حماسه های ايرانی اسلامی ( ۲ )

 دلبستگي‌ فردوسي‌ به‌ دين‌ اسلام‌ و حضرت‌ علي‌(ع‌) و خاندانش‌ نيز بازگوكننده‌ي‌ حق‌طلبي‌ ديني‌ و مذهبي‌ و واكنش‌ او و معاصرانش‌، در برابر سلطه‌ي‌ خلفاي‌ بغداد و نفوذ ايشان‌ در دربار سلاطين‌ غزنوي‌ و به‌ تعبيري‌، ستيزي‌ ديني‌ و سياسي‌ به‌ حساب‌ مي‌آيد كه‌ ريشه‌ در علايق‌ كهن‌ مذهبي‌ و ملي‌ مردم‌ روزگار فردوسي‌ دارد. به‌ همين‌ جهت‌، از همان‌ روزي‌ كه‌ ملّت‌ ايران‌ شاهنامه‌ را مي‌شناسد و جادوي‌ سخن‌ فردوسي‌ او را افسون‌ مي‌كند، شاهنامه‌ و فردوسي‌ را با دو ويژگي‌، كه‌ چون‌ شير و شكر به‌ هم‌ درآميخته‌اند، مي‌شناسد:

                 نخست‌ اين‌كه‌ شاهنامه‌، حماسه‌اي‌ پرشور است‌ كه‌ بر مبناي‌ حق‌طلبي‌ و ازجان‌گذشتگي‌ دلاوران‌ و سلحشوران‌ ايراني‌ پرداخته‌ شده‌ و فرهنگ‌ و تاريخ‌ و باورهاي‌ ارزشمند ملّت‌ ايران‌ را باز مي‌نمايد و سند ملي‌ مردم‌ ماست‌.

                 دوديگر اين‌كه‌ فردوسي‌ شاعري‌ مسلمان‌ و شيعي‌ است‌ كه‌ بيش‌ از سي‌ سال‌ عمر خود را صرف‌ نظم‌ شاهنامه‌ كرده‌ است‌ كه‌ آيينه‌ي‌ زندگي‌ مادي‌ و معنوي‌ ملّت‌ ايران‌ در طول‌ روزگاران‌ است‌. فردوسي‌ در اعتقاد مذهبي‌ خود نيز همچون‌ دلبستگي‌ به‌ قوم‌ و ملّت‌ خويش‌ سخت‌ استوار است‌ و محمود غزنوي‌، صرفاً به‌ دليل‌ اختلاف‌ مذهبي‌ و سياسي‌، حق‌ او را نشناخته‌ و آن‌چنان‌ حماسه‌سرايي‌ بزرگ‌ را پاداش‌ شايسته‌ نبخشيده‌ است‌ و در مشكلاتي‌ كه‌ براي‌ فردوسي‌ پيش‌ مي‌آيد، هر يك‌ از اين‌ دو عامل‌ به‌ نحوي‌ تأثير دارند:

 مرا غمز كردند كان‌ پرسخن‌ به‌ مهر نبي‌ و علي‌ شد كهن‌

 من‌ از مهر اين‌ هر دو شه‌ نگذرم‌ اگر تيغ‌ شه‌ بگذرد بر سرم‌

 مرا سهم‌ دادي‌ كه‌ در پاي‌ پيل‌ تنت‌ را بسايم‌ چو درياي‌ نيل‌

 نترسم‌ كه‌ دارم‌ ز روشن‌دلي‌ به‌ دل‌ مهر جان‌ نبي‌ و علي‌

    «فردوسي‌... روي‌ به‌ حضرت‌ نهاد و  ] شاهنامه‌ [  عرضه‌ كرد و قبول‌ افتاد... محمود با آن‌ جماعت‌ تدبير كرد... گفتند... او مردي‌ رافضي‌ست‌ و معتزلي‌ مذهب‌ و اين‌ بيت‌ بر اعتزال‌ او دليل‌ كند:

 به‌ بينندگان‌ آفريننده‌ را نبيني‌، مرنجان‌ دو بيننده‌ را

    و سلطان‌ محمود، مردي‌ متعصّب‌ بود، در او اين‌ تخليط‌ بگرفت‌ و مسموع‌ افتاد... و فردوسي‌ محمود را هجا كرد...  ».

    امّا آن‌چه‌ در تاريخ‌ سيستان‌ آمده‌ است‌، تنها ناظر بر اختلاف‌ مذهبي‌ نيست‌، كه‌ منوط‌ به‌ نگرش‌ نژادي‌ و محتواي‌ پهلوانانه‌ي‌ ايراني‌ شاهنامه‌ هم‌ هست‌: «و حديث‌ رستم‌ بر آن‌ جمله‌ است‌ كه‌ ابوالقاسم‌ فردوسي‌ در شاهنامه‌ به‌ شعر كرد و بر نام‌ سلطان‌محمود كرد و چندين‌ روز همي‌ برخواند، محمود گفت‌ همه‌ي‌ شاهنامه‌ خود هيچ‌ نيست‌، مگر حديث‌ رستم‌ و اندر سپاه‌ من‌ هزار مرد چون‌ رستم‌ هست‌. ابوالقاسم‌ گفت‌ زندگاني‌ خداوند دراز باد، ندانم‌ اندر سپاه‌ او چند مرد چون‌ رستم‌ باشد، امّا اين‌ دانم‌ كه‌ خداي‌ تعالي‌ خويشتن‌ را هيچ‌ بنده‌ چون‌ رستم‌ ديگر نيافريد... محمود وزير را گفت‌ اين‌ مرد مرا به‌ تعريض‌ دروغ‌زن‌ خواند وزيرش‌ گفت‌ ببايد كشت‌...  ».

                 كه‌ اين‌ حكايت‌ يادآور بيتي‌ است‌ از فردوسي‌ درباره‌ي‌ محمود كه‌:

 چو اندر تبارش‌ بزرگي‌ نبود نيارست‌ نام‌ بزرگان‌ شنود

                 در اين‌جا مناسب‌ است‌ كه‌ وجوه‌ متنوع‌ تأثيرپذيري‌هاي‌ مذهبي‌ فردوسي‌، بويژه‌ ارادت‌ او به‌ علي‌(ع‌) و خاندانش‌ را در 9 نكته‌ي‌ زير به‌ اختصار بازگو كنيم‌:

 1. دلبستگي‌ شديد فردوسي‌ به‌ حضرت‌ علي‌ و خاندان‌ او به‌ حدي‌ است‌ كه‌ هر خطري‌ را مي‌پذيرد و به‌ قول‌ سپهبد شهريار باور دارد كه‌ «تو مرد شيعئي‌ و هر كه‌ تولّي‌ به‌ خاندان‌ پيامبر كند، او را دنياوي‌ به‌ هيچ‌ كاري‌ نرود، كه‌ ايشان‌ را خود نرفته‌ است‌  ». او از  همان‌ آغاز شاهنامه‌، به‌ بيان‌ صريح‌ اعتقادات‌ خود به‌ اهل‌ بيت‌ مي‌پردازد و علي‌ را «وصي‌» پيامبر مي‌نامد و همين‌ امر آتش‌ خشم‌ محمود را برمي‌افروزد و زبان‌ طعن‌ مشاوران‌ وي‌ را مي‌گشايد تا او را رافضي‌ و معتزلي‌ بخوانند. اين‌ بخش‌ شاهنامه‌ نه‌ تنها براي‌ محمود حساسيت‌برانگيز بود كه‌ پس‌ از وي‌ نيز براي‌ بسياري‌ از خوانندگان‌ و نسخه‌برداران‌ شاهنامه‌، كه‌ شيعي‌ يا سنّي‌ بودند، فرصتي‌ فراهم‌ آورد تا بيت‌هايي‌ را بر اين‌ بخش‌ از اشعار فردوسي‌ بيفزايند يا از آن‌ بكاهند تا به‌ نوعي‌ با شديد ساختن‌ يا كم‌رنگ‌ كردن‌ عقايد مذهبي‌ فردوسي‌ بر خوانندگان‌ تأثيرگذارند و به‌ همين‌ جهت‌ است‌ كه‌ مي‌بينيم‌ حذف‌ها و الحاقاتي‌ كه‌ در اين‌ بخش‌ از شاهنامه‌ وجود دارد، از هر جاي‌ ديگر اين‌ اثر بيش‌تر است‌ و انگيزه‌ي‌ اين‌ امر نيز جز احساس‌ مذهبي‌ در دفاع‌ از عقايد شيعي‌ يا حمله‌ بدان‌ نيست‌   و حتّي‌ گاهي‌، كار اين‌ تغييرات‌ به‌ دست‌كاري‌هايي‌ در متن‌ شاهنامه‌ مي‌انجامد، مثلاً به‌ ابيات‌ زير بنگريد:

 كه‌ من‌ شهر علمم‌، علي‌ام‌ در است‌ درست‌ اين‌ سخن‌ قول‌ پيغمبر است‌...

 اگر مهرشان‌ من‌ حكايت‌ كنم‌ چو محمود را صد حمايت‌ كند...

                 در بعضي‌ نسخه‌هاي‌ شاهنامه‌، بيت‌ دوم‌ را به‌ اين‌ صورت‌ تغيير داده‌اند كه‌:

 چون‌ من‌ از محمّد حكايت‌ كنم‌ چو محمود را صد حمايت‌ كنم‌

 امّا بلافاصله‌ پس‌ از آن‌ مي‌خوانيم‌:

 منم‌ بنده‌ي‌ هر دو تا رستخيز اگر شه‌ كند پيكرم‌ ريزريز

                 و كاتب‌ فراموش‌ كرده‌ است‌ كه‌ اگر علي‌ به‌ محمّد تغيير يابد نفر دومي‌ وجود ندارد كه‌ فردوسي‌ بگويد «منم‌ بنده‌ي‌ هر دو...» در اين‌ بخش‌ از مقدمه‌ي‌ شاهنامه‌، فردوسي‌ پس‌ از تمهيد مقدمه‌، زبان‌ به‌ ستايش‌ پيامبر مي‌گشايد و دين‌ و دانش‌ را درِ رستگاري‌ و رهايي‌ مي‌نامد و توصيه‌ مي‌كند كه‌ اگر مي‌خواهي‌ دلي‌ نژند و تني‌ مستمند نداشته‌ باشي‌ و از هر بدي‌ رها شوي‌ و سرت‌ به‌ دام‌ بلا نيفتد، با توجّه‌ و عمل‌ به‌ گفتار پيامبر، راه‌ راست‌ را برگزين‌؛ و راز راه‌ راست‌، اين‌ كلام‌ رسول‌ خداست‌:

 كه‌ من‌ شارستانم‌ (شهر علمم‌) علي‌ام‌ در است‌ درست‌ اين‌ سخن‌ قول‌ پيغمبر است‌

 گواهي‌ دهم‌ كاين‌ سخن‌ راز اوست‌ تو گويي‌ دو گوشم‌ پرآواز اوست‌

                 و بدين‌ ترتيب‌، فردوسي‌، با آوردن‌ نام‌ علي‌، رازي‌ را باز مي‌گويد كه‌ گويي‌ حضرت‌ رسول‌ در گوش‌ هوش‌ او خوانده‌ است‌ و آن‌ دلبستگي‌ به‌ اهل‌ بيت‌ و درست‌ بودن‌ راه‌ و روش‌ آن‌ها، بنا بر عقايد شيعي‌ دوازده‌امامي‌ فردوسي‌ است‌ كه‌ در قالب‌ تمثيلي‌ دلپذير بدين‌سان‌ بيان‌ مي‌شود و شاعر نتيجه‌ مي‌گيرد كه‌ سفينه‌ي‌ نجات‌ و فرقه‌ي‌ ناجيه‌ جز علي‌ و اهل‌ بيت‌ و پيروان‌ او نيستند:

 منم‌ بنده‌ي‌ اهل‌ بيت‌ نبي‌ ستاينده‌ي‌ خاك‌ پاي‌ «وصي‌»

 حكيم‌ اين‌ جهان‌ را چو دريا نهاد برانگيخته‌ موج‌ از او تندباد

 چو هفتاد كشتي‌ بر او ساخته‌ همه‌ بادبان‌ها برافراخته‌

 يكي‌ پهن‌ كشتي‌ بسان‌ عروس‌ بياراسته‌ همچو چشم‌ خروس‌

 محمّد بدو اندرون‌، با علي‌ همان‌ اهل‌ بيت‌ نبي‌ و «وصي‌»

 خردمند كز دور دريا بديد كرانه‌ نه‌ پيدا و بُن‌ ناپديد

 بدانست‌ كو موج‌ خواهد زدن‌ كس‌ از غرق‌ بيرون‌ نخواهد شدن‌

 به‌ دل‌ گفت‌ اگر با نبي‌ و «وصي‌» شوم‌ غرقه‌، دارم‌ دو يار وفي‌

 همانا كه‌ باشد مرا دستگير خداوند تاج‌ و لوا و سرير

 خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌ همان‌ چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌

 اگر چشم‌ داري‌ به‌ ديگر سراي‌ به‌ نزد نبي‌ و «وصي‌» گير جاي‌

 گرت‌ زين‌ بد آيد، گناه‌ من‌ است‌ چنين‌ است‌ و اين‌ دين‌ و راه‌ من‌ است‌

 بر اين‌ زادم‌ و هم‌ بر اين‌ بگذرم‌ چنان‌ دان‌ كه‌ خاك‌ پي‌ حيدرم‌

 نباشد جز از پي‌ پدر دشمنش‌ كه‌ يزدان‌ به‌ آتش‌ بسوزد تنش‌

 هر آن‌ كس‌ كه‌ در دلش‌ بغض‌ علي‌ست‌ از او زارتر در جهان‌ زار، كيست‌

 نگر تا نداري‌ به‌ بازي‌ جهان‌ نه‌ برگردي‌ از نيك‌ پي‌ همرهان‌

 همه‌ نيكيت‌ بايد آغاز كرد چو با نيكنامان‌ بوي‌ هم‌نورد...

                 ملاحظه‌ مي‌شود كه‌ فردوسيِ خردمند در ابيات‌ فوق‌ سفينه‌ي‌ نجات‌ را در دريايي‌ طوفاني‌ وصف‌ مي‌كند كه‌ رسول‌ خدا و علي‌ و خاندان‌ وي‌ در آنند و خردمندانه‌ يقين‌ دارد كه‌ اگر خود نيز بدان‌ كشتي‌ پناه‌ جويد، آن‌ دو يار وفادار، او را از غرق‌ شدن‌ خواهند رهانيد و در حالي‌ كه‌ با دلي‌ سرشار از اعتماد و با بيان‌ حماسي‌، خود را خاك‌ پاي‌ حيدر مي‌شناسد، او را «دروازه‌ي‌ شهر علم‌» و «همراهي‌ نيك‌پي‌» و «نيك‌نام‌» و «وصي‌ رسول‌ خدا» و «خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌» و «چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌» مي‌شناسد كه‌ پيروي‌ از او نجات‌ دو جهاني‌ را نصيب‌ مي‌سازد.

                 فردوسي‌ علي‌ را «حيدر»، «جفت‌ بتول‌» و «ستوده‌ي‌ رسول‌ خدا»، «سر انجمن‌»، «وصي‌» و «شفيع‌ روز محشر» مي‌شناسد:

 چهارم‌ علي‌ بود جفت‌ بتول‌ كه‌ او را به‌ خوبي‌ ستايد رسول‌

 از او بر روان‌ محمّد درود به‌ يارانش‌ بر هر يكي‌ برفزود

 سرِ انجمن‌ بُد، ز ياران‌ علي‌ كه‌ خواندش‌ پيمبر علي‌ ولي‌

 همه‌ پاك‌ بودند و پرهيزگار سخن‌هاي‌ او برگذشت‌ از شمار

 هزاران‌ درود و هزاران‌ ثنا ز ما آفرين‌ باد بر مصطفي‌

 و بر اهل‌بيتش‌ هميدون‌، چنين‌ همي‌ آفرين‌ خوانم‌ از بهر دين‌

                 امّا شايد در ميان‌ اوصاف‌ شاهنامه‌، از حضرت‌ علي‌(ع‌)، پرمعني‌ترين‌ كلمه‌اي‌ كه‌ فردوسي‌ به‌ كار برده‌ و خشم‌ محمود را برانگيخته‌ و اسباب‌ منازعات‌ بسيار فلسفي‌ و كلامي‌ را فراهم‌ آورده‌ است‌، استعمال‌ كلمه‌ي‌ «وصي‌» براي‌ وصف‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) باشد. استاد دكتر احمد مهدوي‌ دامغاني‌ در مقاله‌اي‌ ممتَّع‌ و بسيار فاضلانه‌، به‌ بيان‌ پاسخ‌ اين‌ سؤال‌ مي‌پردازند: «چرا فردوسي‌ لفظ‌ مبارك‌ وصي‌ را بدون‌ هيچ‌ قيد و قرينه‌اي‌ كه‌ آن‌ را از همان‌ مراد و مقصود معهود شيعه‌ي‌ اثني‌عشري‌ خارج‌ سازد، اين‌قدر تكرار مي‌فرمايد و در شعر خود مي‌گنجاند و نام‌ مبارك‌ علي‌(ع‌) را ذكر نمي‌فرمايد و چرا با آن‌كه‌ از لحاظ‌ وزن‌ و قافيه‌ فرقي‌ ميان‌ «علي‌» و «وصي‌» نيست‌، خود را موظّف‌ و مقيّد به‌ همين‌ لفظ‌ «وصي‌» و تكرار آن‌ مي‌ سازد؟» اگر در سرتاسر شاهنامه‌، هيچ‌ دليل‌ ديگري‌ بر تشيع‌ دوازده‌ امامي‌ فردوسي‌، جز همين‌ يك‌ كلمه‌ نباشد، ادلّه‌ي‌ ديگر را همين‌ يك‌ كلمه‌ كفايت‌ مي‌كند، چرا كه‌ آن‌چه‌ خوبان‌ همه‌ دارند، اين‌ لفظ‌ به‌ تنهايي‌ دارد و به‌ اصطلاح‌، واحدٌ كالف‌ است‌ و فقط‌ همين‌ كلمه‌ است‌ كه‌ فردوسي‌ را از نظر محمود انداخت‌ و همان‌ لفظ‌ «وصي‌» براي‌ محكوم‌ شمردن‌ فردوسي‌ كافي‌ بود؛ زيرا بنا بر كتب‌ صحاح‌ و مسانيد و ديگر كتب‌ معتبر اهل‌ سنّت‌، همان‌قدر كه‌ حديث‌ در فضايل‌ و مناقب‌ ابوبكر و عمر و عثمان‌ وارد شده‌، 189 حديث‌ نيز در فضايل‌ حضرت‌ علي‌(ع‌) آمده‌ است‌. بنابراين‌، اظهار محبّت‌ و ارادت‌ فردوسي‌ به‌ اهل‌ بيت‌، چيزي‌ نبوده‌ است‌ كه‌ سلطان‌ محمود را خشمگين‌ سازد. بنابراين‌، نه‌ «هفتاد كشتي‌» و نه‌ «خوب‌ كشتي‌» و نه‌ «خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌» خشم‌ سلطان‌ محمود را برنينگيخته‌ است‌ و فقط‌ همان‌ كلمه‌ي‌ «وصي‌» و تكرار مرتب‌ آن‌ است‌ كه‌ خشم‌ محمود و اطرافيان‌ او را بر ضد فردوسي‌ برانگيخته‌ است‌؛ زيرا در همين‌ كلمه‌ي‌ جامع‌ است‌ كه‌ اصول‌ عقايد شيعه‌ي‌ اثني‌عشري‌ (و نه‌ شيعه‌ي‌ زيدي‌ و كيساني‌) يعني‌: 1. عصمت‌، 2. نص‌،
 3. فضيلت‌، 4. انحصار امامت‌، جمع‌ است‌ و تجلي‌ مي‌كند. فردوسي‌ با اين‌ كلمه‌ نه‌ تنها صريحاً تشيع‌ خود را اعلام‌ مي‌كند و عدم‌ اعتقاد خود را به‌ مذهب‌ سلطان‌ محمود ابراز مي‌دارد، بلكه‌ او را به‌ بدمذهبي‌ نيز منسوب‌ مي‌كند. به‌ علاوه‌، آن‌چه‌ درباره‌ي‌ كشتي‌ و جوي‌ مي‌ و انگبين‌ و چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌ و بغض‌ علي‌ فرموده‌، دليل‌ قاطع‌ ديگري‌ بر تشيع‌ اثني‌عشري‌ اوست‌ و همه‌ عيناً ترجمه‌ي‌ احاديثي‌ست‌ كه‌ در كتب‌ سني‌ و شيعه‌ هر دو آمده‌ است‌...   .

                 استاد مهدوي‌ در ردّ معتزلي‌ بودن‌ فردوسي‌ نيز اظهار نظر فرموده‌اند كه‌ معمولاً دليل‌ اعتزال‌ فردوسي‌ را اين‌ بيت‌ گفته‌اند:

 به‌ بينندگان‌ آفريننده‌ را نبيني‌، مرنجان‌ دو بيننده‌ را

                 اولاً، «مشاوران‌ محمود گويا فراموش‌ كرده‌ بودند كه‌ قرآن‌ مجيد هم‌ به‌ صراحت‌ فرموده‌ است‌: لا تدركه‌الابصار».

                 ثانياً، معتزله‌ به‌ «وعد و وعيد» و «خلود در جهنم‌» و «عدم‌ موضوعيت‌ شفاعت‌» اعتقاد جازم‌ دارند و بديهي‌ست‌ كه‌ اگر فردوسي‌ معتزلي‌ بود، نمي‌گفت‌:

 اگر چشم‌ داري‌ به‌ ديگرسراي‌ به‌ نزد نبي‌ و وصي‌ گير جاي‌...

 همانا كه‌ باشد مرا دستگير خداوند تاج‌ و لوا و سرير

                 درباره‌ي‌ بيت‌:

 خداوند جوي‌ مي‌ و انگبين‌ همان‌ چشمه‌ي‌ شير و ماء معين‌

 نيز بايد گفت‌ كه‌ بنا بر روايت‌هاي‌ شيعه‌ي‌ اماميه‌، اين‌ امر از عنايات‌ خاصه‌ي‌ حق‌تعالي‌ بر اميرالمؤمنين‌ علي‌ در بهشت‌ است‌ و از لحاظ‌ قدمت‌ نسخه‌ و آمدن‌ آن‌ در ترجمه‌ي‌ بنداري‌ نيز حجّيت‌ كامل‌ دارد  .

                 امّا آن‌چه‌ درباره‌ي‌ رافضي‌ بودن‌ فردوسي‌ آمده‌ است‌، به‌ قول‌ استاد مهدوي‌:

 «از اوايل‌ قرن‌ دوم‌، كلمه‌ي‌ «رافضي‌» به‌ شيعيان‌ اثني‌عشري‌ بيش‌تر اطلاق‌ مي‌شده‌ است‌ تا به‌ ديگر فِرَق‌ شيعه‌  ».

 3. از دلبستگي‌ فردوسي‌ به‌ علي‌ و اهل‌ بيت‌ و نفوذ باورهاي‌ اين‌ شاعر در مردم‌ ما، داستان‌هايي‌ در گوشه‌ و كنار كشور ب

/ 0 نظر / 21 بازدید