نخستین چاپ دیوان حافظ

   

نخستین چاپ دیوان حافظ *

سیدعلی ال داود

 

 

چند سال پیش ضمن مقاله‏ای در نامه فرهنگستان، کهن‏ترین نسخه خطی موجود دیوان حافظ را که در سال 803 ق و تنها چند سال پس از مرگ خواجه کتابت شده بود، معرفی کردیم. نسخه مذکور پس از مدتی با مقابله چند نسخه دیگر تصحیح و انتشار یافت. اما چون به صورتی تزیینی و هنرمندانه عرضه شد، مقبول اهل تحقیق و پژوهش قرار نگرفت و جای سزاوار خود را پیدا نکرد. اکنون هم جای آن دارد مصحّحان و متصدیان چاپ فوق، آن را به شیوه‏ای محقق‏پسند از نو انتشار دهند، تا قدر و اعتبار آن بر همگان آشکار گردد.

در نوشته حاضر می‏خواهیم نخستین چاپ دیوان حافظ را که در سال 1206 ق در کلکته هند منتشر شده و برخی حافظ‏شناسان به آن اشاره اجمالی کرده‏اند معرفی کنیم. چاپ مذکور به اهتمام ابوطالب تبریزی اصفهانی، مشهور به میرزاابوطالب لندنی، دانشمند ایرانی مقیم هند انجام پذیرفته است. ابوطالب خان اصفهانی نویسنده و سیاحتگر ایرانی در سال 1166 ق. در لکهنو از شهرهای هند پا به عرصه وجود گذاشت. پدرش، حاجی محمّد بیگ‏خان تبریزی، نژاد ترک داشت و اجدادش از تبریز به اصفهان کوچیده بودند و خود او در محله عباس‏آباد اصفهان زاده شده بود. ابوطالب در جوانی تحصیلات منظّمی انجام داد و در همان‏وقت به خدمت آصف‏الدوله بهادر درآمد و با مسئولان و کارمندان کمپانی هند شرقی مراوده و دوستی پیدا کرد. او در سال 1213 ق. رهسپار اروپا شد و مدت پنج سال در لندن و شهرهای دیگر زندگی کرد و در سال 1218 به هند بازگشت و در 1220 ق درگذشت.

 

تصویر شماره  ی 1-اولین چاپ بخشی ازدیوان حافظ 1680 میلادی

او صاحب تألیفات و آثار متعددی است. لیکن شهرت عمده وی مدیون سفرنامه اروپای او موسوم به مسیر طالبی است. این کتاب اندکی پس از مرگش در هند به چاپ رسید و از آن پس چندبار تجدید چاپ شد. در ایران هم به اهتمام روان‏شاد حسین خدیوجم ویرایش و انتشار یافت. ابوطالب‏خان در هند با مستر جانسن انگلیسی، از مأموران عالی‏رتبه کمپانی هند شرقی، آشنایی به هم رساند و بزودی دوستی عمیقی بین آن‏دو ایجاد شد. وی به تشویق جانسن تصمیم گرفت متون مهم زبان فارسی چون دیوان حافظ و کلیات سعدی را به روش مستشرقان تصحیح و به چاپ برساند. آن‏دو نخست در سال 1200 ق تصمیم به انتشار دیوان حافظ گرفتند و 12 نسخه خطی آن را تدارک دیدند. اما کار تصحیح و چاپ 6 سال طول کشید و سرانجام در سال 1206 ق./ 1791 م. نخستین چاپ دیوان خواجه با تصحیح و مقابله ابوطالب‏خان و کمک مستر جانسن به بازار عرضه شد. گفتنی آنکه به رغم چاپهای متعدد بازاری که پس از آن انتشار یافت، نخستین چاپ دیوان خواجه به صورتی محققانه و با مقابله 12 نسخه عرضه شده بود. این چاپ در 1200 نسخه و در کلکته انجام گرفت و 600 نسخه آن بر روی کاغد مرغوب فرنگی و 600 نسخه دوم بر روی کاغد هندی چاپ شده بود و هر یک از دو نوع مذکور با قیمت متفاوتی به فروش می‏رسید.

 

حافظ چاپ کلکته  1791 میلادی

ابوطالب‏خان گزارش مختصر چاپ دیوان خواجه را در مقدمه کتاب ذکر کرده، اما تفصیل آن را در یکی از کتابهای خود موسوم به خلاصة‏الافکار که تاکنون به چاپ نرسیده به دست داده است.

خلاصة‏الافکار یکی از تذکره‏های مفصّل زبان فارسی است که ابوطالب‏خان در سال 1206 ق. به تشویق یکی از بزرگان هند تألیف آن را آغاز و سال بعد به اتمام رساند. در این تذکره مجموعا احوال و نمونه اشعار 492 تن از شاعران متقدم و متأخر و معاصر پارسی‏زبان گرد آمده و در زمره تذکره‏های مفید ادب فارسی است. از تذکره خلاصة‏الافکار چند نسخه خطی برجای مانده که تقریبا همه آنها نفیس و با تذهیب و هنرمندانه است. چندی پیش راقم این سطور ضمن تحقیق در موضوعی دیگر با نسخه ارزنده و بسیار خوب این کتاب در کتابخانه مجلس سنای سابق آشنا شد. این نسخه به شماره 1306 در این کتابخانه نگهداری می‏شود و مجموعه‏ای از چند کتاب مفصل و مختصر ابوطالب‏خان است. تذکره خلاصة‏الافکار در این نسخه 562 صفحه دارد و به دنبال آن چند رساله دیگر مؤلف درج شده است. این تذکره در 31 جزو شامل یک مقدمه، 28 حدیقه، یک ذیل و یکخاتمه تدوین شده است. ابوطالب ذیل احوال خواجه حافظ، ماجرای چاپ دیوان او را شرح داده و چون حاوی مطلب تازه‏ای است و تذکره مذکور هم تاکنون به چاپ نرسیده، عینا شرح مذکور را از نسخه خطی یادشده نقل می‏کنیم:

 

نمونه یی از متن حافظ چاپ 1791

«... مسطر جانسن که از اعزّه فرنگ است و مناسبت مزاجی با اهل کمال هر جایی دارد در آغاز سنه یکهزار و دوصد هجری اراده کرد که بعضی کتب مشهوره اسلامی را که به تصحیف کاتبان در شرف تضییع است بنا بر یادگار نام نیک به قانون کتب فرنگ چهاپه [=چاپ] کرده، از آفت بازدارد. لهذا شروع از کلیات خواجه مرحوم و شیخ سعدی کرده، مبلغی بر این کار صرف نمود و چون چهاپه‏گران مقلّد محض و بی‏سواد می‏باشند اهتمام آن کار به این فقیر محول فرمود.

این حقیر اولاً نسخه از دوازده دیوان حافظ را انتخاب کرده آن را به چهاپه‏خانه فرستاد، و به سبب تصحیح غلط چهاپه‏گران چند سال آن کار امتداد یافته در اواسط سنه یکهزار و دوصد و شش هجریروی به تمامی نهاد. قریب هزار و دوصد نسخه در کمال تنقیح به یکبارگی مرمّت گشت، و چون صاحب موصوف در این اثنا رهگرای ولایت خویش گشت، چهاپه کتب دیگر در معرض تعویق ماند. حالا آن کتب در بلده کلکته در معرض بیع‏اند. ششصد کتاب که بر کاغذ فرنگ نقش شده و به عوض اشرفی که شانزده روپیه بوده باشد و ششصد دیگر که بر کاغد هند است به هشت روپیه می‏فروشند و این اول کتاب اسلامی است که به دستور فرنگ چهاپه شده و شکل حروف به طریق نستعلیق است. باقی تفصیل احوال خواجه و طریق چهاپه در دیباچه آن کتاب که انشای این حقیر است نگارش یافته، هرکس خواسته باشد بدان رجوع نماید

به این ترتیب چاپ مذکور را باید نخستین چاپ دیوان حافظ و بلکه یکی از نخستین کتابهایی که به زبان فارسی در شبه‏قاره به چاپ رسیده به شمار آوریم. در فهرست خانبابا مشار و فهارس دیگر نشانی چاپ قدیم‏تری از کتاب خواجه به دست نیامدمتأسفانه نسخه دیوان حافظ چاپ میرزا ابوطالب‏خان امروزه بکلی نایاب است و حکم نسخه خطی دارد و حتی در کتابخانه‏های بزرگ کشور به آن دسترسی پیدا نکردیم.

·        نشر دانش، سال بیستم ، بهار ١٣٨٢ شماره ی ١ ، ص ١٩ و ٢٠ 

 

/ 3 نظر / 316 بازدید
vahid M R S

سلام انصافا وبلاگه زيبايي داري خوش حال مي شم بياي به من ;)سر بزني و اگر خواستي با هم تبادل لينک کنيم

محسن مهرابی

چنان کز در دراید اهل ماتم را سیه بختی فغان از بلبلان برخاست چون من در چمن رفتم. شعر از نوری اصفهانی

خسروي

سلام استاد در پي اختلاف نظر پيش آمده در گروه ادبيات و استدلال هاي همكاران در مورد گروه اسمي ذيل، دوست داريم نظر ساير همكاران را هم جويا شويم. به نظر شما در گروه اسمي " اين گونه شعر" هسته كدام است و نقش وابسته ها چيست؟