شرح غزل شمار ه ی ۵حافظ

 غزل‌ 5

 بخشندگان‌ عمر

 1                     دل‌ مي‌رود ز دستم‌ صاحب‌دلان‌ خدا را     دردا كه‌ راز پنهان‌ خواهد شد آشكارا

 

 2                     كشتي‌شكستگانيم‌ اي‌ باد شُرطه‌ برخيز          باشد كه‌ باز بينيم‌ ديدار آشنا را

 3                ده‌ روزه‌ مهر گردون‌، افسانه‌ است‌ و افسون ‌     نيكي‌ به‌ جاي‌ ياران‌، فرصت‌ شمار يارا

 4                در حلقه‌ي‌ گل‌ و مل‌ خوش‌ خواند دوش‌ بلبل‌      هاتِ الصَّبوحَ هُبُّوا   ي'ا ايُّهاالسُّكارا

 5                 آيينه‌ي‌ سكندر، جام‌ مي‌   است‌ بنگر               تا بر تو عرضه‌ دارد احوال‌ ملك‌ دارا

 6                  اي‌ صاحب‌ كرامت‌ ! شكرانه‌ي‌ سلامت‌             روزي‌ تفقّدي‌ كن‌ درويش‌ بينوا را

 7                 آسايش‌ دو گيتي‌ تفسير اين‌ دو حرفست‌:           با دوستان‌ مروّت‌ با دشمنان‌ مدارا

 8                 در كوي‌ نيك‌نامي‌ ما را گذر ندادند             گر تو نمي‌پسندي‌ تغيير كن‌ قضا را

 9                 بنتُ العنب‌ كه‌ زاهد   امُّ الخَبائثش‌ خواند         اَشهي‌   لَنا و اَحلي‌ مِن‌ قُبلةِالعَذارا

 10              هنگام‌ تنگ‌دستي‌ در عيش‌ كوش‌ و مستي     ‌ كاين‌ كيمياي‌ هستي‌ قارون‌ كند گدا را

 11               خوبان‌ پارسي‌گوي‌ بخشندگان‌ عمرند            ساقي‌ بده‌ بشارت‌ پيران‌   پارسا را

 12              حافظ‌ به‌ خود نپوشيد اين‌ خرقه‌ي‌ مي‌ آلود     اي‌ شيخ‌ پاك‌ دامن‌ معذور دار ما را

 1. ساختار غزل‌:

 

 موسيقي‌ بيروني‌:  «مفعول‌ فاعلاتن‌، مفعول‌ فاعلاتن‌»: بحر مضارع‌ مثمّن‌ اخرب‌.

 موسيقي‌ كناري‌:  قافيه‌: خدا، شكا، شنا... + رديف‌: را.

    در مورد رديف‌ اين‌ غزل‌ بايد گفت‌: كه‌ رديف‌ «را» كه‌ قاعدتاً مي‌بايد كلمه‌اي‌ مستقل‌ و جدا از كلمه‌ «قافيه‌» باشد، در چند مورد از اين‌ قاعده‌ پيروي‌ نمي‌كند مانند: «آشكارا»، «يارا»، «سكارا»، «دارا»، «مدارا»، «عذارا» كه‌ رديف‌، جزيي‌ از كلمه‌ قافيه‌ است‌ امّا در «خدا را»، «آشنا را»، «بينوا را»، «قضا را»، «گدا را» «پارسا را» و «ما را» رديف‌ درست‌ به‌ كار رفته‌ است‌.

    حافظ‌ كلمه‌ «مداراة‌» عربي‌ را نيز در قافيه‌ به‌ «مدارا» تبديل‌ كرده‌ است‌.

 موسيقي‌ دروني‌:  در ابيات‌ 1 تا 8 صداي‌ هجاي‌ «آ» و «ر» و در بيت‌ 8 صداي‌ «ن‌» و در بيت‌ 9 تكرار صداي‌ «ل‌» و در بيت‌هاي‌ 10 و 11 صداهاي‌ «ك‌» و «گ‌» تكرار شده‌ است‌. در اين‌ غزل‌ صنعت‌هاي‌ لفظي‌ و معنوي‌ متعددي‌ چون‌ تضاد، مراعات‌ نظير، جمع‌ و تقسيم‌ به‌ كار رفته‌ است‌.

 1-1. نوع‌ غزل‌:  از غزليات‌ رندانه‌  حافظ‌ است‌ كه‌ شاعر بسيار به‌ طنز سخن‌ مي‌گويد. عاشق‌ از اين‌كه‌ عشق‌ او به‌ رسوايي‌ مي‌انجامد، مي‌نالد و اميدوار است‌ كه‌ باد موافق‌، كشتي‌ وجود او را به‌ ساحل‌ برساند،او از معشوق‌ مي‌خواهد تا با توجّه‌ به‌ بي‌بقايي‌ عمر، قدر دوستي‌ را بشناسد و در حق‌ عاشق‌ خويش‌ (:  حافظ‌) نيكي‌ كند و او را به‌ بزم‌ گل‌ و مل‌ خود (شراب‌نوشي‌ در باغ‌) فراخواند و در آيينه‌ي‌ جام‌ فاني‌ بودن‌ عمر را به‌ تماشا بنشيند و با دوستان‌ مروّت‌ و با دشمنان‌ مدارا كند.  حافظ‌ آن‌گاه‌ رندانه‌، به‌ قضاوت‌ غلط‌ ديگران‌ درباره‌ باده‌نوشي‌ خود اشاره‌ مي‌كند و به‌ طنز به‌ زاهدان‌ ريايي‌ مي‌گويد كه‌ شهرت‌ بد ما به‌ شراب‌خواري‌، اجراي‌ امر قضا و قدر است‌ و به‌ همين‌ جهت‌ شرابي‌ كه‌ براي‌ شما زاهدان‌ ام‌الخبائث‌ به‌ شمار مي‌آيد، براي‌ ما از بوسه‌ با كرگان‌ نيز، دل‌پسندتر است‌ و اگر شما زاهدان‌ اين‌ حالت‌ را در ما نمي‌پسنديد، يا حكم‌ سرنوشت‌ و قضا و قدر را دگرگون‌ سازيد و با ما ستيز نكنيد و يا شما نيز به‌ عيش‌ و مستي‌ روي‌ بياوريد تا اين‌ كيمياي‌ كارساز كه‌ گدايان‌ را قارون‌ مي‌سازد، شما گدايان‌ دنيا را هم‌ توانگر و بي‌نياز و دگرگون‌ سازد و بدانيد كه‌ ما نيز خرقه‌ شراب‌آلوده‌ را به‌ اراده‌ خود بر تن‌ نكرده‌ايم‌، ما را مورد عفو!! قرار دهيد.  حافظ‌ سرانجام‌ زيبارويان‌  پارسي‌ را هستي‌بخش‌ و بخشنده‌ عمر دراز مي‌شناسد كه‌ ساقيان‌ بايد بشارت‌ لطف‌ آن‌ها را به‌ رندان‌ شراب‌خوار پارسا (:  حافظ‌) برسانند.  حافظ‌ سرانجام‌، شراب‌نوشي‌ خود را زائيده‌ قضا و قدر مي‌شناسد و از زاهد مي‌خواهد كه‌ اين‌ گناه‌ تقدير را به‌ حساب‌ او نگذارد و بر حكم‌ تقدير گردن‌ نهد!!

 

 2-1. ويژگي‌هاي‌ غزل‌:  1. دو بيت‌ اوّل‌ غزل‌، عاشقانه‌ است‌ ولي‌ ابيات‌ 3، 4، 5، 9، 10، 12 شادي‌خوارانه‌ و مغانه‌ است‌. غزل‌ از سه‌ محور عمودي‌ مستقل‌ برخوردار است‌ 1. عشق‌ و رسوايي‌ و فراق‌. 2. اغتنام‌ وقت‌ و شراب‌خواري‌. 3. جدال‌ زهد ريايي‌ و رندي‌ و رندانگي‌ها.

 

 2. در ابيات‌ 6 و 8 و 12 طنزي‌ قوي‌ وجود دارد. در بيت‌ 6  حافظ‌ لفظ‌ «كرامت‌» را از معني‌ واقعي‌ خود تهي‌ كرده‌ است‌ و آن‌ را تقريباً معادل‌ «خسّت‌» گرفته‌ است‌، اين‌ چگونه‌ كرامتي‌ست‌ كه‌ معشوق‌ حتّي‌ به‌ خاطر شكر سلامت‌، يك‌ روز و براي‌ يك‌ بار نيز به‌ درويش‌ بينوا (عاشق‌:  حافظ‌)، تفقدي‌ نمي‌كند.

 3. در بيت‌ 8،  حافظ‌ «نيك‌نامي‌» زاهد را تظاهري‌ رياكارانه‌ مي‌شمارد كه‌ در واقع‌ چيزي‌ جز «بدنامي‌» نيست‌ و همين‌ حالت‌ در «شيخ‌ پاكدامن‌» نيز وجود دارد كه‌ در حقيقت‌ اثري‌ از پاكدامني‌ در او مشاهده‌ نمي‌شود. بدين‌ ترتيب‌ مي‌تواند معني‌ نيكنامي‌ و پاكدامني‌ هر دو بر عكس‌ صورت‌ ظاهري‌ آن‌ دو كلمه‌ باشد و به‌ بدنامي‌ و ناپاكدامني‌ تعبير شود.

 4. در بيت‌ 9، اگر چه‌ در نسخ‌ معروف‌ «آن‌ تلخ‌وش‌» به‌ جاي‌ «بنت‌العنب‌» آمده‌ است‌، امّا تناسب‌ «بنت‌العنب‌» با «ام‌الخبائث‌» و «عذرا» بيشتر است‌ و عربي‌گويي‌  حافظ‌ در اين‌ غزل‌ سبب‌ شده‌ است‌ كه‌ دو بيت‌ ملمّع‌ (بيت‌هاي‌ 4 و 9) به‌ كار برده‌ شود و مخصوصاً مصراع‌ اوّل‌ بيت‌ 9 نيز پر از واژه‌ها و تركيبات‌ عربي‌ باشد. آقاي‌ ركن‌  ضبط‌ آن‌ «تلخ‌وش‌» را ترجيح‌ مي‌دهند و مي‌نويسند  حافظ‌ ترجمه‌ دختر زر را به‌ جاي‌ بنت‌العنب‌ به‌ كار برده‌ است‌  .

       شادروان‌ دكتر  زرين‌كوب‌  در مورد مصراع‌ اوّل‌ اين‌ بيت‌ نوشته‌اند:  حافظ‌ يك‌ جا آن‌ تلخ‌وش‌ را كه‌ صوفي‌ ام‌الخبائثش‌ مي‌خواند، از بوسه‌ دختران‌ نيز شيرين‌تر مي‌يابد و ظاهراً توجّه‌ ندارد كه‌ اين‌ عنوان‌ «ام‌الخبائث‌» از يك‌ حديث‌ نبوي‌ مأخوذ است‌ كه‌ اتقوا الخمر فأَنّها امُّالخبائث‌  .

 5. در بعضي‌ نسخه‌هاي‌ ديوان‌  حافظ‌، اين‌ بيت‌ به‌ جاي‌ بيت‌ 11 و يا همراه‌ آن‌ آمده‌ است‌ كه‌ در آن‌ « پارسي‌» به‌ معني‌ غزل‌ فارسي‌  حافظ‌ است‌.

 گر مطرب‌ حريفان‌ اين‌  پارسي‌ بخواند در رقص‌ و حالت‌ آرد پيران‌ پارسا را

 6. مرحوم‌  قزويني‌ مصراع‌ دوم‌ بيت‌ دوم‌ را تضميني‌ از اين‌ بيت‌  سعدي‌ مي‌دانند؛

 يا رب‌ تو آشنا را مهلت‌ ده‌ و سلامت‌ چندان‌ كه‌ باز بيند، ديدار آشنا را

 2. واژه‌هاي‌ غزل‌:

 

 بيت‌ 1:  دل‌از دست‌رفتن‌:  اختيار دل‌ را از دست‌ دادن‌، عاشق‌ شدن‌ -  صاحب‌دلان‌:  اي‌ صاحبدل‌، گاهي‌ هم‌ به‌ معني‌ سالك‌، عارف‌، عاشق‌، باذوق‌ و حال‌ است‌ و در اين‌جا مقصود معشوق‌ است‌ كه‌ اختياردار و صاحب‌دل‌ خويش‌ است‌ و ترك‌ عقل‌ نكرده‌ است‌ -  خدارا:  براي‌ خدا، (به‌ خاطر خدا مرا درياب‌) -  دردا:  جاي‌ غم‌ و درد بسيار است‌.

 بيت‌ 2:  كشتي‌شكستگان‌:  كساني‌ كه‌ كشتي‌ آن‌ها در توفان‌ آسيب‌ ديده‌ و شكسته‌ است‌ و خطر غرق‌ و مرگ‌ آنان‌ را تهديد مي‌كند -  شرطه‌:  (به‌ ضم‌ اوّل‌) باد خوش‌ و باد موافق‌ - بعضي‌ آن‌ را ترجمه‌ ريح‌ طيبه‌ گرفته‌اند كه‌ درست‌ نيست‌ زيرا  سعدي‌ مي‌گويد:

 با طبع‌ ملولت‌ چه‌ كند دل‌ كه‌ نسازد شرطه‌ همه‌ وقتي‌ نبود لايق‌ كشتي‌

 باشد:  شايد، به‌ اين‌ اميد كه‌ -  باز بينيم‌:  روي‌ كسي‌ را ديدن‌، شايد بتوانيم‌ روي‌ او را ببينيم‌.  ديدار آشنا:  چهره‌ي‌ معشوق‌، رخسار محبوب‌.

 بيت‌ 3:  ده‌روزه‌مهر گردون‌:  محبت‌ چند روزه‌ و كوتاه‌ روزگار. لطفي‌ كه‌ روزگار به‌ صورت‌ موقت‌ به‌ انسان‌ نشان‌ مي‌دهد -

/ 0 نظر / 370 بازدید