شرح غزلی از حافظ

 

غزل  326

 

مستان ِ نماز گزار

 

1   گر دست   رسد  در  خم ِ زلفین  تو    بازم ،

     چون گوی چه سرها که به چوگان تو بازم

2   زلف ِ تو ،مرا عمر ِ دراز است،ولی   نیست

     در دست ، سر ِمویی ،از این   عمر ِ درازم

3   پروانه ی  ِراحت بده،ای شمع ،  که امشب ،

     از آتش  ِدل، پیش ِ تو ،   چون شمع ،گدازم

4 آن دم که به یک خنده ،دهم جان چو صُراحی

     مستان  ِتو ،خواهم   که   گزارند      نمازم

5   چون نیست  نماز  ِمن ِ آلوده ،        نمازی

     در   میکده ،زان   کم  نشود  سوز و گدازم

6   در مسجد    و   میخانه ،    خیالت ، اگر آید،

     مِحراب  و کمانچه ، ز دو ابروی ِ تو  سازم

7   گر  خلوت ِ ما را  شبی ، از رخ    بفروزی ،

      چون  صبح ، در آفاق  ِجهان ،  سر بفرازم

8    محمود    بود   عاقبت  ِ کار ، در ا   ین راه

       گر   سر  برود ، بر  سرِ ِ  سودای  ِ  ایازم

9    حافظ ! غم ِدل ،با که بگویم،که دراین د َور ،

        جز   جام ،  نشاید ،که  بود  مَحرَمِ  ِ رازم

 

 اختلاف نسخه ها

 

1- ب،ه،ک: گردست دهد          ه،ح،ل،م: در سر زلفین تو

2-ه : اران زلف درازم           ک،ل،م: ار آن عمر درازم

3- ه: ای شمع که هر شب       

4- ک: که بیک دیده دهم

5- *ب،ز،ح،ک: کم نشود سوز ونیازم

6 :ب،ح،ک: خیالت گرم آید       *ط: محراب کمانچه دهد ابروی       ح: کمانچه من از ابروی

7- *ه: چوم میغ                     ط،ل،م: صبح بر آفاق

9- ب،د،ح،ک: با تو نگویم         ه،ز: با تو بگویم                         ک: که درین درد

     *ط: همدم رازم

 

1- ساختار غزل

 

الف : موسیقی بیرونی غزل: مفعولُ مفاعیلُ  مفاعیلُ فعولن.

       بحر هزج مثمّن اخرب مکفوف محذوف.

       در هر مصراع این غزل ،14هجا وجود دارد که 6هجای آن کوتاه است و 8 هجا ،بلند.

     

  ب : موسیقی کناری غزل :  ازغزلهای بدون ردیف حافظ است که قافیه ی آن در کلمات  باز،باز،دراز و 

        گدازو...قرار دارد و "م"  پس از روی،حرف وصل است.

         کمال خجندی غزلی بر همین وزن و با قافیه یی متفاوت دارد:

         گرجان من دل شده خواهی بسپارم        وردیده ی روشن طلبی ،درنظر آرم   (کمال خجندی 270)

 

  ج  : موسیقی درونی غزل: قرار داشتن مصوت یلند "آ" در قافیه ی این غزل ،سبب شده است تا صدای آن در همه ی محورهای افقی و عمودی شعر به گوش رسد و در بیت اوّل و دوم و سوم ،3بار ،در بیت چهارم ، 7بار،در بیت پنجم،5بار،در بیت ششم و هفتم، 6بار ودربیت  هشتم و نهم5بارتکرار گردد.

به لحاظ واج آرایی صامتها نیز ،صدای "ز:ظ" از قافیه، به همه ی محورها رسوخ می کند و در بیت نخست وآخر ،3بار،در بیت دوم 4بار ،در بیت سوم و چهارم وششم وهفتم ، 2بارو.در بیت پنجم ،5بار ، مکرّر می شود.

ازنظر موسیقی معنایی هم در این غزل ،کنایه ،استعاره ،تشبیه ،ایهام تناسب ،تضاد،مراعات نظیر،حسن تعلیل و تلمیح مورداستفاده قرار گرفته است.

 

    2- نوع غزل : از غزلهای عاشقانه و فراقی حافظ است که در برخی از ابیات آن  نوعی عشق عرفانی هم دیده می شود و رگه هایی هم از افکار رندانه ی حافظ را به تماشا می گذارد ،اما هیچیک از این دو ،چنان پر رنگ نیستند که شعر را خاصیتی کاملا رندانه یا عرفانی ببخشند و چنان فضای غالب معنایی را، در غزل ،به تماشا بگذارند ،به همین جهت می توان حدس زد که این غزل از نخستین نمونه های تجربی  توجه  حافظ به شعر عرفانی و رندانه ،و آغاز حرکت درونی شعر وی به سوی ایهام و چند معنایی شدن است که البته دراین غزل ،هنوز،جنبه لفظی آن بر ارزشهای معنایی و ایهامی آن غلبه داردو شاعر به صنعتگری های لفظی و معنایی بیشتر متمایل است وهنوزایهام و ابهام عمیق و خلاقی که بعدا درشاهکارهای  عرفانی و رندانه ی عالی وی دیده می شود، دراین غزل مشهود نیست  وشاعرتنها می کوشد تا در هر مصراعی ،صنعتی خاص را متکلفانه ،به کار ببرد.

معشوق این غزل ،زلفی بلند و چوگانی دارد که اگر شاعر دوباره  بدان دسترسی بیابد، سر خود را چون گوی  به پای آن می اندازد وچون محمود غزنوی ،سرانجامی نیک در مهر ورزی با ایاز خویش پیدا می کند.،زلفی دراز که حافظ آن را چون عمر طولانی دوست دارد اما دریغا که سر مویی از این عمر دراز زلف، نیزبه دست شاعر نمی افتد و حافظ نمی تواند حتی شبی را پروانه وار در سایه ی آن زلف دراز، چهره ی شمع آسا و خورشید گون ، به سر برد ویار خود را ببیند و شب را به صبح برساندو چون صبح،در آفاق عالم، سرافراز جهانیان باشد.

حافظ،، عاشقانه دوست دارد تا در هنگام مرگ ،چشمان معشوق ،نگران حال او باشد و اشکی بر او بیفشاند و بروی نماز بگزارد ،و چون گفتگوی نماز به میان می آید ،رازی را بر ملا می سازد که علت روی گردانی   اورا از محراب  و روی نهادن به میخانه ، نشان می دهد و می گویدکه نبودن سوز و گداز عاشقانه و نمازی نبودن نماز ،اورا از مسجد به میخانه کشانید  و در میخانه بود که توانست همدم و محرم رازی بیابد وغم  دل را با جام باز گوید  و درد دل خویش را خالی کند.

 

    3-  معنی واژه های غزل

بیت 1:گر دست رسد  بازم: اگر دوباره دست من برسد،دوباره دسترسی پیدا کنم،ضمیر "م" در"بازم " ،مضاف الیه  "دست"  می باشد یعنی در اصل چنین است: اگر باز دست من برسد،

خم: چین و شکن و انحنای زلف چوگانی یار:

 زلفین : (به ضم اول و کسر سوم) .زُرفیِن : قلّاب و حلقه ی در و صندوق . دقیقی گوید:

             در آب گُرم ،درمانده است پایم        چو در زلفین در ،انگشت ازهر    

(ازهرعمو زاده ی یعقوب لیث بود که خود را به نادانی می زد و یکی دوبار عمدا،انگشتش رادر زورفین درقرار داده بود و مردم از کارهای وی وگیسوی تابدار و حلقه حلقه ی یار.می خندیدند. )  (فرهنگ ده هزار واژه)این واژه ،در اینجا ، تصویری است برای زلف پر چین و شکن یار.

خم زلفین: اضافه ی اختصاصی :خم زلف : خم گیسو، چین و شکن و انحنای موی یار،

               خم زلف تودام کفر و دین است        زکارستان او،یک شمّه این است    (1/ 56)

دراینجا خم چوگان زلف مورد نظر شاعر است که در مصراع دوم بدان اشاره می کندوآن را با چوگان و گوی و سر به کار می برد وحافظ چند بار دیگر نیز  این تشبیه را به کار برده است:

          اگر نه در سر چوگان او رود سرمن          ز سر چه گویم و سر خود چه کار باز آید   (  7/231)

گر دست رسد در خم چوگان تو بازم : اگر دست من دوباره (بازهم) به چین و شکن زلف تو برسد،

 گوی : ُکره،گلوله و توپی که در بازی چوگان مورد استفاده قرار می گیرد  :

                      ای جوان سروقد گویی بزن         پیش از آن کز قامتت چوگان کنند ( 4/92)

            سرها چوگوی بر سرکوی تو باختیم        واقف نشد کسی که  چه گوی است و این چه کوست  ( 4/58)

چون گوی : مانند گوی ،حافظ سرِخود را چون گوی بازیچه ی چوگان یار می کند و در راه یار با آن بازی می کند و سرانجام آن را در این راه می بازد:

            ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگوی   کای سر حق ناشناسان گوی چوگان شما    (11/12)

چوگان : چوب سر کجی که دربازی چوگان ، با آن گوی را می زنند و به هر سو که خواهند می برند و بلندی و سرکجی این چوب ،وجه شبهی شده است تا زلف بلند و سر کج یار را بدان مانند کنند:

     شدم فسانه به سرگشتگی چو گیسوی دوست        کشید در خم چوگان خویش چون گویم   (8/372)

سعدی بارها این نوع تشبیه را به کار برده است:

  تا به خود باز آیم ،آنگه وصف دیدارش  کنم         ازکه می پرسی دراین میدان که سرگردان چوگوست (سعدی 380)

          چوگوی در همه عالم به جان بگردیدم        زدست عشقش و،چوگان هنوز در پی گوست  (سعدی381)

  آن که دل من چو گوی بسته ی چوگان اوست

/ 0 نظر / 196 بازدید