دکتر منصور رستگار فسائی

خلاصه ی شرح غزل 335

خلاصه ی  شرح غزل 335  ( در اینجا برای کوتاه شدن مطلب از ذکر اختلاف نسخ و معنی واژه های غزل خودداری شده است.)

غزل 335

1   چل سال  رفت و بیش، که  من لاف می زنم :

    " کز چاکران ِ  پیر ِ مُغان ،       کمترین ،منم "

2   هرگز   به یُمن  ِ    عاطفت ِ  پیر ِ میفروش

     ساغر  ،تهی نشد ،     ز می ِ صاف  ِ روشنم

3   درجاه  ِ عشق  و     دولت  ِ رندان   ِپاکباز

     پیوسته ، صدر ِ مصطبه  ها بود    مسکنم

4   در شأن ِ من ، به دُردکشی ، ظنّ   ِ بد ، مَبَر

     کالوده  گشت   خرقه،  ولی     پاک  دامنم

5   شهباز ِ دست ِ پادشَهَم  ،یارب از چه خاست،

     از یاد    برده اند         هوای   ِ   نشیمنم ؟!

6    حیف است بلبلی چو من ،اکنون ، درین قفس

      با این لسان ِ عذب،که خامُش چو سوسنم

                   7    آب و هوای پارس   ، عجب سفله  پرور است !!

     کو همرَهی ، که  خیمه از این خاک ، برَکنَم  

8    حافظ  ! به زیر ِ خرقه ،  قدح تا به کی کشی ؟

      در بزم  ِخواجه ، پرده  ، ز کارَت  ،بر افکنم

9   توران شه ِ خجسته  ، که در مَن یَزید ِ فضل ،

      ُشد   منّت ِ مواهب  ِاو ،   طوق     ِ گردنم

 

  اختلاف نسخه ها

 

1- ساختار غزل

 

الف : موسیقی بیرونی غزل : مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن

        بحر مضارع مثمّن اخرب مکفوف محذوف

        در هرمصراع این غزل ،14 هجا وجود دارد که 8 هجای آن بلند است و 6هجا کوتاه.

 

  ب : موسیقی کناری غزل: ازغزلیات بدون ردیف حافظ است که قافیه ی آن در کلمات زن ،من،روشن و...قرار دارد

        و"م" در پایان ابیات ،حرف وصل است .

         انوری  قصیده یی دارد بر همین وزن و قافیه :

          ای بارگاه صاحب عادل  خود این منم       کر قربت تو  لاف زمین بوس می زنم   ( انوری 343)

        سعدی  هم غزلی دارد به همین وزن و قافیه :

        گر تیغ برکشد  که محبّان همی   زنم            اوّل کسی که لاف محبت زند ،منم    (سعدی 524)

 

  ج  : موسیقی درونی غزل : درحوزه ی واج آرایی صامتها،دراین غزل صدای صامت "م" و "ن"از قافیه، در همه ی محورهای شعر 

        ،شنیده می شود ،صدای "م"  ، در بیت اول ،7بار ،در بیت دوم و نهم ، 4بار،در بیت سوم و پنجم و ششم و هفتم ، 3بار ودر بیت

        چهارم 5بار ، تکرار می شود و صدای "ن"  هم دربیت نخست وششم، 6بار ،دربیت دوم و سو م و پنجم، 3بار ،در بیت چهارم ،

        4بارودربیت نهم 5بار به گوش می رسد.

        به لحاظ موسیقی مصوّتها هم صدای بلند"آ" در بیت اول و سوم، 5بار ،در بیت دوم وششم ، 3بار ،دربیت چهارم وهفتم و هشتم ،

       4بار،دربیت پنجم، 6 بارتکرار می گردد.

       از نظر موسیقی معنایی نیز در این غزل، از تضاد ، کنایه ، مراعات نظیر و ایهام تناسب،تلمیح ،استعاره و تشبیه ، استفاده شده است.

 

    2- نوع غزل

  این غزل 9 بیتی ، از غزلهای مدحی، قلندرانه رندانه و شطح آمیز حافظ است  که از  4  بخش تشکیل شده است :

 1-  بخش رندانه ،  که شاعر در ابیات 1و2و3و 4  ارایه می دهد ودر آنهاافتخار می کند که  بیش از چهل سال از عمر خود را در سر سپردگی پیر

   می فروش گذرانده است و در این مدّت مدید ،به برکت لطف پیر مغان  ،همیشه جامش پر از شراب زلال  بوده است و اگر گاهی ،دُرد

   نوشی هم کرده و  خرقه اش را به می آلوده باشد ، هرگز ناپاکی و آلوده دامنی از وی سر نزده است ،

کلمات و اصطلاحات به کاررفته دراین غزل چون  چاکران ،عاطفت، صدر ، مصطبه ،شهباز ،پادشاه ،خواجه ،تورانشاه ، منّت ،مواهب ،طوق

 گردن و...همه بیان کننده نوعی رابطه ی بندگی و سروری است که  به لایه یی از این غزل ، نوعی مضمون مدحی می بخشد و می تواند با جابجا شدن

   جای" پیر میفروش "با "تورانشاه" ، به ابیاتی مدحی تبدیل شود ، زیرا آشنایی و دوستی دیر باز شاعر با این وزیر ادب دوست و شاعر پرور

   و الطاف پیدا و پنهانی که به حافظ داشت  سبب شکر و سپاس شده و شاعر در دو بیت آخر غزل آن را نشان می دهد  و این امر به سادگی

  می تواند پیر میفروش این غزل را به جای تورانشاه قرار دهد.

    2-در بخش دوم غزل، یعنی بیتهای 5و6  ،اندیشه های عرفانی و فراقی  دیده می شود و مضمون آنها با غزل قبلی (334) نزدیک است با این

     تفاوت که نوعی شطح روزبهانی نیز در آن دیده می شود که هم بوی فراق دارد و هم نشانی از عزّت ،بدین معنی که دربیت پنجم ،

    شاعر به عزّت بهشتی خویش اشاره دارد که روزگاری ،چون شهبازی ،دست نشین شاه  خوبان بوده است ،ولی در غربت خاک ،

    اسیر شده و از یاد رفته است ،و منزلت والای خود را همچنان می شناسد و دریغ می خورد  که چرا مرغی خوش آواز، چون اوکه شاهباز

      دست پادشاه نیز  هست ،در قفس خاک خاموش باشد و دم بر نیاورد، امااین دو بیت نیز  ،می تواند با دیدگاهی دیگر،نماینده نوعی متفاوت

      از شعر مدحیه و گلایه آمیز باشد و شکواییه یی  از بداندیشان و دشمنان شاعر که او را وادار به سکوت و خاموشی کرده اند.

     شاعر ، در حضور ممدوحش تورانشاه که با وی به بزم نشسته ،  از فرومایگانی که در فارس پرورده شده اند ،شکایت می کند

     و می خواهد که از ایشان بگریزد،بنابر این "قفس " این غزل می تواند "فارس " یا "شیراز"  باشد  که فرومایگان  و سفلگان ،با تحمیل سکوت

     بر شاعر،آن محیط را برای وی غیر قابل تحمل کرده و اورا به گریز آز آنجا ،بر انگیخته اند وشاعر عکس العمل خود را بدین سان نشان داده است.

    3- در بخش سوم این شعر یعنی بیت  ششم وهفتم، شهر آشوبی آمده است که ملال شاعر را از هم روزگاران سفله ی عصرخویش در فارس

         نشان می دهد که جان او را بر لب رسانیده و سبب شده اند که حافظ، بخواهد از آنان بگریزد و به دیاری  دیگر بشتابد .

    4- دراین بخش ، یعنی بیتهای 8و 9 نیز ،شاعر گریزی به مدح توران شاه می زند  ودر ضمن آنکه از الطاف او به خود سپاسگزاری

      می کند ، پرده از کار ریاکاران مدعی  نیز بر می دارد.

 

    3-  معنی واژه های غزل

    4- معنی بیتهای غزل.

بیت 1:اینک ،بیش از چهل سال و حتی بیشتر است که من افتخاردارم که یکی از کمترین غلامان پیر می فروش هستم .

بیت 2:و در این مدّت ، از برکت لطف و عنایت آن پیر ، هیچ گاه جام من ،از باده  ی زلال و ناب ،خالی نبوده است و پیوسته سرمست و از باده و

          جام برخورداربوده ام.

بیت 3: ودر همه ی این ایّام، جاه و مقام و منزلتی داشته ام که پیوسته مرا بر شاه نشین میخانه می نشانده اندوبا عزّت و احترام به من باده می داده اند.

بیت 4: واگر می بینیند که گاهی دُرد نوشی می کنم ، به من بدگمان مشوید  زیرا اگرچه خرقه ی صوفیانه یی راکه به ریا و مصلحت، پوشیده ام ،شراب آلود

         شده است ،اما من  هرگز آلوده دامان و ناپاک نشده ام.

بیت 5: ومن آن شاهباز سدره نشینی هستم که روزگاری  بر دست شاهان می نشستم و بدانها تقرّب داشتم و نمی دانم به چه سبب مرا  از یاد و عشق

 وطن اصلی غافل و بیخبر ساختند.

بیت 6 :جای دریغ  و درد بسیار است که بلبل خوش آوازی چون من، در این قفس تنگ تن و دنیا چنین اسیر باشد و با این زبان سخنور ،چون سوسن

         ده زبان داشته باشد ، ولی خاموش بماند.

بیت 7: و چه تأسف انگیز است که در این آب و هوای فارس ،فرو مایگان پرورش می یابندو من همسفر و همراهی ندارم که از این دیار بگریزم

          و به سرزمینی دیگر پناه ببرم.

بیت 8: ای حافظ ریاکار که با پوشیدن این خرقه ی صوفیانه ی می خواهی شرابخواریت را پنهان سازی ؛من در مجلس بزم وزیر ترا رسوا

         خواهم کرد.

بیت 9: تورانشاهی که در مزایده ی فضل به من آن چنان محبت کرده است که در همه ی عمرمنّت بخششهاو موهبتهای وی ،چون حلقه ی بندگی ، برگردن

        من افتاده است.

 

    5 - منابع شناخت بهتر غزل

                   انوری ابیوردی  ،اوحد الدین علی بن محمد، دیوان انوری  ، با تصحیح و مقابله ی محمد تقی  مدرّس رضوی ،بنگاه ترجمه و نشر کتاب ،تهران ،1340

                   خیّام ،حکیم عمر،(منسوب )، نوروز نامه ،به کوشش علی حصوری ، طهوری ، تهران ، 1357

دستغیب ،عبدالعلی ،حافظ شناخت ،انتشارات علم ،تهران ،1367

                  سبحانی ،ه.توفیق،تأثّر حافظ از عراقی و سعدی ،مؤسسّه   پیک ترجمه و نشر ،تهران،  1368

     سعدی شیرازی ،شیخ مصلح الدین ،متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی ،به کوشش مظاهر مصفّا ،کانون معرفت ،تهران 1340     

    عیو ضی ،رشید ، (مصحح)    ، دیوان حافظ ،نشر صدوق،تهران،1376

غنی ،دکتر قاسم ،بحث در آثار و افکار و احوال حافظ ،هرمس ،تهران ،1386ه.ش

 فرزاد ،مسعود ،در جستجوی حافظ صحیح،حافظ صحت کلمات و اصالت عزلها ،  (کتاب دوم . سوم) دانشگاه  پهلوی ،شیراز ،1349

 

 

نویسنده : منصور رستگار فسایی : ۱۱:۱٥ ‎ب.ظ ; دوشنبه ۱۱ شهریور ،۱۳۸٧
Comments نظرات () لینک دائم