بناي آرامگاه و مجسمه‌ي سعدي (۱)

بناي آرامگاه و مجسمه‌ي سعدي     ( ۱ )

دكتر منصور رستگار فسايي

                                                                                                             استاد دانشگاه

در هنگام وزارت فرهنگ حكمت، بسياري از ساختمان‌هاي فرهنگي و بعضي از آرامگاه­هاي مشاهير بنا شد و تعميرات بسياري از آثار باستاني انجام يافت اما حكمت بناي آرامگاه سعدي را در هنگامي به انجام رسانيد كه بيش از ده سال بود از وزارت بركنار شده و در سمت رياست انجمن آثار ملي و دبير كل يونسكو در ايران انجام وظيفه مي­كرد.

تا سال 1327 آرامگاه سعدي، عبارت بود از يك ساختمان ساده و دو طبقه آجري، مركب از چند اطاق، در طبقه­ي زيرين كه يك متر از سطح فضا بلندتر بود، در همين مكاني كه اكنون سنگ مزار سعدي قرار دارد، اتاقي بود و دور سنگ قبر، محفظه­ي آهني نصب شده­بود، طبعاَ بناي نامبرده، به هيچ وجه شايستگي مقام شامخ سعدي اين استاد عاليقدر سخن را نداشت، بنابراين به پيشنهاد انجمن ملي آثار ملي فارس كه مرحوم علي سامي 36 سال متوالي افتخار عضويت و دبيري آن را داشت و مساعي انجمن آثار ملي ايران، مخصوصاَ كوشش­ها و علاقه­مندي خالصانه و مخلصانه­ي شادروان علي­اصغر حكمت شيرازي، ساختمان جديد آرامگاه سعدي به دست مهندسين ايراني و كارگران شيرازي ساخته‌شد و در ارديبهشت­ماه سال 1331 پايان پذيرفت، مساحت تمام محوطه­ي آرامگاه سعدي بيش­از هشت­هزار متر است و قسمت­هاي زيربنا 261 متر مربع و بقيه را باغ آرامگاه تشگيل مي­دهد...[1]

/>/>

 

حكمت پس­از بناي آرامگاه حافظ، پيوسته درپي آن بود كه براي آرامگاه شيخ سعدي نيز اقدام كند. او در يادداشت­هاي روز 15/1/1324 خود مي­نويسد:«... عمارت بقعه­ي سعديه بنايي است كه كريمخان زند برپا كرده و اخيراَ يعني در سال 1304 آقاي ابراهيم قوام­الملك بر آن تجديد ديواري نموده و اشجار كاجي جديد، كاشته و فضايي حاصل كرده­است و خيلي خراب و كثيف است، اگر خداوند توفيق دهد و بر آن بنايي يادگاري ساخته گردد، كمال توفيق است هواي تنگ سعدي خيلي گرم است و به واسطه­ي كثافت و گرما، مگس بسيار دارد...»[2]

بالاخره در سال 1327 حكمت برنامه­ي خود را براي ايجاد آرامگاهي نوبنياد براي سعدي عملي مي­سازد و در روز 3/1/1327 اشرف پهلوي را به تماشاي آرامگاه حافظ و سعدي مي­برد و در خاطرات خود مي­نويسد:«... براي ساختمان سعدي تلگرافي به حاجي محمد نمازي كردند به واشنگتن كه كمكي به بناي سعدي بنمايد»[3] و در جايي ديگر مي­نويسد: «... از حافظيه به مقبره­ي سعدي رفتيم كه بسيار جاي كثيف و خرابه و نابهنجاري است، به قول ايشان (اشرف پهلوي) خدا پدر كريم­خان زند را ييامرزد كه اين بنا را ساخته است... چون بناست كه شروع به ساختمان شود، قرار شد كه شروع ساختمان... از طرف ايشان [باشد[4]]. حكمت در روز سوم فروردين در شيراز جلسه­ي آثار ملي ايران را تشكيل مي­دهد... . مذاكره در اطراف جلسه عصر روز شنبه بود كه براي شروع ساختمان آرامگاه سعدي، بنا شد، جلسه­ي تشريفاتي فراهم شود و خانم اشرف پهلوي، افتخاراَ كلنگ شروع بنا را بزنند، برنامه­ي مجلس تهيه شد و رقعه­ي دعوت نيز تهيه گرديد و تلگرافي نيز به جناب آقاي مستشارالدوله صادق رييس انجمن، مخابره و تفصيل اطلاع داده­شد.

صبح روز شنبه 7/1/1327 بنا بر خاطرات حكمت:«... آقاي حسين فصيحي متخلص به شيفته، خلف­الصدق مرحوم شوريده­ي فصيح­الملك به ديدن من آمد، عضو انجمن آثار ملي فارس است و اينك كه مي­خواهند عمارت سعديه را تجديد كنند، بسيار نگران است كه مقبره­ي والد او كه در جوار سعئي مدفون است از ميان برود، به او اطمينان دادم كه چنين امري واقع نخواهد شد، برحسب پيشنهاد اينجانب، در برنامه­ي تشريفات امروز براي او قرائت قطعه­ي منظومي به مناسبت اقدام به ساختن آرامگاه براي شيخ سعدي منظور شده­بود و فصيحي قطعه‌يي ساخته بود... و به شوخي مي­گفت [ به مناسبت ورود اشرف [پهلوي] به شيراز و زدن كلنگ آرامگاه سعدي به وسيله­ي [او] مي­خواستم اين بيت سعدي را تضمين كنم:

عروس ملك نكوروي دختري است وليك

وفا نمي­كند اين سست مهر با داماد

/>

 

ظاهراَ موافقت در اين تضمين را بايد آقاي علي قوام شوهر سابق ايشان بنمايد...»[5]

جالب اين است كه حكمت تا آن روز براي تهيه­ي نقشه­ي آرامگاه سعدي هم اقدام كردهبود:«... مسيو گدار، رييس كل باستان­شناسي كه براي نقشه­ي ساختمان سعديه آمده­است، ديشب وارد شده و امروز ناهار را با من صرف نمود، ورود او بسيار به موقع و محلّ حاجت است، عصر دو و نيم «بعداز ظهر» به بقعه­ي سعديه رفتيم، اعضاي انجمن آثار ملي فارس نيز بودند، ساعت چهار، اشرف و برادر تازه­وارد ايشان (غلامرضا) به آنجا آمدند، مجلس پذيذايي فراهم بود، جماعت كثيري ار نخبهي وجوه و محترمين و تجّار و روساي ادارات و فرهنگيان، به دعوت آمده­بودند، ابتدا من چند كلمه در خيرمقدم و تشكر سخن گفتم و خطاب به والاحضرت گفتم امروز روز تاريخي است براي دودمان پهلوي كه با اين خدمت خود به آستانه­ي شيخ، نام خود را مخلّد مي­سازند و اختتام كردم به اين دو بيت:

هم از بخت فرخنده فرجام توست
كه تا بر فلك ماه و خورشيد هست

كه تاريخ سعدي در ايام توست
   در اين دفترت نام جاويد است

مردم فارس حقيقتاَ از اين اقدام خشنود هستند و پس­از زدن كلنگ، مجلس خاتمه پذيرفت و انجمن آثار ملي شعبه­ي فارس با حضور اينجانب و مسيو گدار مقارن ساعت 6 در استانداري تشكيل و تا ساعت 5/8 مشغول مذاكره بوديم... اميد است اكنون كه شروع به عمل مي­شود، به طور آراسته و پسنديده و با اطمينان­خاطر اقدام گردد...»[6]

بخشي از قطعه­ي فصيحي (شيفته) در مراسم كلنگ آرامگاه سعدي به شرح زير است:

از اين كه بقعه­ي سعدي ز نو شود آباد
كهن شد آري اساسي كه بود باني آن
بناي سخته و پردخته­اي كنون بايد
زمانه كار چنين را به دست انجمني
اميد سعديه هم همچو حافظيه شود
به خاصه آنكه چو گردد ممد عطيه­ي شاه
هر آنكه خيري از او بر وجود خلق رسد
مناسب است همين­جا ز گفت سعدي خواند
جهان نماند و  خرم روان آدميئي
نداشت چشم بصيرت كه گرد كرد و نخورد
بناي ختم سخن هم به گفت سعدي به
.

/>

 

/>/>

 

همين نه من كه جهاني استزاين بشارت شاد
   كريم­خان كه خدايش همي بيامرزاد[7]
   به پاي كردن بر گور آن بزرگ استاد
   كه بر حفاظت آثار ملزمند، نهاد
   ز يمن همّت حكمت، علي­اصغر راد
   ز كار بسته تواند هزار عقده گشاد
   خداي در دو جهانش جزاي خير دهاد
   دو بيت را كه در آن داده داد دانش و داد
   كه باز ماند از او در جهان به نيكي ياد
   ببرد گوي سعادت كه صرف كرد و بداد
   كه آفرين خدا، بر روان سعدي باد

حكمت پس­از زدن كلنگ بناي آرامگاه سعدي در روز شنبه 19/9/1328 دوبار به شيراز آمد و به قول خودش: «... امروز عازم مسافرت شيراز هستم، همراهان عبارتند از آقاي مستشارالدوله صادق رييس انجمن آثار ملي، اللهيار صالح عضو هيأت مديره­ي انجمن آثار ملي، مهندس علي صادق، مهندس ساختمان آرامگاه سعدي و دكتر امير اسفندياري، به شيراز مي­رويم تا ساختمان آرامگاه سعدي را كه به خرج انجمن ساخته مي­شود معاينه نماييم. (حكمت در اين هنگام رييس هيأت مديره­ي انجمن آثار ملي بود)... ساختمان سعديه را ( در روز 21/9/1328) معاينه كرديم... ساختمان پيشرفت بسيار كرده و فقط سقف گنبد بزرگ باقي مانده و الّا سفت­كاري به كلّي پايان يافته و بسيار مجلّل و زيبا شده­است... حكمت در روز 23/9/1328 در استانداري فارس در باب ساختمان سعدي صحبتهايي مي­كند.[8] و در اريبهشت سال 1330، بار ديگر براي مشاهده­ي ساختمان آرامگاه سعدي به شيراز مي­آيد و رضايت و شادي خود را از ديدن حاصل زحماتش در بناي آرامگاه سعدي چنين بنيان مي­دارد:«... عصر به تماشاي آرامگاه رفتم بحمدالله كه ساختمان آن به پايان رسيده و تزيينات آن، خاتمه يافته و زحمت دوساله­ به آخر رسيده­است، خدا را بر اين نعمت شكر كردم، ساعتي در فضا نشسته و تماشاي منظره­ي عمارت را مي­نمودم و بر اين توفيق كه خداوند عنايت فرمود زبان دل و جان، متشكر و سپاسگزار بودند.[9]

/>

 

/>
 بالاخره روز افتتاح آرامگاه نزديك مي­شود و حكمت لحظه به لحظه خاطرات خود را با هيجانات، شادي­ها و نگراني­هايش، ثبت مي­كند و نشان مي­

/ 0 نظر / 45 بازدید