دوستی و مهر حافظ ، از ازل تا ابد

دکتر منصور رستگار فسایی

استاد مدعو دانشگاه اریزونا

 

دوستی و مهر  حافظ ، از ازل تا ابد

 

 

 

 

 

 

       مجسمه ی حافظ در اهواز

                    دوستی و مهر حافظ ، از ازل تا   ابد

 

                                از  دم‌  صبح‌  ازل‌  تا  آخر  شا م‌  ابد       

 

                       دوستی‌ و مهر بر یک‌ عهد و یک‌ میثاق‌ بود  5/202 *

 

 

 

"دوستی" و"دوست" و مضمونهای  همانند آنها ، در شعر حافظ بسته به مراتب و مقاصد مختلف شاعر،  به وسیله ی  کلمات زیر بیان می شود که البته هریک از آنها دارای درجات متفاوت و معناهای محدود تر و یا وسیع تری در اشعار مختلف حافظ هستند و اغلب همپوشانی هایی نیز با هم دارند:

 

1لف: کلمات مبین " دوستی " و سلسله  مراتب آن که طیفی گسترده از ترکیبات  و مشتقات  را نیز  با خود به همراه دارند عبارتنداز:

 

1-آشنایی،2- ارادت، 3-الفت،4- انس، 5-بندگی، 6-پیوند،7-تعلّق،8-حُبّ، 9-دوستی،10-صُحبت،

 

11-عاطفت،12-علاقه، 13-عهد، 14-غلامی ،15-لطف( الطاف)،16-محبت،17-مدارا، 18-مرحمت،   19-مِهر، 20-مهربانی،، 21 مهرورزی 22-وداد، 23-وصال، 24-وصل ، 25-وفا، 26-وفاداری، 27 - ولا، 28-همصحبتی 30- همنشینی،31- همدمی 32-یاری. (1)

 

 

 

ب- الفاظ  گوناگون برای مضمون" دوست: در شعر حافظ:

 

 

 

1- احبّا،2-احباب ،3- أخ، 4-ارباب معرفت،5- انیس ، اهل معرفت 6-اهل وفا ، 7-برادر،8-بنده، 9-جلن ، 10- جانان، 11-چاکر ، 12-حبیب ، 13-حریف ، 14-خلوتی ( خلوتیان)، 15-خلیل (خُلّان)، 16-دلخواه،17- دوست، دوستان ، 18-دوستدار( دوستداران)، 19-رفیق ( رفیقان) ، 20-عاشق ، 21-عزیز ( عزیزان)، 22- غلام،23- محب ، 24-محبوب ،  25-لطیف ( لطیفان) ،26- محرم، 27-مخلص ( مخلصان)، 28-مشفق ،29- مصاحب ،30-معاشر (معاشران)، 31-ملازم( ملازمان) ،32- مونس ، 330مهربان( مهربانان) ، 34-مهرورز ، 35 ندیم، 36-نگار ،37-نیکخواه ( نیکخواهان) ،38 همدم ، 39-هم صحبت،40-همنشین،41- هوا خواه، 42-هوادار، 43-یار (2)    

 

 

 

 

 

                                                                                                                                                                            الفاظ مختلف فارسی  و عربی  برای دوستی ودوست در شعر حافظ:

 

 

 

از میان  32 واژه ی فارسی  و عربی  مبین معنی " دوستی " در شعرحافظ  ، 9  واژه ی آشنایی ، بندگی ، پیوند،دوستی ، مهر ، مهر ورزی ، هممدمی  ، همنشینی و یاری ،فارسی  هستند و  3  واژه ی غلامی، وفاداری ، هم صحبتی   تر کیب عربی و فارسی و بقیه عربی هستند   اما  مضمون  "دوستی" در این واژه ها،لایه های متفاوتی دارد که   از قرابت و مودت ساده ی اجتماعی دو شخص  و عشق جسمانی  و روحی دو انسان ،  تا عشق عرفانی به خداوند در نوسان است ،آن چنان که می توان  تفاوتها ی زیر را در میان این الفاظ باز شناسی کرد:

 

1-  آشنایی که اگرچه اغلب  مبین  دوستی عمیق هم می باشد  گاهی  به نظر می رسد که معرف  نخستین مرحله دوستی وآغاز هر نوعی از دوستی باشد.

 

 ندانماز چه سببرنگآشنائی،نیست      سهیقدان ِسیه چشمماهسیمارا  6/4                               

 

  چنان بی رحم ، زد  زخم ِجدایی،        که گویی خود نبود است آشنایی              19/1047 

 

2-     هم صحبتی ،هم نشینی، صحبت ، در شعر حافظ  اگر چه مبین نوعی  از معاشرت ومصاحبت است  که  وجود رابطه  ی محبت آمیز  از آن استشمام می شود ، اما  بار عاطفی مثبتی  را منتقل نمی کنند واغلب  مبین دوستی عمیق  نیستند  و به همین  دلیل حافظ گاهی  در آنها جنبه های مثبت ومنفی می بیند و مثلا از صحبت پاک ، صحبت یاران،سخن می گوید :

 

 

 راست چون سوسن و گل از اثر صحبت پاک   بر زبان بودمرا آنچه ترا در دل بود         2/203        

 

صحنبستان‌، ذوق‌بخش‌ وصحبت‌ یاران‌ خوش‌ است‌     

وقت‌ گل‌ خوش‌ باد کز وی‌ وقت‌ ِمیخواران‌ خوش‌ است 1 /44

 

و در مقابل ،از هم صحبت بد ، بدان هم صحبت ،صحبت نا جنس ،هم صحبتی اهل ریا، صحبت بد نامان و صحبت   نا محرم ، پر هیز می کند و دوری از  آنها را توصیه می کند:

 

               بیا موزمت،کیمیای سعادت :       

              زهم صحبت ِبد،جدایی،جدایی                      10/483

 

            نیکنامی ،خواهی ای دل با بدان صحبت مدار

           بد پسندی ،جان من ،برهان نادانی بود              7/212

 

          می ِ دوساله و معشوق  ِ چارده ساله     

           همین بس است مرا ،صحبت صغیر و کبیر         9/251

 

         چاک خواهم زدن این دلق ِ ریایی  ،چه   کنم  

         روح را صحبت  ِ ناجنس ،  عذابی است  الیم    2/360

 

           من و هم صحبتی اهل ریا دورم   باد             

            از گرانان جهان ، رطل گران مارا بس         2/262

 

           زاهد!  از کوچه ی ِ رندان به سلامت بگذر !  

          تا   خرابت   نکند   صحبت   ِ بد نامی  چند 5    /177

 

 و حتی گاهی صحبت " نا محرم" برای حافظ " عذابی الیم " است:

 

            چه جای ِصحبت ِنا محرم است ،خلوت  ِ ُانس 

               سر پیاله بپوشان ،که خرقه پوش آمد             7/171

 

حافظ  واژه ی "معاشرت" و " معاشر "  را هم عغلب با همان مضمون  صحبت و مصاحب می گیردکه برای وی ،بار عاطفی چندانی ندارد  و ولی در جستجوی " معاشری خوش " است:

 

                   معاشران ز حریف شبانه یاد آرید      

                  حقوق بندگی مخلصانه یاد آرید                  1/236   

 

                  معاشری خوش و رودی بساز می خواهم 

                   که درد خویش بگویم به ناله ی بم و زیر    3/251

 

3-     ندیم  کسی  است که همدم و هم پیاله ی بزم شرابخواری است وواژه های ندیمی ؛ همدمی ، محرمی ، نیز بیشتر  انس و الفت   مربوطند و دقایق دوستی  درخلوت و   شادی خواری ، بی بیم از رسوایی و بدنامی  را دوستانه را نشان می دهند :

 

                      ندیم و مطرب و ساقی ،همه ، اوست        

                       خیال آب وِگل، درره، بهانه                              5/142

 

                       رموزمستی ورندی ،زمن بشنو،نه ازواعظ 

                      که با جام و قدح،هرشب،ندیم ماه و پروینم      6/348  

 

این واژها از سویی محرم راز بودن  واز سوی  خاص اوقاتی خاص بودن را در دوستی و مراوده ی اشخاص نشان می دهند و ندیم   در کلام سعدی معادی دوست قدیمی است :

 

                        ما دگر کس گرفتیم به جای تو  ندیم  

                          الله ،الله  ، تو فراموش مکن  عهد قدیم     (سعدی 534)

 

  اما در شعر حافظ  ، ندیم ،دوستی به معنی یار صادق نیست  و هم صحبتی است که میزان صمیمیت  او در نیکنامی  و راز داری او، ارزیابی می شود.

 

 حافظ گاهی لاله ی وحشی را  به ندیم شاه همانند می کند که جامی از شراب در دست دارد که در این تعبیر  " ندیم" همان ساقی است:

 

                          به چمن خرام و بنگر برِ تخت گل ،که لاله     

                           به ندیم شاه ماند ، که به کف ایاغ دارد    7/ 113

 

                           ساقی ِشَکّر دهان و مُطربِ شیرین سخن        

                           همنشین ِ نیک کردار و ، ندیم ِ نیکنام        2/303

 

                           فتوی پیر مغان دار و قولی است  قدیم 

                           که حرام است می ، انجا ،که نه یاری است ،ندیم     1/360

 

                            جز صراحی و کتابم نبود یار و ندیم            

                            تا حریفان دغا را به جهان ،کم بینم              2/347

 

                            ساقی ِشَکّر دهان و مُطربِ شیرین سخن ،

                              همنشین ِ نیک کردار و ، ندیم ِ نیکنام        2/303
                         

                              به چمن خرام و بنگر برِ تخت گل ،که لاله         

                             به ندیم شاه ماند ، که به کف ایاغ دارد     7/ 113

 

                             رموزِمستی ورندی،زمن بشنو،نه از واعظ        

                              که با جام  و قدح ، هرشب، ندیم ماه و پروینم   6/348

 

4-     دوستی ، ارادت، الفت ، انس ،رفاقت ، علاقه ،عهد، لطف، محبت ،مهر،  ولا، نیز از واژه های   هم معنایی هستند  که در شعر حافظ  مبین صمیمتهای متعارف   و دوستانه  هستند:

 

                             سر ارادتما ، و آستان حضرت  دوست         

                             که  هرچه بر سر ِ  ما میرود، ارادتاوست  1/57

 

                             نبود رنگِ دوعالم،که نقش ُ الفت ،بود    

                             زمانه، طرح َمحبّت،نه این زمان،انداخت           12/8

 

                             مطربا !مجلس  أنس‌ است‌،غزل‌ خوان‌ و سرود    

                             چند   گوئی‌   که‌ چنین‌ رفت‌ و، چنا ن‌ خواهد شد؟!     8/160

 

                              حدیث  ِ عهد مَحبّت زدیگران  نمی شنوند       

                               وفای صحبت  ِ یاران و  همنشینان   بین!!    5/395

 

                                 از دم‌ صبح‌ ازل‌ تا آخر شام‌ ابد       

                                 دوستی‌ و مهر بر یک‌ عهد و یک‌ میثاق‌ بود    5/202

 

                                  به جان خواجه و حق ّ قدیم و عهد درست         

                                  که مونس دم صبحم ،دعای دولت تست        1/24

 

                                    سری دارم،چوحافظ،مست ،لیکن         

                                  به لطف ِآن سری،امّیدوارم                      7/318

 

                                    گفت حافظ لغز و نکته به یاران  مفروش

                                    آه از این لطف به انواع عتاب آلوده           9/415 

 

                                   بنده ی پیر خراباتم که لطفش دائم است

                                 ورنه لطف شیخ و زاهد ،گاه هست و گاه نیست  10 /72

 

                                حدیث  ِ عهد مَحبّت زدیگران  نمی شنوند 

                                  وفای صحبت  ِ یاران و  همنشینان   بین!!       5/395

 

                                  آن  عشوه داد ، عشق ، که تقوی  ز ره، برفت 

                                 وآن لطف  کرد ،دوست،که دشمن، حَذَر، گرفت     3/86

 

                                 صنعت مکن ،که هرکه محبت ،نه پاک ،باخت،

                             عشقش ،به روی ِ  دل ، در ِمعنی ، فراز کرد      6/129

 

                              سوز ِ دل‌ بین‌ ، که‌ ز بس‌ آتش‌ اشکم‌،دل‌ ِ شمع‌

                                   دوش‌ ،بر من‌ ز سر ِ ِمهر، چو پروانه‌،بسوخت‌    4/18

 

                             که همچون ُمت یید تن دل َوای َره   

                                   غریق العشق فی بحرالوداد                        422/4

 

5-     شدت در دوستی  در شعر حافظ با کلماتی چون بندگی ، چاکری ، غلامی ، اخلاص ( مخلص)  ، دوستدار ،رفیق ،  عزیز ، مشفق ، مهربان،مهرورز ،  هواخواه و هودار  منعکس می شود.

 

                       معاشران  ! زحریف ِ شبانه ،    یاد آرید 

                          حقوق ِ  بندگی  ِمخلصانه ،   یاد آرید               1/236

 

                    درکوی عشق ،شوکت شاهی نمی خرند     

                         ا قرار بندگی کن و اظهار چاکری                    2/442

 

                    حافظ ! برو ! که بندگی بارگاه  دوست

                    گر جمله می کنند، تو  باری  نمی کنی              8  /473

 

                    سرخدمت تو دارم،بخرم به لطف و مفروش

                    که چو بنده ،کمتر افتد ،به مبارکی ،غلامی          019/1 

 

 

 

                    صف نشینان ،نیک خواه و پیشکاران، با ادب         

                    دوستداران، صاحب اسرار و حریفان ،دوستکام    5/303

 

                    رفیقان ، چنان عهد  ِ صحبت شکستند   

                    که  گویی نبوده است  ،خود  ، آشنایی              6/483

 

                     دِی،عزیزی ، گفت حافظ می خورد پنهان،شراب  

                     ای عزیزمن !   نه عیب آن به که پنهانی بود ؟!   9/212

 

                      شهرِ ِیاران بود و خاک  ِ شهریاران این دیار     

                      مهربانی کی سرآمد،  شهریاران را چه شد؟     4/164

 

                       زمهربانی ِجانان،طمع مَبُرحافظ !  

                      که نقش ِجورو، نشان ِستم ،نخواهد ماند         9/176

 

                      شهرِ ِیاران بود و خاک  ِ شهریاران این دیار  

                       مهربانی کی سرآمد،  شهریاران را چه شد؟ &n

/ 1 نظر / 1105 بازدید
داود

سلام خوبی؟ سه تا وب دارم برای دوستای وبلاگ نویس میتونید در صورت نیازتون از مطالب و محتواش استفاده کنید. www.varoone.ir ابزار وبلاگ نویسی همراه با تالار های گفتمان و مطالب جالب www.tiptap.ir ابزارهای وبلاگ نویسی با مطالب جالب روز www.mania-dv.ir جملات عاشقانه و اس ام اس عاشقانه همراه با پاسخ به مشکلات وبلاگ نویسی شما . با کمال میل موفق باشید.