ گفتند داد كردن و در ميان خلق نيكى كردن، پس او داد بگسترد و علما را بفرمود كه من به مظالم بنشينم، شما نزد من آييد تا هرچه در او داد باشد، مرا بنماييد تا من آن كنم و نخستين روز كه به مظالم بنشست، اورمزدروز بود، از ماه فروردين پس آن روز را نوروز نام كردند."

 خواجه نظام‏الملك در سياست‏نامه در اين‏باره داستانى دارد: "چنين گويند كه رسم ملكان عجم چنان بوده است كه در نوروز و مهرگان بار دادندى مر عامه را و هيچ‏كس را بازداشت نبودى... پس ملك برخاستى و از تخت به زير آمدى و پيش موبد به دو زانو بنشستى و گفتى نخست از همه داوريها داد اى مرد از من بده و هيچ ميل و محابا مكن... در نتيجه اختلاط داستانهاى جمشيد با سليمان، به وجود آوردن نوروز به سليمان هم نسبت داده شده است، بدين معنى كه چون سليمان خاتم خود را بازيافت آن روز را نوروز ناميدند و در اين روز سليمان بر باد سوار شد و مى رفت پرستويى او را گفت بازگرد تا تخمهايى را كه من در آشيان دارم خراب نكنى و سليمان بازگشت و پرستو به ازاى اين دادگرى سليمان پاى ملخى را بدو هديه داد و رسم هديه دادن در نوروز از همين‏جا به وجود آمد. در جاماسپ‏نامه منظوم آمده است كه در نوروز شاهان بار مى دادند و داد را از خود آغاز مى كردند."

 11 نوروز، روز غلبه نيكان بر اهريمن و ديوان است‏

 بنابر آنچه در ماه فروردين روز خرداد آمده است در نوروز بزرگ، نيكان بر ديوان و اهريمنان و بدان چيرگى يافته‏اند، بدين معنى كه در اين روز گيومرث ارزور ديو را بكشت و در همين روز سام نريمان سناوذك‏ديو را نابود ساخت و اژدهاك را بيوژد و در اين روز، كيخسرو افراسياب را بكشت.

 12 نوروز، روز بنا كردن تخت جمشيد است‏

 چون جمشيد بناى اصطخر را كه تهمورث بنياد نهاده بود به اتمام رسانيد و آن شهر عظيم را دارالملك خويش ساخت (طول آن شهر 12 فرسنگ و عرض آن 10 فرسنگ بود)، در آنجا سرايى عظيم بنا كرد و بفرمود تا جمله ملوك و اصحاب اطراف و مردم جهان، به اصطخر حاضر شوند، چه جمشيد در سراى نو، خواهد نشستن، پس در آن سراى، بر تخت نشست و تاج بر سر نهاد و آن روز را جشن ساخت و نوروز نام نهاد و از آن روز باز، نوروز آيين شد و آن روز هرمزد از ماه فروردين بود و يك هفته متواتر به نشاط و خرّمى مشغول بودند.

 ۱3 نوروز، نخستين روز پرواز به آسمانهاست‏

 طبرى و بلعمى روايت كرده‏اند: "ديوان به فرمان جمشيد، گردونه‏اى از آبگينه براى وى ساختند و جمشيد بر آن سوار شد و بدان وسيله، در هوا پرواز كرد و از شهر خويش دنباوند (دماوند) به بابل، به يك روز برفت و آن روز، روز هرمزد از ماه فروردين بود و به سبب اين شگفتى كه مردمان شاهد آن بودند، آن روز را نوروز گفتند و جمشيد فرمان داد تا 5 روز شادى كنند و لذت ببرند و روز ششم كه خردادروز است، به مردم نوشت كه روش او، خداى را خوش آمده است و به پاداش، گرما و سرما و بيمارى و رشك را از مردم دور ساخته است."

 ثعالبى، گردونه جمشيد را از عاج و ساج مى داند و مى نويسد كه جمشيد آن‏را با ديبا بپوشانيد و در آن سوار گشت و ديوان را فرمود تا آن‏را بر شانه هاى خود به زمين و آسمان ببرند و آن روز روز اورمزد از ماه فروردين بود و نخستين روز بهار كه آغاز سال و جوانى زمان است و در اين هنگام زمين از پس‏مردگى زنده مى گردد. مردم گفتند اين روزى نو و عيدى فرخنده و قدرتى حقيقى و شاهى عجيب است پس آن‏را بزرگترين عيد خود شمردند و آن‏را نوروز ناميدند و با خوردن و نوشيدن و خنياگرى و خوشگذرانى جشن گرفتند (قبلا گفتيم كه در شاهنامه نيز آمده است كه ديوان تخت جمشيد را برمى گيرند و به آسمانها مى برند.) نكته جالب در مورد اين گردونه آن است كه چون جمشيد با اين گردونه به بابل رسيد "مردمان با شگفتى او را پروازكنان ديدند كه در هوا چون خورشيد مى درخشد تا آنجا كه باورشان شد كه در يك زمان دو خورشيد در آسمان است." اما بيرونى هيچ سخنى از جنس گردونه جمشيد نمى گويد و تنها به بازگشت جمشيد با درخشندگى به زمين ياد مى كند و مى نويسد مردمان از ديدن دو خورشيد در يك زمان به شگفت آمدند و آن روز را عيد داشتند.

 14 نوروز، روز بر تخت نشستن جمشيد است‏

 بنا به روايت شاهنامه و متون ديگر ادبى ، جمشيد تختى ساخت گوهرنشان كه ديوان آن‏را برمى گرفتند و با او به آسمان مى بردند و چون اين روز سر سال نو و روز هرمزد فروردين بود و مردم آسوده از رنج بودند، اين روز را جشن گرفتند و گرامى داشتند

باور های ایرانی در باره ی نوروز

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ٤:۳٢ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٩ اسفند ،۱۳۸٥
Comments نظرات () لینک دائم